ਪੁਰਾਣਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਗੰਗਾ ਹ੍ਰਦ, ਵਟਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਬਦਰੀਪਾਠਨ, ਇੰਦਰਮਾਰਗ, ਇਕਰਾਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਖੀਰਕਾਵਾਸਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੋਮਤੀਰਥ, ਦਧੀਚਾ, ਸ਼੍ਰੁਤੀਰਥ, ਕੋਟਿਤੀਰਥਸਥਲੀ ਅਤੇ ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਝੀਲ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਰੁੰਧਤੀਵਨ, ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਹਮਾਵਰਤ, ਅਸ਼ਵਵੇਦੀ, ਕੁਬਜਾਵਨ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦਾ ਮੂਲ ਸਥਾਨ ਵੀ ਮਹਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੀਰ, ਪ੍ਰਮੋਖ, ਉੱਤਮ ਸਿੰਧੂ, ਸ਼, ਕੁਲਿਆ, ਸਕ੍ਰਿੱਤਿਕਾ, ਉਰਵੀਸੰਕ੍ਰਮਣ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਮੂਲ ਸਥਾਨ ਵਰਗੇ ਤੀਰਥ ਵੀ ਉਲੇਖਣਯੋਗ ਹਨ। ਮਹਾਸ਼ਰਮ, ਵੈਤਸਿਕਾਰੂਪ, ਸੁੰਦਰਿਕਾਸ਼ਰਮ, ਬਾਹੁਤੀਰਥ, ਸੁੰਦਰ ਨਦੀ ਅਤੇ ਵਿਮਲਾਸ਼ੋਕਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਨਦ ਦਾ ਤੀਰਥ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਸੋਮਤੀਰਥ, ਸੀਤੋਦਾ ਅਤੇ ਮਤਸ੍ਯੋਦਰੀ ਤੀਰਥ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਯਪ੍ਰਭਾ, ਸੂਰਯਤੀਰਥ, ਅਸ਼ੋਕਵਨ, ਅਰੁਣਾਸਪਦ, ਕਾਮਦਾ ਅਤੇ ਰੇਤ ਵਾਲਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਤੀਰਥ, ਪਿਸ਼ਾਚਮੋਚਨ, ਸੁਭਦ੍ਰਾ ਝੀਲ, ਵਿਮਲਦੰਡਾ ਦਾ ਹੌਦ ਅਤੇ ਚੰਡੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਤੀਰਥ ਵੀ ਉਲੇਖਿਤ ਹਨ। ਜੇਠਸਥਾਨਾ ਝੀਲ, ਬ੍ਰਹਮਸਰ, ਜੈਗਿ੍ਸ਼ਵਯਾ ਦੀ ਗੁਫਾ, ਅਤੇ ਹਰਿਕੇਸਾ ਦਾ ਬਾਗ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਜਾਮੁਖਾ ਝੀਲ, ਘੰਟਾਕਰਨ ਝੀਲ, ਪੁੰਡਰੀਕਾ ਝੀਲ ਅਤੇ ਕਰਕੋਟਕਾ ਦਾ ਕੂਆ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਨੇ ਦਾ ਕੂਆ, ਸ਼੍ਵੇਤਤੀਰਥ ਝੀਲ, ਘਰਘਰਿਕਾ ਦਾ ਹੌਦ, ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਿਕਾ ਦਾ ਅੰਧਾ ਕੂਆ, ਚਿਤਾ ਸਥਾਨ ਦਾ ਥੰਮ੍ਹ ਕੂਆ, ਵਿਨਾਇਕਾ ਝੀਲ, ਸਿੰਧੂ ਜਨਮਿਆ ਕੂਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਸਰ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹਨ। ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਨਾਗਤੀਰਥ, ਪੁਲੋਮਕਾ, ਭਕਤਾਂ ਦੀ ਝੀਲ, ਖੀਰ ਝੀਲ, ਪਿਤਰ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰਕਾ ਵੀ ਉਲੇਖਣਯੋਗ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾਵਰਤ, ਕੁਸ਼ਾਵਰਤ, ਦਧਿਕਰਣ ਕੂਆ, ਸ਼੍ਰਿੰਗ ਤੀਰਥ, ਮਹਾਤੀਰਥ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਨਦੀ, ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮਸਰ, ਗਯਾ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਅਵਿਨਾਸੀ ਵਟਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਦੱਖਣੀ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਗੋਮਯਾ, ਅਤੇ ਰੂਪਸ਼ਿਤਿਕਾ ਵੀ ਇਸ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਪਿਲਾ ਝੀਲ, ਗਿਧ ਵਟਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਝੀਲ, ਪ੍ਰਭਾਸਨਾ, ਸੀਤਾ ਦਾ ਜੰਗਲ, ਗਰਭ ਦੁਆਰ ਅਤੇ ਧੇਨੁਕਾ, ਧਨ੍ਯਕਾ, ਕੋਕਿਲਾ ਸਥਾਨ, ਮਤੰਗਾ ਝੀਲ, ਪਿਤਰ ਕੂਆ, ਰੁਦ੍ਰ ਤੀਰਥ, ਇੰਦਰ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸੁਮਲੀਨਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਆਸਨ, ਸੱਤ ਹੌਦ, ਰਤਨ ਝੀਲ, ਕੌਸ਼ਿਕੀ, ਭਾਰਤ, ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਜੇਠਲਿਕਾ, ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼ਵਰ, ਕਲਪਸਰ, ਕਨਿਆਸੰਵੇਤਿਆ, ਨਿਸ਼ਚਿਵਾ, ਪ੍ਰਭਾਵਾ ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠਾ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ, ਦੇਵਕੂਟ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕੂਆ, ਵਸੀਸ਼ਠਾ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ, ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ, ਬ੍ਰਹਮਸਰ, ਬ੍ਰਹਮਵੀਰ ਅਤੇ ਅਵਕਪਿਲੀ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਕੁਮਾਰਾ ਦੀ ਧਾਰਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਦੀ ਧਾਰਾ, ਗੌਰੀ ਦੀ ਚੋਟੀ, ਸ਼ੁਨਹ ਦਾ ਹੌਦ, ਨੰਦੀ ਤੀਰਥ, ਕੁਮਾਰਾ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਸ਼੍ਰੀ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਧਰਤੀ ਠੰਢਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੀਰਥ, ਕੁੰਭਕਰਨ ਝੀਲ ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਝੀਲ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਧਰਮ ਤੀਰਥ, ਕਾਮ ਤੀਰਥ, ਉਦ੍ਦਾਲਕ ਦਾ ਤੀਰਥ, ਸੰਧਿਆ ਤੀਰਥ, ਕਰਤੋਯਾ, ਕਪਿਲਾ ਅਤੇ ਲਾਲ ਸਮੁੰਦਰ, ਸ਼ੋਣਾ ਦਾ ਮੂਲ, ਬਾਂਸ ਦਾ ਜੰਗਲ, ਰਿਸ਼ਭ, ਕਾਲ ਤੀਰਥ, ਪੁਨ੍ਯਵਤੀ ਝੀਲ, ਬਦਰੀਕਾ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ, ਰਾਮ ਤੀਰਥ, ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਜੰਗਲ, ਵੀਰਜਾ ਤੀਰਥ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦਾ ਜੰਗਲ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਵਟਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਮਹਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰੋਹਿਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੂਆ, ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨਾ ਝੀਲ, ਸਾਨੁ ਗਰਤਾ, ਸਮਾਹੇੰਦਰ, ਸ਼੍ਰੀ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨਦੀ, ਇਸ਼ੁਤੀਰਥ, ਵਾਰਸ਼ਭ, ਕਾਵੇਰੀ ਦਾ ਹੌਦ, ਕਨਿਆਤੀਰਥ, ਗੋਕਰਨ ਅਤੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਬਦਰੀ ਦਾ ਹੌਦ, ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੌਦ, ਵਿਕਰਨਕਾ ਨਾਮ ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਾਨ, ਜਾਤੀ ਦਾ ਹੌਦ, ਦੇਵਕੂਪ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਦੀ ਢਲਾਨ ਵੀ ਉਲੇਖਿਤ ਹਨ। ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਵ੍ਰਤ, ਕਨਿਆ ਆਸ਼ਰਮ ਦਾ ਹੌਦ, ਵਾਲਖਿਲਿਆਂ ਦੇ ਹੋਰ ਦੋ ਸਥਾਨ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਅਖੰਡ ਹੌਦ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਜੇਕਰ ਉੱਥੇ ਉਪਵਾਸ ਤੇ ਸੈਯਮ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਠਹਿਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਰ ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਗ੍ਯ ਦਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਦਾ, ਪੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਭੂਮੀ ਕਿਹੜੀ ਹੈ ਜੋ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਕਿਹੜਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਈ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਆਚਾਰਯਾ ਕੋਲ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ, ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤਾਂ ਅਤੇ ਬੇਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਬੈਠਾ ਸੀ। ਉਥੇ ਪੁੰਨਾਗ, ਕਰਨਿਕਾਰ, ਸਰਲ, ਦੇਵਦਾਰੂ, ਸ਼ਾਲ, ਤਾਲ, ਤਮਾਲ, ਪਨਸ, ਧਵਾ ਅਤੇ ਖਾਦਿਰ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਸੀ। ਪਾਟਲ, ਅਸ਼ੋਕ, ਬਕੁਲ, ਕਰਵੀਰ ਅਤੇ ਚੰਪਕ ਦੇ ਦਰੱਖਤ, ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਉਥੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੇ, ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ, ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਰਚਿਤਾ, ਸਭ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ, ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ, ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਆਗਮ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ, ਵੇਦ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨਕਾਰ, ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਆਸ ਜੀ ਬੈਠੇ ਸਨ।