ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਵਿੱਤਰ ਸਰਸਵਤਾ ਦੀ ਟਾਪੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਜਯਾ, ਕਾਮਦਾ, ਰੁਦ੍ਰਕੋਟੀ, ਸੁਮਨਸਾ ਅਤੇ ਸਦਰਵਨਾਮਿਤਾ ਤੀਰਥ ਤੱਕ, ਹਰ ਥਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ, ਸਿਆਮੰਤਪੰਚਕ ਤੀਰਥ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੀਰਥ, ਸੁਦਰਸ਼ਨ, ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ, ਅਤੇ ਪਰੀਪਲਵ ਪ੍ਰਿਥੁਦਕਾ ਵਰਗੇ ਤੀਰਥ ਵੀ ਵਰਨਨ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਦਸ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧਾ ਵਾਲਾ ਤੀਰਥ, ਸਰਪਿਜਾ, ਵਿਸ਼ਯੰਤਿਕਾ, ਕੋਟੀ ਤੀਰਥ, ਪੰਚਨਾਦ, ਵਾਰਾਹ, ਅਤੇ ਯਕਸ਼ੀਣੀ ਝੀਲ ਜਿਵੇਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪੁੰਡਰੀਕ, ਸੋਮ ਤੀਰਥ, ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਮੁੰਜਾਵਟਾ, ਬਦਰੀਵਨ, ਅਸੀਨਾ ਅਤੇ ਰਤਨਮੂਲਕਾ ਵੀ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਲੋਕਦਵਾਰ, ਪੰਚਤੀਰਥ, ਕਪਿਲਾ ਤੀਰਥ, ਸੂਰਜ ਤੀਰਥ, ਸ਼ੰਖਿਨੀ ਅਤੇ ਗਉਸ਼ਾਲਾ ਵਰਗੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਭਗਤ ਜਾ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਤੇ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ। ਯਕਸ਼ ਰਾਜਾ ਦੇ ਤੀਰਥ, ਬ੍ਰਹਮਾਵਰਤ, ਸੁਤੀਤੀਰਥ, ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ, ਮਾਤ੍ਰਿਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸ਼ੀਤਾਵਨਾ ਤੀਰਥ ਵੀ ਮਹਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ। ਸਨਾਨਲੋਮਪਹਾ, ਮਾਸਸੰਸਾਰਕਾ, ਦਸ਼ਅਸ਼੍ਵਮੇਧਾ, ਕੇਦਾਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮੋਡੁੰਬਰਾ ਦੀ ਵੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਆਪਕ ਸੀ। ਸਪਤਰਿਸ਼ਿ ਕੁੰਡ, ਦੇਵੀ ਦਾ ਤੀਰਥ, ਸੁਜੰਬੁਕਾ, ਇਤਸਪਦ, ਕੋਟਿਕੂਟ, ਕਿੰਦਨਾ ਅਤੇ ਕਿੰਜਪਾ ਵੀ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ। ਕਰੰਦਵਾ, ਅਵੇਧਿਆ, ਇਕ ਹੋਰ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ, ਪਾਨਿਸ਼ਤਾ, ਮਿਸ਼੍ਰਕਾ, ਮਧੁਵਟਾ ਅਤੇ ਮਨੋਜਵਾ ਵਰਗੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਯਾਤਰੀ ਜਾਂਦੇ। ਕੌਸ਼ਿਕੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਤੀਰਥ, ਰਿਣਮੁਕਤਿ ਤੀਰਥ, ਨ੍ਰਿਗਧੂਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁਪਾਦਾ ਦੀ ਵੀ ਬੜੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸੀ। ਅਮਰਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਝੀਲ, ਕੋਟਿਤੀਰਥ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼੍ਰੀਕੁੰਜ, ਸ਼ਾਲਿਤੀਰਥ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨੈਮਿਸ਼ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਬ੍ਰਹਮਸਥਾਨ, ਸੋਮਤੀਰਥ, ਕਨਯਾਤੀਰਥ, ਬ੍ਰਹਮਤੀਰਥ, ਮਨਸਤੀਰਥ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਰੂਪਾਵਨ ਵੀ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਸੌਗੰਧਿਕਵਨ, ਮਣਿਤੀਰਥ, ਸਰਸਵਤੀ, ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਈਸ਼ਾਨਤੀਰਥ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਯਜਨਾਂ ਵਾਲਾ ਥਾਂ ਵੀ ਉਲੇਖਣੀਯ ਸਨ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰਾ, ਮਾਹੇੰਦਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨਿਵਾਸ, ਸ਼ਾਕੰਭਰੀ, ਦੇਵਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸੁਵਰਨ ਝੀਲ ਵੀ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ। ਕਸ਼ੀਰਸ਼੍ਰਵਾ, ਵਿਰੂਪਾਖਸ਼, ਭਰਗੂਤੀਰਥ, ਕੁਸ਼ੋਦਭਵ, ਬ੍ਰਹਮਤੀਰਥ, ਬ੍ਰਹਮਯੋਨੀ ਅਤੇ ਨੀਲਪਹਾੜ ਵੀ ਮਹਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ। ਕੁਬਜਾਮਬਕ, ਭਦਰਵਟ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਦਾ ਆਸਨ, ਸਵਰਗ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨ। ਰੁਦ੍ਰਾਵਰਤ, ਸੁਗੰਧਾਸ਼ਵ, ਕਪਿਲਾਵਨ, ਭਦਰਕਰਨ ਝੀਲ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕੁਕਰਨ ਝੀਲ ਵੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸਨ। ਸੱਤ ਸਰਸਵਤ, ਔਸ਼ਨਸ ਤੀਰਥ, ਕਪਾਲਮੋਚਨ, ਅਵਕੀਰਨ ਅਤੇ ਕਾਮਯਕ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ। ਚਤੁਰਸਾਮੁਦ੍ਰਿਕਾ, ਸ਼ਤਕਾ, ਸਹਸ੍ਰਿਕਾ, ਰੇਣੁਕਾ, ਪੰਚਵਟਕਾ, ਵਿਮੋਚਨ ਅਤੇ ਓਜਸ ਵੀ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਸਥਾਣੁਤੀਰਥ, ਕੁਰੁ ਦਾ ਤੀਰਥ, ਸਵਰਗ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਕੁਸ਼ਧਵਜ, ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ, ਮਾਨਵਕ, ਕੁਆਂ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਆਸ਼੍ਰਯ ਵੀ ਉਲੇਖਣੀਯ ਸਨ। ਗੰਗਾਹ੍ਰਦ, ਵਟਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਬਦਰੀਪਾਠਨ, ਇੰਦਰਮਾਰਗ, ਏਕਰਾਤ੍ਰ ਅਤੇ ਕਸ਼ੀਰਕਾਵਾਸਾ ਵੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਆਸਥਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਸਨ। ਸੋਮਤੀਰਥ, ਦਧੀਚ, ਸ਼੍ਰੁਤੀਰਥ, ਕੋਟਿਤੀਰਥਸਥਲੀ ਅਤੇ ਭਦਰਕਾਲੀ ਝੀਲ ਵੀ ਮਹਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ। ਅਰੁੰਧਤੀਵਨ, ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਬ੍ਰਹਮਾਵਰਤ, ਅਸ਼੍ਵਵੇਦੀ, ਕੁਬਜਾਵਨ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਵੀ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ। ਵੀਰ, ਪ੍ਰਮੋਖਸ਼, ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸਿੰਧੂ, ਰਿਸ਼, ਕੁਲਿਆ, ਸਕ੍ਰਿਤਿਕਾ, ਉਰਵੀ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਮੂਲ ਵੀ ਉਲੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਮਹਾਸ਼੍ਰਮ, ਵੈਤਸਿਕਾਰੂਪ, ਸੁੰਦਰਿਕਾਸ਼੍ਰਮ, ਬਾਹੁਤੀਰਥ, ਸੁੰਦਰ ਨਦੀ ਅਤੇ ਵਿਮਲਾਸ਼ੋਕ ਵੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ। ਪੰਚਨਦ ਦਾ ਤੀਰਥ, ਗਿਆਨੀ ਮਰਕੰਡੇਯ ਦਾ ਆਸਥਾਨ, ਸੋਮਤੀਰਥ, ਸਿਤੋਦਾ ਅਤੇ ਮਤ੍ਸ੍ਯੋਦਰੀ ਤੀਰਥ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ। ਸੂਰ੍ਯਪ੍ਰਭਾ, ਸੂਰ੍ਯਤੀਰਥ, ਅਸ਼ੋਕਵਨ, ਅਰੁਣਾ ਸਥਾਨ, ਕਾਮਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਤੀਰਥ ਦੇ ਰੇਤਾਂ ਵਾਲਾ ਤੀਰਥ ਵੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨ। ਪਿਸ਼ਚਮੋਚਨ, ਸੁਭਦ੍ਰਾ ਝੀਲ, ਵਿਮਲਦੰਡਾ ਦਾ ਕੁੰਡ ਅਤੇ ਚੰਡੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਤੀਰਥ ਵੀ ਉਲੇਖਣੀਯ ਸਨ। ਪਵਿੱਤਰ ਜੇਠਸਥਾਨ ਝੀਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮਸਰ, ਜੈਗੀਸ਼ਵਯਾ ਦੀ ਗੁਫਾ ਅਤੇ ਹਰੀਕੇਸਾ ਦਾ ਵਨ ਵੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ। ਅਜਾਮੁਖ ਝੀਲ, ਘੰਟਾਕਰਨ ਝੀਲ, ਪੁੰਡਰੀਕ ਝੀਲ ਅਤੇ ਕਾਰਕੋਟਕ ਦਾ ਕੁਆਂ ਵੀ ਮਹਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ। ਸੁਵਰਨ ਕੁਆਂ, ਸ਼੍ਵੈਤਤੀਰਥ ਝੀਲ, ਘਰਘਰਿਕਾ ਦਾ ਕੁੰਡ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਿਕਾ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਕੁਆਂ ਵੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨ। ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਥੰਮ ਦਾ ਕੁਆਂ, ਵਿਨਾਇਕ ਝੀਲ, ਸਿੰਧੂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕੁਆਂ ਅਤੇ ਮੁੜ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮਸਰ ਵੀ ਉਲੇਖਣੀਯ ਸਨ। ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਨਾਗਤੀਰਥ, ਪੁਲੋਮਕਾ, ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਝੀਲ, ਦੂਧ ਝੀਲ, ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰਕਾ ਵੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਬ੍ਰਹਮਾਵਰਤ, ਕੁਸ਼ਾਵਰਤ, ਦਧੀਕਰਨ ਕੁਆਂ, ਸ਼੍ਰਿੰਗ ਤੀਰਥ, ਮਹਾਤੀਰਥ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਵੀ ਉਲੇਖਣੀਯ ਸਨ। ਦਿਵ੍ਯ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮਸਰ, ਗਯਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਵਟਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਦੱਖਣੀ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਗੋਮਯ ਅਤੇ ਰੂਪਸ਼ਿਤਿਕਾ ਵੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨ। ਕਪਿਲਾ ਝੀਲ, ਗਿੱਧ ਵਟਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਝੀਲ, ਪ੍ਰਭਾਸਨਾ, ਸੀਤਾ ਦਾ ਵਨ, ਗਰਭ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਅਤੇ ਧੇਨੁਕਾ ਵੀ ਮਹਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ। ਧਨ੍ਯਕਾ, ਕੋਕਿਲਾ ਨਾਮਕ ਥਾਂ, ਮਤੰਗਾ ਝੀਲ, ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਕੁਆਂ, ਰੁਦ੍ਰ ਤੀਰਥ, ਇੰਦਰ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸੁਮਲੀਨਾ ਵੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਆਸਨ, ਸੱਤ ਕੁੰਡ, ਮਣਿ ਝੀਲ, ਕੌਸ਼ਿਕੀ, ਭਾਰਤਾ, ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਜੇਠਲਿਕਾ ਵੀ ਉਲੇਖਣੀਯ ਸਨ। ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ, ਕਲਪਸਰ, ਕਨਯਾਸੰਵੇਤਿਆ, ਨਿਸ਼ਚਿਵਾ, ਪ੍ਰਭਾਵਾ ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਵੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨ। ਦੇਵਕੂਟ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕੁਆਂ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ, ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ, ਬ੍ਰਹਮਸਰ, ਬ੍ਰਹਮਵੀਰ ਅਤੇ ਅਵਕਪਿਲੀ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ, ਝੀਲਾਂ, ਕੁਆਂ, ਆਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ, ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਥਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਦੀਓਂ ਤੱਕ ਭਗਤਾਂ ਵਲੋਂ ਯਾਦ ਅਤੇ ਪੂਜੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।