ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜੇ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਖੋਟਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਵਾਰੀ ਨ੍ਹਾ ਲੈਣ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਮਦਿਰਾ ਵਾਲਾ ਗੰਦਲਾ ਭਾਂਡਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋਣ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਨ ਬੁਰਾ ਹੋਵੇ, ਧੋਖੇਬਾਜ਼ੀ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਾ ਤੀਰਥ, ਨਾ ਦਾਨ, ਨਾ ਵਰਤ, ਨਾ ਹੀ ਆਸ਼ਰਮ – ਕੋਈ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਕੁੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ, ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੌਜੂਦ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਬਾਰੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਬਹੁਤ, ਪਰ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਸ਼ਕਰ ਅਤੇ ਨੈਮੀਸ਼ਾਰਣਯਾ ਵਰਗੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਪ੍ਰਯਾਗ, ਧਰਮਾਰਣਯ, ਧੇਨੁਕ, ਚੰਪਕਾਰਣਯ ਅਤੇ ਸੈਧਵਾਰਣਯ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਗਧਾਰਣਯ, ਦੰਡਕਾਰਣਯ, ਗਿਆ, ਪ੍ਰਭਾਸ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਕਨਖਲ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਅਣਗਿਣਤ ਹੈ। ਭ੍ਰਿਗੁਤੁੰਗ, ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼, ਭੀਮਾਰਣਯ, ਕੁਸ਼ਸਥਲੀ, ਲੋਹਾਕੁਲ, ਸਕੇਦਾਰ, ਮੰਦਰਾਰਣਯ – ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਮਹਾਬਲਾ, ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰੂਪਤੀਰਥ, ਸ਼ੂਕਰਾਵਾ, ਅਤੇ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਵੀ ਮਹਾਨ ਹਨ। ਯੋਗਤੀਰਥ, ਸੋਮਤੀਰਥ, ਸਾਹੋਟਕ, ਕੋਕਾਮੁਖ, ਅਤੇ ਬਦਰੀ ਪਹਾੜ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਸੋਮਤੀਰਥ, ਤੁੰਗਕੂਟ, ਸਕੰਦਾਸ਼੍ਰਮ, ਕੋਟਿਤੀਰਥ, ਅਗਨਿਪਦ ਅਤੇ ਪੰਚਸ਼ਿਖਾ; ਧਰਮੋਦਭਵ, ਕੋਟਿਤੀਰਥ, ਬਾਧਪ੍ਰਮੋਚਨ, ਗੰਗਾਦਵਾਰ, ਪੰਚਕੂਟ ਅਤੇ ਮੱਧਯਕੇਸਰ – ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਸਰੋਤ ਹਨ। ਚਕ੍ਰਪ੍ਰਭਾ, ਮਤੰਗ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕ੍ਰੁਸ਼ਦੰਡ, ਦੰਸ਼ਟਰਾਕੁੰਡ, ਵਿਸ਼ਣੁਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸਾਰਵਕਾਮਿਕਾ; ਮਤ੍ਸ੍ਯਤਿਲਾ, ਬਦਰੀ, ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ, ਵਹਨਿਕੁੰਡ, ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਪਦ – ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਹੈ। ਚਤੁਹਸ੍ਰੋਤਾ, ਚਤੁਹਸ਼੍ਰਿੰਗ ਪਹਾੜ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਨਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਾਨਸਾ, ਸਥੂਲਸ਼੍ਰਿੰਗ, ਸਥੂਲਦੰਡ ਅਤੇ ਉਰਵਸ਼ੀ; ਲੋਕਪਾਲ, ਮਨੁਵਰਾ, ਸੋਮਾਹਵਾ ਪਹਾੜ, ਸਦਾਪ੍ਰਭਾ, ਮੇਰੁਕੁੰਡ ਅਤੇ ਸੋਮਾਭਿੇਚਨ – ਇਹ ਸਭ ਤੀਰਥ ਆਤਮਿਕ ਉੱਚਾਈ ਦੇ ਚਿਨ੍ਹ ਹਨ। ਮਹਾਸ੍ਰੋਤਾ, ਕੋਟਰਕਾ, ਪੰਚਧਾਰਾ, ਤ੍ਰਿਧਾਰਕਾ, ਸਪਤਧਾਰਾ, ਏਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਚਾਮਰਕੰਟਕ ਤੀਰਥ ਵੀ ਮਹਾਨ ਹਨ। ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ, ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ, ਅਤੁਲ ਕੋਟਿਦ੍ਰੁਮ, ਬਿਲਵਪ੍ਰਭਾ, ਦੇਵਹ੍ਰਦ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁਹ੍ਰਦ – ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਅਤੁੱਲ ਹੈ। ਸ਼ੰਖਪ੍ਰਭਾ, ਦੇਵਕੁੰਡ, ਵਜਰਾਯੁਧ, ਅਗਨਿਪ੍ਰਭਾ, ਪੁੰਨਾਗ ਅਤੇ ਦੇਵਪ੍ਰਭਾ; ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਰੋਵਰ, ਸਾਤੀਰਥ, ਲੋਕਪਾਲ ਅਤੇ ਮਣਿਪੁਰਗਿਰੀ – ਹਰ ਇੱਕ ਦਾ ਆਪਣਾ ਆਤਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਪੰਚਹ੍ਰਦ, ਪਿੰਡਾਰਕ, ਮਾਲਵਯ, ਗੋਪ੍ਰਭਾਵਾ, ਗੋਵਰਾ ਅਤੇ ਵਟਮੂਲਕ – ਇਹ ਵੀ ਤੀਰਥ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ। ਸਨਾਨਦੰਡ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਗੁਪਤ ਵਿਸ਼ਣੁਪਦ, ਕਨਿਆਸ਼੍ਰਮ, ਵਾਯੁਕੁੰਡ ਅਤੇ ਜੰਬੂਮਾਰਗ – ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਉੱਚੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗਭਸਤੀ ਤੀਰਥ, ਯਯਾਤੀ ਪਤਨ, ਸ਼ੁਚਿ, ਕੋਟਿਤੀਰਥ, ਭਦਰਵਟ ਅਤੇ ਮਹਾਕਾਲ ਦਾ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ – ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਤੀਰਥ ਰੂਪ ਹਨ। ਨਰਮਦਾ ਤੀਰਥ, ਵਜਰ ਤੀਰਥ, ਅਰਬੁਦਾ, ਪਿੰਗੁਤੀਰਥ, ਸਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਪૃਥਸੰਗਮ – ਹਰੇਕ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੈ। ਦੌਰਵਾਸਿਕਾ, ਪਿੰਜਰਕ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੀਰਥ, ਬ੍ਰਹਮਤੁੰਗ, ਵਾਸੁ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰਿਕਾ; ਸ਼ਕ੍ਰ ਤੀਰਥ, ਪੰਚਨਾਦ, ਰੇਣੁਕਾ ਤੀਰਥ, ਪਿਤਾਮਹਾ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਪਦ – ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਣਿਮੱਤਾ, ਕਾਮਾਖਿਆ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੀਰਥ, ਕੁਸ਼ਾਵਿਲਾ, ਯਜਨਾ, ਯਜਨਾ ਹੀ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਵਾਲੁਕਾ – ਇਹ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਪਨਿਆਸ, ਪੁੰਡਰੀਕ, ਮਣਿਪੁਰ, ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ, ਦੀਰਘਸਤ੍ਰ, ਹਯਪਦ ਅਤੇ ਅਨਾਸ਼ਨ ਤੀਰਥ – ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਸ਼ਿਵਾ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਨਰਮਦਾ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਵਸਤ੍ਰਪਦ, ਦਰੂਵਾਲਾ ਅਤੇ ਛਾਇਆਰੋਹਣ – ਹਰ ਇੱਕ ਦਾ ਅਲੱਗ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ, ਮਿਤ੍ਰਵਾਲਾ, ਕਾਲਿਕਾਸ਼੍ਰਮ, ਵਟਵਟ, ਭਦਰਵਟ, ਕੌਸ਼ਾਂਬੀ ਅਤੇ ਦਿਵਾਕਰ – ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਉਚਿਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਸਵਤਾ ਦੀ ਟਾਪੂ, ਵਿਜਯਾ, ਕਾਮਦਾ, ਰੁਦ੍ਰਕੋਟੀ, ਸੁਮਨਸਾ ਅਤੇ ਸਦ੍ਰਵਣਮਿਤਾ ਤੀਰਥ – ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਸ੍ਯਮੰਤਪੰਚਕ ਤੀਰਥ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੀਰਥ, ਸੁਦਰਸ਼ਨ, ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ, ਅਤੇ ਪਰਿਪਲਵ ਪృਥੁਦਕ – ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਦਸ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧਾਂ ਵਾਲਾ ਤੀਰਥ, ਸਰਪਿਜ, ਵਿਸ਼ਯੰਤਿਕਾ, ਕੋਟਿਤੀਰਥ, ਪੰਚਨਾਦ, ਵਰਾਹ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ੀਣੀ ਸਰੋਵਰ – ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਪੁੰਡਰੀਕ, ਸੋਮਤੀਰਥ, ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਮੁੰਜਵਟ, ਬਦਰੀਵਨ, ਆਸੀਨਾ ਅਤੇ ਰਤਨਮੂਲਕ – ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵੱਡਾ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਲੋਕਦਵਾਰ, ਪੰਚਤੀਰਥ, ਕਪਿਲਾ ਤੀਰਥ, ਸੂਰ੍ਯ ਤੀਰਥ, ਸ਼ੰਖਿਨੀ ਅਤੇ ਗਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ – ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਘਰ ਹਨ। ਯਕਸ਼ ਰਾਜਾ ਦਾ ਤੀਰਥ, ਬ੍ਰਹਮਵਰਤ, ਸੁਤੀਤੀਰਥ, ਕਾਮੇਸ਼ਵਰ, ਮਾਤ੍ਰਿਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸ਼ੀਤਵਨ ਤੀਰਥ – ਇਹ ਵੀ ਆਤਮਿਕ ਉੱਚਾਈ ਦੇ ਚਿਨ੍ਹ ਹਨ। ਸਨਾਨਲੋਮਾਪਹਾ, ਮਾਸਸੰਸਾਰਕ, ਦਸ਼ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ, ਕੇਦਾਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮੋਡੁੰਬਰਾ – ਇਹ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸਪਤਰਿਸ਼ਿ ਕੁੰਡ, ਦੇਵੀ ਦਾ ਤੀਰਥ, ਸੁਜੰਬੂਕਾ, ਇਤਸਪਦ, ਕੋਟਿਕੂਟ, ਕਿਮਦਾਨਾ ਅਤੇ ਕਿਮਜਪਾ – ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਉਚਿਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਰੰਦਵਾ, ਅਵੇਧਯ, ਦੂਸਰਾ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ, ਪਾਨਿਸ਼ਤ, ਮਿਸ਼ਰਕ, ਮਧੁਵਟ ਅਤੇ ਮਨੋਜਵ – ਇਹ ਵੀ ਆਤਮਿਕ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲੇ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਕੌਸ਼ਿਕੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਤੀਰਥ, ਰਿਣਮੁਕ੍ਤਿ ਤੀਰਥ, ਨ੍ਰਿਗਧੂਮ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁਪਦ – ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਿਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਪਰ ਸੱਚੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤਾਂ ਮਨ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ, ਓਥੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ।