ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਮਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਝੀਲ, ਕੋਟਿਤੀਰਥ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼੍ਰੀਕੁੰਜ, ਸ਼ਾਲਿਤੀਰਥ ਅਤੇ ਨਾਮੀਸ਼ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਿਆਨ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਸਥਾਨ, ਸੋਮਤੀਰਥ, ਕਨਯਾਤੀਰਥ, ਬ੍ਰਹਮਤੀਰਥ, ਮਨਸਤੀਰਥ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਰੁਪਾਵਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਇਆ। ਸੌਗੰਧਿਕਵਨ, ਮਣਿਤੀਰਥ, ਸਰਸਵਤੀ, ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਈਸ਼ਾਨਤੀਰਥ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰਾ, ਮਾਹਿੰਦਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਵਾਸ, ਸ਼ਾਕੰਭਰੀ, ਦੇਵਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸੁਵਰਨ ਝੀਲ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਈ। ਕਸ਼ੀਰਸ਼੍ਰਵ, ਵਿਰੂਪਾਖਸ਼, ਭ੍ਰਗੁਤੀਰਥ, ਕੁਸ਼ੋਦਭਵ, ਬ੍ਰਹਮਤੀਰਥ, ਬ੍ਰਹਮਯੋਨੀ ਅਤੇ ਨੀਲਪर्वਤ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵੀ ਬਿਆਨ ਹੋਈ। ਕੁਬਜਾਂਬਕਾ, ਭਦਰਵਟ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦਾ ਆਸਨ, ਸਵਰਗ ਦਾ ਦਰਵਾਜਾ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਦਰਵਾਜਾ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਰੁਦਰਾਵਰਤਾ, ਸੁਗੰਧਾਅਸ਼ਵ, ਕਪਿਲਾਵਨ, ਭਦਰਕਰਨ ਝੀਲ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕੁਕਰਨ ਝੀਲ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਈ। ਸੱਤ ਸਰਸਵਤ, ਔਸ਼ਨਸਾ ਤੀਰਥ, ਕਪਾਲਮੋਚਨ, ਅਵਕੀਰਨ ਅਤੇ ਕਾਮਯਕਾ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਤੁਹਸਾਮੁਦ੍ਰਿਕਾ, ਸ਼ਤਕਾ, ਸਹਸ੍ਰਿਕਾ, ਰੇਣੁਕਾ, ਪੰਜਵਟਕਾ, ਵਿਮੋਚਨ ਅਤੇ ਓਜਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸਥਾਨੁਤੀਰਥ, ਕੁਰੁ ਦਾ ਤੀਰਥ, ਸਵਰਗ ਦਾ ਦਰਵਾਜਾ, ਕੁਸ਼ਧਵਜ, ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ, ਮਾਨਵਕਾ, ਕੂਆ ਅਤੇ ਨਾਰਾਯਣ ਦਾ ਆਸਰਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਗੰਗਾ ਹ੍ਰਦ, ਵਟਵ੍ਰਖਸ਼, ਬਦਰੀਪਾਟਨ, ਇੰਦਰਮਾਰਗ, ਏਕਰਾਤ੍ਰ ਅਤੇ ਕਸ਼ੀਰਕਾਵਾਸਾ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਜਗ੍ਹਾ ਹਨ। ਸੋਮਤੀਰਥ, ਦਧੀਚ, ਸ਼੍ਰੁਤੀਰਥ, ਕੋਟਿਤੀਰਥਸਥਲੀ ਅਤੇ ਭਦਰਕਾਲੀ ਝੀਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਈ। ਅਰੁੰਧਤੀਵਨ, ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਹਮਾਵਰਤ, ਅਸ਼ਵਵੇਦੀ, ਕੁਬਜਾਵਨ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵੀਰ, ਪ੍ਰਮੋਕਸ਼, ਉੱਤਮ ਸਿੰਧੂ, ਰਿਸ਼ਾ, ਕੁਲਿਆ, ਸਕ੍ਰਿਤਿਕਾ, ਉਰਵੀਸੰਕ੍ਰਮਣ ਅਤੇ ਮਾਯਾਵਿਦਿਆ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਮਹਾਸ਼੍ਰਮ, ਵੈਤਸਿਕਾਰੂਪ, ਸੁੰਦਰਿਕਾਆਸ਼੍ਰਮ, ਬਾਹੁਤੀਰਥ, ਸੁੰਦਰ ਨਦੀ ਅਤੇ ਵਿਮਲਾਅਸ਼ੋਕ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਪੰਜਨਦਾ ਦਾ ਤੀਰਥ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਰਕੰਡੇਯ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਸੋਮਤੀਰਥ, ਸਿਤੋਦਾ ਅਤੇ ਮਤਸ੍ਯੋਦਰੀ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਈ। ਸੂਰਯਪ੍ਰਭਾ, ਸੂਰਯਤੀਰਥ, ਅਸ਼ੋਕਵਨ, ਅਰੁਣਾਸਪਦ, ਕਾਮਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰਤੀਰਥ ਆਪਣੇ ਰੇਤਾਂ ਸਮੇਤ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਪਿਸ਼ਾਚਮੋਚਨ, ਸੁਭਦਰਾ ਝੀਲ, ਵਿਮਲਦੰਡਾ ਦਾ ਪੋਖ, ਅਤੇ ਚੰਡੇਸ਼ਵਰ ਤੀਰਥ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਪਵਿੱਤਰ ਜੇਸ਼ਠਸਥਾਨ ਝੀਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮਸਰਾ, ਜੈਗਿਸ਼ਵਯਾ ਦੀ ਗੁਫਾ ਅਤੇ ਹਰੀਕੇਸਾ ਦਾ ਵਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਅਜਾਮੁਖਾ ਝੀਲ, ਘੰਟਕਰਨ ਝੀਲ, ਪੁੰਡਰੀਕਾ ਝੀਲ ਅਤੇ ਕਾਰਕੋਟਕਾ ਦਾ ਕੂਆ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਸੁਵਰਨ ਕੂਆ, ਸ਼੍ਵੇਤਤੀਰਥ ਝੀਲ, ਘਰਘਰੀਕਾ ਦਾ ਪੋਖ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਿਕਾ ਦਾ ਅੰਧਾ ਕੂਆ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਥੰਮ ਦਾ ਕੂਆ, ਵਿਨਾਇਕਾ ਝੀਲ, ਸਿੰਧੂ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਕੂਆ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮਸਰਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਰੁਦਰ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਨਾਗਤੀਰਥ, ਪੁਲੋਮਕਾ, ਭਕਤਾਂ ਦੀ ਝੀਲ, ਦੁੱਧ ਦੀ ਝੀਲ, ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦਾ ਵਾਸ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰਕਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾਵਰਤ, ਕੁਸ਼ਾਵਰਤ, ਦਧੀਕਰਨ ਕੂਆ, ਸ਼੍ਰਿੰਗ ਤੀਰਥ, ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਦਿਵਯ, ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮਸਰਾ, ਗਯਾ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਅਟੱਲ ਵਟ, ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਗੋਮਯਾ, ਅਤੇ ਰੂਪਸ਼ਿਤਿਕਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਕਪਿਲਾ ਝੀਲ, ਗ੍ਰਿਧਰ ਵਟ, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਝੀਲ, ਪ੍ਰਭਾਸਨਾ, ਸੀਤਾ ਦਾ ਵਨ, ਜਣਨੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜਾ ਅਤੇ ਧੇਨੁਕਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਧਨਯਕਾ, ਕੋਕਿਲਾ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ, ਮਤੰਗਾ ਝੀਲ, ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਕੂਆ, ਰੁਦਰ ਤੀਰਥ, ਇੰਦਰ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸੁਮਲੀਨਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਆਸਨ, ਸੱਤ ਪੋਖ, ਮਣੀ ਝੀਲ, ਕੌਸ਼ਿਕੀ, ਭਾਰਤ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਜੇਸ਼ਠਲਿਕਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ, ਕਲਪਸਰਾ, ਕਨਯਾਸੰਵੇਤਿਆ, ਨਿਸ਼ਚਿਵਾ, ਪ੍ਰਭਾਵਾ ਅਤੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਦੇਵਕੂਟ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕੂਆ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ, ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ, ਬ੍ਰਹਮਸਰਾ, ਬ੍ਰਹਮਵੀਰ ਅਤੇ ਅਵਕਾਪਿਲੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਕੁਮਾਰਾ ਦੀ ਧਾਰਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਦੀ ਧਾਰਾ, ਗੌਰੀ ਦੀ ਚੋਟੀ, ਸ਼ੁਨਹ ਦਾ ਪੋਖ, ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਨੰਦੀ ਤੀਰਥ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਕੁਮਾਰਾ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਠੰਡਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੀਰਥ, ਕੁੰਭਕਰਨ ਝੀਲ ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਝੀਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਧਰਮ ਤੀਰਥ, ਕਾਮ ਤੀਰਥ, ਉਦਾਲਕਾ ਦਾ ਤੀਰਥ, ਸੰਧਿਆ ਤੀਰਥ, ਕਰਤੋਯਾ, ਕਪਿਲਾ ਅਤੇ ਲਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸ਼ੋਨਾ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਬਾਂਸ ਦਾ ਝਾੜ, ਰਿਸ਼ਭਾ, ਕਾਲਾ ਤੀਰਥ, ਪੁਣਯਵਤੀ ਝੀਲ, ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਬਦਰੀਕਾ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਰਾਮ ਤੀਰਥ, ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਵਨ, ਵੀਰਜਾ ਤੀਰਥ, ਮਰਕੰਡੇਯ ਦਾ ਵਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਵਟਵ੍ਰਖਸ਼ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਰੋਹਿਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੂਆ, ਇੰਦਰਦਯੁਮਨ ਝੀਲ, ਸਾਨੁ ਗਰਤਾ, ਸਮਾਹਿੰਦਰ, ਸ਼੍ਰੀ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨਦੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਸ਼ੁਤੀਰਥ, ਵਾਰਸ਼ਭਾ, ਕਾਵੇਰੀ ਦਾ ਪੋਖ, ਕਨਯਾਤੀਰਥ, ਗੋਕਰਨ ਅਤੇ ਗਾਯਤਰੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਬਦਰੀ ਦਾ ਪੋਖ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਪੋਖ, ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਵਿਕਰਨਕਾ, ਜਾਤੀ ਦਾ ਪੋਖ, ਦੇਵਕੂਪ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਦੀ ਢਲਾਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ, ਕਨਯਾਆਸ਼ਰਮ ਦਾ ਪੋਖ, ਅਤੇ ਵਾਲਾਖਿਲਿਆ ਦੇ ਦੋ ਸਥਾਨ, ਪੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਨਵਾਂ, ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਭਾਜਨ ਪੋਖ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਯਾਤਰਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ, ਝੀਲਾਂ, ਵਣ, ਨਦੀਆਂ, ਆਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੂਏਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।