ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਨਣ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਖੂਹਾਂ, ਸ਼੍ਵੇਤਤੀਰਥ ਝੀਲ, ਘਰਘਰੀਕਾ ਦਾ ਕੁੰਡ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਿਕਾ ਦੀ ਕਾਲੀ ਖੂਹ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਮਸ਼ਾਨ ਦੇ ਸਤੰਭ ਵਾਲੀ ਖੂਹ, ਵਿਨਾਇਕ ਝੀਲ, ਸਿੰਧੂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਖੂਹ ਅਤੇ ਮੁੜ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮਸਰ ਵੀ ਹਨ। ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਨਾਗਤੀਰਥ, ਪੁਲੋਮਕਾ, ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਝੀਲ, ਦੁੱਧ ਦੀ ਝੀਲ, ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰਕਾ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਵਰਤ, ਕੁਸ਼ਾਵਰਤ, ਦਧਿਕਰਨ ਖੂਹ, ਸ਼੍ਰਿੰਗਤੀਰਥ, ਮਹਾਤੀਰਥ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਨਦੀ ਆਦਿ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮਸਰ, ਗਯਾ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਅਮਰ ਵਟਵ੍ਰਿੱਛ, ਦੱਖਣੀ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਗੋਮਯ ਅਤੇ ਰੂਪਸ਼ਿਤਿਕਾ ਵੀ ਹਨ। ਕਪਿਲਾ ਝੀਲ, ਗਿੱਧ ਵਟ, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਝੀਲ, ਪ੍ਰਭਾਸਨਾ, ਸੀਤਾ ਦਾ ਜੰਗਲ, ਗਰਭ ਦੁਆਰ ਅਤੇ ਧੇਨੁਕਾ ਆਦਿ ਸਥਾਨ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧੰਯਕਾ, ਕੋਕੀਲਾ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ, ਮਤੰਗਾ ਝੀਲ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਖੂਹ, ਰੁਦ੍ਰਤੀਰਥ, ਇੰਦਰਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸੁਮਲੀਨਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਆਸਨ, ਸੱਤ ਕੁੰਡ, ਮਣੀ ਝੀਲ, ਕੌਸ਼ਿਕੀ, ਭਾਰਤਾ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਜੇਸ਼ਠਲਿਕਾ ਦਾ ਵੀ ਵਰਨਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ, ਕਲਪਸਰ, ਕਨ੍ਯਾਸੰਵੇਤਿਆ, ਨਿਸ਼ਚਿਵ, ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦਾ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਦੇਵਕੂਟ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੂਹ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਦਾ ਆਸ਼੍ਰਮ, ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਆਸ਼੍ਰਮ, ਬ੍ਰਹਮਸਰ, ਬ੍ਰਹਮਵੀਰ ਅਤੇ ਅਵਕਪਿਲੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਕੁਮਾਰਾ ਦੀ ਧਾਰਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਦੀ ਧਾਰਾ, ਗੌਰੀ ਦਾ ਚੋਟੀ, ਸ਼ੁਨਹ ਦਾ ਕੁੰਡ, ਨੰਦੀ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥ ਇੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਕੁਮਾਰਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੀਰਥ, ਕੁੰਭਕਰਨ ਝੀਲ ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਝੀਲ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਮਤੀਰਥ, ਕਾਮਤੀਰਥ, ਉੱਡਾਲਕਾ ਦਾ ਤੀਰਥ, ਸੰਧਿਆ ਤੀਰਥ, ਕਰਤੋਯਾ, ਕਪਿਲਾ ਅਤੇ ਲਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸ਼ੋਨਾ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਬਾਂਸ ਦਾ ਜੰਗਲ, ਰਿਸ਼ਭ, ਕਾਲਤੀਰਥ, ਪੁਣ੍ਯਵਤੀ ਝੀਲ, ਬਦਰੀਕਾ ਆਸ਼੍ਰਮ, ਰਾਮਤੀਰਥ, ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਜੰਗਲ, ਵੀਰਜਾ ਤੀਰਥ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦਾ ਜੰਗਲ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਵਟਵ੍ਰਿੱਛ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਨ। ਰੋਹਣੀ ਦੀ ਮੂਲ ਖੂਹ, ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਝੀਲ, ਸਾਨੁ ਗਰਤਾ, ਸਮਾਹਿੰਦ੍ਰ, ਸ਼੍ਰੀ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨਦੀ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ਼ੁਤੀਰਥ, ਵਾਰਸ਼ਭ, ਕਾਵੇਰੀ ਦਾ ਕੁੰਡ, ਕਨ੍ਯਾਤੀਰਥ, ਗੋਕਰਨ ਅਤੇ ਗਾਯਤਰੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਬਦਰੀ ਦਾ ਕੁੰਡ, ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁੰਡ, ਵਿਕਰਨਕਾ ਨਾਮ ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਾਨ, ਜਾਤੀ ਦਾ ਕੁੰਡ, ਦੇਵਕੂਪ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਦੀ ਢਲਾਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ, ਕਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰਮ ਦਾ ਕੁੰਡ, ਵਾਲਖਿਲਿਆਂ ਦੇ ਦੋ ਸਥਾਨ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਅਦ੍ਵੈਤ ਕੁੰਡ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ, ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਸੰਯਮ ਰੱਖ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਤੀਬਵਾਰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਉਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਟਿਕੇ, ਤਾਂ ਹਰ ਇਕ ਤੀਰਥ ਦਾ ਫਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਗ੍ਯ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਦਾ, ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਭੂਮੀ ਕਿਹੜੀ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ? ਸਾਰਿਆਂ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਦੱਸੋ।" ਇਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਆਚਾਰਯਾ ਤੋਂ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਇੱਕ ਸਮੇਂ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਨੇਕ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਬੇਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਥੇ ਵਿਆਸ ਜੀ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਉਥੇ ਪੁੰਨਾਗ, ਕਰਨਿਕਾਰ, ਸਰਲ, ਦੇਵਦਾਰੂ, ਸ਼ਾਲ, ਤਾਲ, ਤਮਾਲ, ਪਨਸ, ਧਵਾ ਅਤੇ ਖਾਦਿਰ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਸਨ। ਪਾਟਲਾ, ਅਸ਼ੋਕ, ਬਕੁਲ, ਕਰਵੀਰ ਅਤੇ ਚੰਪਕ ਆਦਿ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਫੁੱਲਦਾਰ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਸਨ। ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਪੰਡਿਤ, ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਰਚੀਤਾ, ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਵਿਆਸ ਜੀ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਤਮ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ, ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਆਗਮ ਦੇ ਵਕਤਾ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਸਨ। ਪਰਾਸ਼ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ ਰਿਸ਼ੀ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਸ਼੍ਯਪ, ਜਮਦਗ੍ਨੀ, ਭਰਦ੍ਵਾਜ, ਗੌਤਮ, ਵਸੀਸ਼ਠ, ਜੈਮਿਨੀ, ਧੌਮ੍ਯ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਅਤੇ ਵਾਲਮੀਕਿ ਸਨ। ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਸ਼ਤਾਨੰਦ, ਵਾਤ੍ਸਯ, ਗਾਰਗਯ, ਆਸੁਰੀ, ਭਾਰਗਵ ਨਾਮ ਸੰਮੰਤੁ, ਕਣ੍ਵ ਅਤੇ ਮੈਧਾਤਿਥਿ ਆਚਾਰਯ ਵੀ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਮਾਂਡਵ੍ਯ, ਚ੍ਯਵਨ, ਧੂਮ੍ਰ, ਅਸਿਤ, ਦੇਵਲ, ਮੌਦਗਲ੍ਯ, ਤ੍ਰਣਯਜ੍ਯ, ਪਿੱਪਲਾਦ ਅਤੇ ਅਕ੍ਰਤਵ੍ਰਣ ਵੀ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਸੰਵਰਤ, ਕੌਸ਼ਿਕ, ਰੈਭ੍ਯ, ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਹਰਿਤ, ਸ਼ਾਂਡਿਲ੍ਯ, ਵਿਭਾਂਡ, ਦੁਰਵਾਸਾ ਅਤੇ ਲੋਮਸ਼ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਨਾਰਦ, ਪర్వਤ, ਵੈਸ਼ੰਪਾਇਨ, ਗਾਲਵ, ਭਾਸਕਰੀ, ਪੁਰਾਣ, ਸੂਤ, ਪੁਲਸ੍ਤ੍ਯ ਅਤੇ ਕਪਿਲ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆਏ। ਉਲੂਕ, ਪੁਲਹ, ਵਾਯੂ, ਦੇਵਸਥਾਨ, ਚਤੁਰਭੁਜ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ, ਪੈਲ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਨੁਭੌਤਿਕ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਨ। ਇਹ ਸਭ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਆਸ ਜੀ ਚੰਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਰੇ ਵਿਚ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਸ ਵਿਚ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਉਹ ਸਭ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਾਸੀ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਵਿਆਸ ਜੀ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਸ਼ੰਕਾ ਲੈ ਕੇ ਪੁੱਛਣ ਆਏ।