ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਉਹ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਵੀ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੋਮਤੀਰਥ, ਤੁੰਗਕੂਟ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਕੰਦਾਸ਼੍ਰਮ, ਕੋਟਿਤੀਰਥ, ਅਗਨਿਪਦ ਅਤੇ ਪੰਜਸ਼ਿਖਾ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਧਰਮੋਦਭਵ, ਕੋਟਿਤੀਰਥ, ਬਾਧਪ੍ਰਮੋਚਨ, ਗੰਗਾਦਵਾਰ, ਪੰਜਕੂਟ ਅਤੇ ਮਧ੍ਯਕੇਸਰ ਦੇ ਤੀਰਥ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਚਕ੍ਰਪ੍ਰਭਾ, ਮਤੰਗ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕ੍ਰੁਸ਼ਦੰਡ, ਦੰਸ਼ਟਰਾਕੁੰਡ, ਵਿਣੁਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸਰਵਕਾਮਿਕਾ ਵੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਨੰਦਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਤਸ੍ਯਤਿਲਾ, ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਬਦਰੀ, ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ, ਵਹਨਿਕੁੰਡ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਪਦ ਵਰਗੇ ਤੀਰਥ ਵੀ ਇਸ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਚਤੁਹਸ੍ਰੋਤਾ, ਚਤੁਹਸ਼੍ਰਿੰਗ ਪਹਾੜ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਨਦੀਆਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਾਨਸਾ, ਸਥੂਲਸ਼੍ਰਿੰਗ, ਸਥੂਲਦੰਡ ਅਤੇ ਉਰਵਸ਼ੀ ਜਿਹੇ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਖਰੀ ਹੈ। ਲੋਕਪਾਲ, ਮਨੁਵਰਾ, ਸੋਮਾਹਵਾ ਪਹਾੜ, ਸਦਾਪ੍ਰਭਾ, ਮੇਰੁਕੁੰਡ ਅਤੇ ਸੋਮਾਭਿੇਚਨ ਤੀਰਥ ਆਤਮਿਕ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਸ੍ਰੋਤਾ, ਕੋਟਰਕਾ, ਪੰਜਧਾਰਾ, ਤ੍ਰਿਧਾਰਕਾ, ਸਪਤਧਾਰਾ, ਏਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਚਾਮਰਕੰਟਕ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਤਾਜ਼ਗੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ, ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ, ਅਤਿਅੱਤਮ ਕੋਟਿਦ੍ਰੁਮ, ਬਿਲਵਪ੍ਰਭਾ, ਦੇਵਹ੍ਰਦ ਅਤੇ ਵਿਣੁਹ੍ਰਦ ਆਤਮਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਸ਼ੰਖਪ੍ਰਭਾ, ਦੇਵਕੁੰਡ, ਪਵਿੱਤਰ ਵਜਰਾਯੁਧ, ਅਗਨਿਪ੍ਰਭਾ, ਪੁੰਨਾਗ ਅਤੇ ਅਤੁੱਲ ਦੇਵਪ੍ਰਭਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਰੋਵਰ, ਸਾਤੀਰਥ, ਲੋਕਪਾਲ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਮਣੀਪੁਰਗਿਰੀ ਵੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਹ੍ਰਦ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਿੰਡਾਰਕਾ, ਮਾਲਵਯਾ, ਗੋਪ੍ਰਭਾਵਾ, ਗੋਵਰਾ ਅਤੇ ਵਟਮੂਲਕਾ ਵਰਗੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਆਪਣਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਨਾਨਦੰਡ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਗੁਪਤ ਵਿਣੁਪਦ, ਕੰਨਿਆਸ਼੍ਰਮ, ਵਾਯੁਕੁੰਡ ਅਤੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਜੰਬੂਮਾਰਗ ਭੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਗਭਸਤੀ ਤੀਰਥ, ਯਯਾਤੀ ਪਤਨ, ਸ਼ੁਚੀ, ਕੋਟੀ ਤੀਰਥ, ਭਦ੍ਰਵਟ ਅਤੇ ਮਹਾਕਾਲਾ ਦਾ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਰਮਦਾ ਤੀਰਥ, ਤੀਰਥ ਵਜਰ, ਅਰਬੁਦਾ, ਪਿੰਗੁਤੀਰਥ, ਸਵਸ਼ਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਪૃਥਸੰਗਮ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਦੌਰਵਾਸਿਕਾ, ਸ਼ੁਭ ਪਿੰਜਰਕਾ, ਰਿਸ਼ਿ ਤੀਰਥ, ਬ੍ਰਹਮਤੁੰਗ, ਵਾਸੁ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰਿਕਾ ਵੀ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਸ਼ਕ੍ਰ ਤੀਰਥ, ਪੰਜਨਦ, ਰੇਣੁਕਾ ਤੀਰਥ, ਪਿਤਾਮਹਾ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਰੁਦ੍ਰਪਦ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਮਣਿਮੱਤਾ, ਕਾਮਾਖ੍ਯਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਤੀਰਥ, ਕੁਸ਼ਾਵਿਲਾ, ਯਜਨਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਵਾਲੁਕਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਪਨਿਆਸ, ਪੁੰਡਰੀਕ, ਮਣੀਪੁਰ, ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ, ਦੀਰਘਸੱਤ੍ਰ, ਹਯਪਦ ਅਤੇ ਅਨਾਸ਼ਨ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੰਗਾ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਉਤਪਤਿ ਸਥਾਨ, ਵਸਤ੍ਰਪਦ, ਦਰੂਵਾਲਾ ਅਤੇ ਛਾਇਆਰੋਹਣ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ, ਮਿਤ੍ਰਵਾਲਾ, ਕਾਲਿਕਾਸ਼੍ਰਮ, ਵਟਵਟ, ਭਦ੍ਰਵਟ, ਕੌਸ਼ਾਂਬੀ ਅਤੇ ਦਿਵਾਕਰ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਣਮੁੱਲ ਹੈ। ਸਰਸਵਤਾ ਦਾ ਟਾਪੂ, ਵਿਜਯਾ, ਕਾਮਦਾ, ਰੁਦ੍ਰਕੋਟੀ, ਸੁਮਨਸਾ ਅਤੇ ਸਦ੍ਰਵਣਮਿਤਾ ਤੀਰਥ ਵੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਯਮੰਤਪੰਚਕ ਤੀਰਥ, ਬ੍ਰਹਮਤੀਰਥ, ਸੁਦਰਸ਼ਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਪਰਿਪਲਵ ਪૃਥੁਦਕ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਦਸ ਅਸ਼ਵਮੇਧਾਂ ਦੇ ਤੀਰਥ, ਸਰਪਿਜ, ਵਿਸ਼ਯੰਤਿਕਾ, ਕੋਟੀ ਤੀਰਥ, ਪੰਜਨਦ, ਵਰਾਹ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ੀਣੀ ਸਰੋਵਰ ਭੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪੁੰਡਰੀਕ, ਸੋਮਤੀਰਥ, ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਮੁੰਜਵਟ, ਬਦਰੀਵਨ, ਅਸੀਨਾ ਅਤੇ ਰਤਨਮੂਲਕਾ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਦਵਾਰ, ਪੰਜਤੀਰਥ, ਕਪਿਲਾ ਤੀਰਥ, ਸੂਰਜ ਤੀਰਥ, ਸ਼ੰਖਿਨੀ ਅਤੇ ਗਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯਕਸ਼ ਰਾਜਾ ਦਾ ਤੀਰਥ, ਬ੍ਰਹਮਵਰਤ, ਸੁਤਿਤੀਰਥ, ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ, ਮਾਤ੍ਰਿਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸ਼ੀਤਵਨ ਤੀਰਥ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਸਨਾਨਲੋਮਾਪਹਾ, ਮਾਸਸੰਸਾਰਕ, ਦਸ਼ਅਸ਼ਵਮੇਧ, ਕੇਦਾਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮੋਡੁੰਬਰਾ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਉੱਚਾਈਆਂ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਪਤਰਿਸ਼ਿ ਕੁੰਡ, ਦੇਵੀ ਦਾ ਤੀਰਥ, ਸੁਜੰਬੁਕਾ, ਇਤਸਪਦ, ਕੋਟਿਕੁਟ, ਕਿੰਮਦਾਨਾ ਅਤੇ ਕਿੰਮਜਪਾ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਰਂਡਵਾ, ਅਵੇਧ੍ਯਾ, ਇਕ ਹੋਰ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ, ਪਾਨਿਸ਼ਤਾ, ਮਿਸ਼੍ਰਕਾ, ਮਧੁਵਟ ਅਤੇ ਮਨੋਜਵ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕੌਸ਼ਿਕੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਤੀਰਥ, ਰਿਣਮੋਚਨ ਤੀਰਥ, ਨ੍ਰਿਗਧੂਮ ਨਾਮਕ ਦਿਵ੍ਯ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਵਿਣੁਪਦ ਆਤਮਿਕ ਮੋਚਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਅਮਰਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ, ਕੋਟਿਤੀਰਥ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼੍ਰੀਕੁੰਜ, ਸ਼ਾਲੀਤੀਰਥ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨੈਮਿਸ਼ਾ ਵੀ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਸਥਾਨ, ਸੋਮਤੀਰਥ, ਕੰਨਿਆਤੀਰਥ, ਬ੍ਰਹਮਤੀਰਥ, ਮਨਸਤੀਰਥ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਰੁਪਾਵਨ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੌਗੰਧਿਕਵਨ, ਮਣਿਤੀਰਥ, ਸਰਸਵਤੀ, ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਈਸ਼ਾਨਤੀਰਥ, ਪੰਜ ਯਗਿਆਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਵੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰਾ, ਮਾਹੇਂਦਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਿਵਾਸ, ਸ਼ਾਕੰਭਰੀ, ਦੇਵਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸੁਵਰਣ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਣਮੁੱਲ ਹੈ। ਖੀਰਸ਼੍ਰਵ, ਵਿਰੂਪਾਖ੍ਯ, ਭ੍ਰਿਗੁਤੀਰਥ, ਕੁਸ਼ੋਦਭਵ, ਬ੍ਰਹਮਤੀਰਥ, ਬ੍ਰਹਮਯੋਨੀ ਅਤੇ ਨੀਲਪਹਾੜ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਕੁਬਜਾਂਬਕਾ, ਭਦ੍ਰਵਟ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਦਾ ਆਸਨ, ਸਵਰਗ ਦਾ ਦਰਵਾਜਾ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਦਰਵਾਜਾ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਦਾ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਰੁਦ੍ਰਾਵਰਤ, ਸੁਗੰਧਾਸ਼੍ਵ, ਕਪਿਲਾਵਨ, ਭਦ੍ਰਕਰਨ ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖੁਕਰਨ ਸਰੋਵਰ ਵੀ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੱਤ ਸਰਸਵਤ, ਔਸ਼ਨਸ ਤੀਰਥ, ਕਪਾਲਮੋਚਨ, ਅਵਕੀਰਣ ਅਤੇ ਕਾਮ੍ਯਕਾ ਵੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਚਤੁਹਸਾਮੁਦ੍ਰਿਕਾ, ਸ਼ਤਕਾ, ਸਹਸ੍ਰਿਕਾ, ਰੇਣੁਕਾ, ਪੰਜਵਟਕਾ, ਵਿਮੋਚਨ ਅਤੇ ਓਜਸ ਤੀਰਥ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਸਥਾਣੁਤੀਰਥ, ਕੁਰੁ ਦਾ ਤੀਰਥ, ਸਵਰਗ ਦਾ ਦਰਵਾਜਾ, ਕੁਸ਼ਧਵਜ, ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ, ਮਾਨਵਕਾ, ਕੁਆਂ ਅਤੇ ਨਾਰਾਯਣ ਦਾ ਆਸ਼੍ਰਯ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਸਦੀਓਂ ਤੋਂ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਆਤਮਿਕ ਉਤਸ਼ਾਹ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਦਾ ਅਟੁੱਟ ਰਹੇ।