ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਚਹ੍ਰਦ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਿੰਡਾਰਕ, ਮਾਲਵਯਾ, ਗੋਪ੍ਰਭਾਵਾ, ਗੋਵਰਾ ਅਤੇ ਵਟਮੂਲਕਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਆਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਨਾਨਦੰਡ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਗੁਪਤ ਵਿ্ণੁਪਦ, ਕਨਿਆਸ਼੍ਰਮ, ਵਾਯੁਕੁੰਡ ਅਤੇ ਉਤਮ ਜੰਬੂਮਾਰਗ ਵੀ ਉਲੇਖੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਗਭਸਤੀ ਤੀਰਥ, ਯਯਾਤੀ ਪਤਨ, ਸ਼ੁਚੀ, ਕੋਟੀ ਤੀਰਥ, ਭਦਰਵਟ ਅਤੇ ਮਹਾਕਾਲ ਦੇ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਦੀ ਗੱਲ ਆਈ। ਨਰਮਦਾ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤੀਰਥ, ਵਜ੍ਰ ਤੀਰਥ, ਅਰਬੁਦਾ, ਪਿੰਗੁਤੀਰਥ, ਸਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥਸੰਗਮ ਨਾਂ ਦੇ ਤੀਰਥ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਦੌਰਵਾਸਿਕਾ, ਪਿੰਜਰਕ, ਰਿਸ਼ਿ ਤੀਰਥ, ਬ੍ਰਹਮਤੁੰਗ, ਵਾਸੁ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰਿਕਾ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਵੀ ਆਈ। ਸ਼ਕ੍ਰ ਤੀਰਥ, ਪੰਚਨਾਦ, ਰੇਣੁਕਾ ਤੀਰਥ, ਪਿਤਾਮਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਉਤਮ ਰੁਦ੍ਰਪਦ ਦੀ ਵੀ ਗਿਣਤੀ ਹੋਈ। ਮਣਿਮੱਤਾ, ਕਾਮਾਖਿਆ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਤੀਰਥ, ਕੁਸ਼ਾਵਿਲਾ, ਯਜਨਾ, ਬ੍ਰਹਮਵਾਲੁਕਾ, ਪੁਸ਼ਪਨਿਆਸ, ਪੁੰਡਰੀਕ, ਮਣਿਪੁਰ, ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ, ਦੀਰਘਸੱਤ੍ਰ, ਹਯਪਦ ਅਤੇ ਅਨਾਸ਼ਨ ਤੀਰਥ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਗੰਗਾ, ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਉਤਸ, ਵਸਤ੍ਰਪਦ, ਦਰੂਵਲਾ, ਛਾਇਆਰੋਹਣ, ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ, ਮਿਤ੍ਰਵਲਾ, ਕਾਲਿਕਾਸ਼੍ਰਮ, ਵਟਾਵਟ, ਭਦਰਵਟ, ਕੌਸ਼ਾਂਬੀ ਅਤੇ ਦਿਵਾਕਰ—ਇਹ ਸਭ ਤੀਰਥ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਰਸਵਤਾ ਦੀ ਟਾਪੂ, ਵਿਜਯਾ, ਕਾਮਦਾ, ਰੁਦ੍ਰਕੋਟੀ, ਸੁਮਨਸਾ ਅਤੇ ਸਦਰਾਵਨਮਿਤਾ ਤੀਰਥ ਵੀ ਉਲੇਖੇ ਗਏ। ਸਿਆਮੰਤਪੰਚਕ ਤੀਰਥ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੀਰਥ, ਸੁਦਰਸ਼ਨ, ਸਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ, ਪਰਿਪਲਵ ਪૃਥੁਦਕ, ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧਾਂ ਵਾਲਾ ਤੀਰਥ, ਸਰਪਿਜਾ, ਵਿਸ਼ਯੰਤਿਕਾ, ਕੋਟੀ ਤੀਰਥ, ਪੰਚਨਾਦ, ਵਰਾਹ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ੀਣੀ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਆਈ। ਪੁੰਡਰੀਕ, ਸੋਮਾ ਤੀਰਥ, ਉਤਮ ਮੁੰਜਾਵਟ, ਬਦਰੀਵਨ, ਆਸੀਨਾ ਤੇ ਰਤਨਮੂਲਕਾ ਵੀ ਉਲੇਖੇ ਗਏ। ਲੋਕਦਵਾਰ, ਪੰਚਤੀਰਥ, ਕਪਿਲਾ ਤੀਰਥ, ਸੂਰਯ ਤੀਰਥ, ਸ਼ੰਖਿਨੀ ਅਤੇ ਗਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯਕਸ਼ ਰਾਜਾ ਦਾ ਤੀਰਥ, ਬ੍ਰਹਮਵਰਤ, ਸੁਤੀਤੀਰਥ, ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ, ਮਾਤ੍ਰਿਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸ਼ੀਤਵਨ ਤੀਰਥ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਸਨਾਨਲੋਮਪਹ, ਮਾਸਸੰਸਾਰਕ, ਦਸ਼ਅਸ਼ਵਮੇਧ, ਕੇਦਾਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮੋਡੁੰਬਰਾ ਦੀ ਵੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਈ ਗਈ। ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀ ਕੁੰਡ, ਦੇਵੀ ਦਾ ਤੀਰਥ, ਸੁਜੰਬੁਕ, ਇਤਸਪਦ, ਕੋਟਿਕੂਟ, ਕਿੰਦਨਾ, ਕਿੰਜਪਾ, ਕਰੰਦਵਾ, ਅਵੇਧ੍ਯ, ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ, ਪਾਨਿਸ਼ਟ, ਮਿਸ਼੍ਰਕ, ਮਧੁਵਟ ਅਤੇ ਮਨੋਜਵ ਵੀ ਉਲੇਖੇ ਗਏ। ਕੌਸ਼ਿਕੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਤੀਰਥ, ਰਿਣਮੋਚਨ ਤੀਰਥ, ਨ੍ਰਿਗਧੂਮ ਅਤੇ ਵਿਣੁਪਦ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਮਰਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ, ਕੋਟੀ ਤੀਰਥ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ੍ਰੀਕੁੰਜ, ਸ਼ਾਲੀ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨੈਮਿਸ਼ ਵੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਸਥਾਨ, ਸੋਮਤੀਰਥ, ਕੰਯਾਤੀਰਥ, ਬ੍ਰਹਮਤੀਰਥ, ਮਨਸਤੀਰਥ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਰੁਪਾਵਨ ਵੀ ਉਲੇਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਸੌਗੰਧਿਕਾਵਨ, ਮਣਿਤੀਰਥ, ਸਰਸਵਤੀ, ਉਤਮ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਈਸ਼ਾਨਤੀਰਥ ਅਤੇ ਪੰਜ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰ, ਮਾਹੇੰਦਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਸ਼ਾਕੰਭਰੀ, ਦੇਵਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸੁਵਰਣ ਸਰੋਵਰ ਵੀ ਉਲੇਖੇ ਗਏ। ਖੀਰਸ਼੍ਰਵ, ਵਿਰੂਪਾਕ੍ਸ਼, ਭ੍ਰਿਗੁਤੀਰਥ, ਕੁਸ਼ੋਦਭਵ, ਬ੍ਰਹਮਤੀਰਥ, ਬ੍ਰਹਮਯੋਨੀ ਅਤੇ ਨੀਲਪਹਾੜ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਕੁਬਜਾਂਬਕ, ਭਦਰਵਟ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਦਾ ਆਸਨ, ਸਵਰਗ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਦਾ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੀ ਉਲੇਖੇ ਗਏ। ਰੁਦ੍ਰਾਵਰਤ, ਸੁਗੰਧਾਸ਼੍ਵ, ਕਪਿਲਾਵਨ, ਭਦਰਕਰਨ ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕੁਕਰਨ ਸਰੋਵਰ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸੱਤ ਸਰਸਵਤਾਂ, ਔਸ਼ਨਸ ਤੀਰਥ, ਕਪਾਲਮੋਚਨ, ਅਵਕੀਰਨ ਅਤੇ ਕਾਮ੍ਯਕਾ ਵੀ ਉਲੇਖੇ ਗਏ। ਚਤੁਸਾਮੁਦ੍ਰਿਕ, ਸ਼ਤਕ, ਸਹਸ੍ਰਿਕ, ਰੇਣੁਕਾ, ਪੰਚਵਟਕ, ਵਿਮੋਚਨ ਅਤੇ ਓਜਸ ਵੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਥਾਣੁਤੀਰਥ, ਕੁਰੁ ਦਾ ਤੀਰਥ, ਸਵਰਗ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਕੁਸ਼ਧ੍ਵਜ, ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼੍ਵਰ, ਮਾਨਵਕ, ਕੂਆਂ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਆਸ਼੍ਰਯ ਵੀ ਉਲੇਖੇ ਗਏ। ਗੰਗਾਹ੍ਰਦ, ਵਟਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਬਦਰੀਪਾਟਨ, ਇੰਦਰਮਾਰਗ, ਏਕਰਾਤ੍ਰ ਅਤੇ ਖੀਰਕਾਵਾਸਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਸੋਮਤੀਰਥ, ਦਧੀਚ, ਸ਼੍ਰੁਤਤੀਰਥ, ਕੋਟੀਤੀਰਥਸਥਲੀ ਅਤੇ ਭਦਰਕਾਲੀ ਸਰੋਵਰ ਵੀ ਉਲੇਖੇ ਗਏ। ਅਰੁੰਧਤੀਵਨ, ਉਤਮ ਬ੍ਰਹਮਵਰਤ, ਅਸ਼੍ਵਵੇਦੀ, ਕੁਬਜਾਵਨ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦਾ ਉਤਸ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਵੀਰ, ਪ੍ਰਮੋਖ, ਉਤਮ ਸਿੰਧੁ, ਰਿਸ਼, ਕੁਲਿਆ, ਸਕ੍ਰਿਤਿਕਾ, ਉਰਵੀ ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਮੂਲ ਵੀ ਉਲੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਮਹਾਸ਼੍ਰਮ, ਵੈਤਸਿਕਾਰੂਪ, ਸੁੰਦਰਿਕਾਸ਼੍ਰਮ, ਬਾਹੁਤੀਰਥ, ਸੁੰਦਰ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਵਿਮਲਾਸ਼ੋਕ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਪੰਚਨਾਦ ਦਾ ਤੀਰਥ, ਗਿਆਨੀ ਮਰਕੰਡੇਯ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਸੋਮਤੀਰਥ, ਸੀਤੋਦਾ ਅਤੇ ਮਤ੍ਸ੍ਯੋਦਰੀ ਤੀਰਥ ਵੀ ਉਲੇਖੇ ਗਏ। ਸੂਰਯਪ੍ਰਭਾ, ਸੂਰਯਤੀਰਥ, ਅਸ਼ੋਕਾਵਨ, ਅਰੁਣਾ ਸਥਾਨ, ਕਾਮਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਤੀਰਥ ਦੇ ਰੇਤ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਿਸ਼ਾਚਮੋਚਨ, ਸੁਭਦਰਾ ਸਰੋਵਰ, ਵਿਮਲਦੰਡਾ ਦਾ ਤਲਾਬ ਅਤੇ ਚੰਡੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਤੀਰਥ ਵੀ ਉਲੇਖੇ ਗਏ। ਪਵਿੱਤਰ ਜੇਠਸਥਾਨ ਸਰੋਵਰ, ਬ੍ਰਹਮਸਰ, ਜੈਗਿਸ਼ਵਯਾ ਦੀ ਗੁਫਾ ਅਤੇ ਹਰਿਕੇਸਾ ਦਾ ਵਨ ਵੀ ਉਲੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਅਜਾਮੁਖ ਸਰੋਵਰ, ਘੰਟਾਕਰਨ ਸਰੋਵਰ, ਪੁੰਡਰੀਕ ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਕਰਕੋਟਕ ਦਾ ਕੂਆਂ ਵੀ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਯਾਦਗਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ, ਸਰੋਵਰ, ਜੰਗਲ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।