ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਾਰੀ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੀ ਵਰਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਫਲਾਂ ਦੇ ਪੱਕਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੀ ਤੋਂ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੱਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਲੋਕ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਯਮਤ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯਜਨ, ਵੇਦ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਵਰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸੀ ਤੱਤ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਚਲਾਇਮਾਨ ਤੇ ਅਚਲ, ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਵਰਖਾ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ! ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਹੀ ਇਹ ਅਡੋਲ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਅਡੋਲ ਤਾਰਾ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਰਾਇਣ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਨਾਰਾਇਣ ਉਸੀ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਆਦਿ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਨਵਾਂ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ, ਧਰਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਦੱਸ, ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਤਦ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ, “ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਤਾ! ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਮਾਹਾਤਮ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਕਹੋ, ਸਾਡੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਇਹ ਸਭ ਸੁਣਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹਨ।” ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹੱਥ, ਪੈਰ ਤੇ ਮਨ ਸੰਯਤ ਹੋਣ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ, ਤਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਤੀਰਥ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ, ਸ਼ੁੱਧ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸੰਯਮ—ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਤੀਰਥ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਖੋਟਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਵਾਰੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਲੈਣ ਨਾਲ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਦੀਰੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋਣ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਬੁਰਾ, ਚਿਤ ਠੱਗੀ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਸੰਯਤ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੀਰਥ, ਦਾਨ, ਵਰਤ ਜਾਂ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਉਸ ਲਈ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਰਗੇ ਤੀਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਰਿਸ਼ੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੌਜੂਦ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਹਨ, ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਪਹਿਲਾ ਤੀਰਥ ਪੁਸ਼ਕਰ ਅਤੇ ਨੈਮੀਸ਼ਾਰਣਯ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਪ੍ਰਯਾਗ, ਧਰਮਾਰਣਯ, ਧੇਨੁਕ, ਚੰਪਕਾਰਣਯ ਅਤੇ ਸਿੰਧਵਾਰਣਯ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਮਗਧਾਰਣਯ, ਦੰਡਕਾਰਣਯ, ਗਿਆ, ਪ੍ਰਭਾਸ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਲਾ ਕਣਖਲਾ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਭ੍ਰਿਗੁਤੁੰਗ, ਹਿਰਣਯਾਕਸ਼, ਭੀਮਾਰਣਯ, ਕੁਸ਼ਸਥਲੀ, ਲੋਹਾਕੁਲ, ਸਕੇਦਾਰ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਰਣਯ ਵੀ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਮਹਾਬਲਾ, ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਰੂਪਤੀਰਥ, ਸ਼ੂਕਰਵਾ ਅਤੇ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੁਣ੍ਯਦਾਇਕ ਹਨ। ਯੋਗਤੀਰਥ, ਸੋਮਤੀਰਥ, ਸਾਹੋਟਕ ਤੀਰਥ, ਪਵਿੱਤਰ ਕੋਕਾਮੁਖ ਅਤੇ ਬਦਰੀ ਪਹਾੜ ਵੀ ਮਹਾਨ ਹਨ। ਸੋਮਤੀਰਥ, ਤੁੰਗਕੂਟ, ਸਕੰਦਾਸ਼੍ਰਮ, ਕੋਟਿਤੀਰਥ, ਅਗਨਿਪਦ ਅਤੇ ਪੰਚਸ਼ਿਖਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਧਰਮੋਦਭਵ, ਕੋਟਿਤੀਰਥ, ਬਾਧਪ੍ਰਮੋਚਨ ਤੀਰਥ, ਗੰਗਾਦਵਾਰ, ਪੰਚਕੂਟ ਅਤੇ ਮਧ੍ਯਕੇਸਰ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ। ਚਕ੍ਰਪ੍ਰਭਾ, ਮਤੰਗ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕ੍ਰੁਸ਼ਦੰਡ, ਦੰਸ਼ਟਰਾਕੁੰਡ, ਵਿਸ਼ਣੁਤੀਰਥ ਅਤੇ ਸਾਰਵਕਾਮਿਕਾ ਵੀ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਮਤ੍ਸ੍ਯਤਿਲਾ, ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਬਦਰੀ, ਬ੍ਰਹਮਕੁੰਡ, ਵਹਿਨਿਕੁੰਡ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਪਦ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਚਤੁਹਸ੍ਰੋਤਾ, ਚਤੁਹਸ਼੍ਰਿੰਗ ਪਹਾੜ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਨਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਾਨਸਾ, ਸਥੂਲਸ਼੍ਰਿੰਗ, ਸਥੂਲਦੰਡ ਅਤੇ ਉਰਵਸ਼ੀ ਵੀ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਲੋਕਪਾਲ, ਮਨੁਵਰਾ, ਸੋਮਾਹਵਾ ਪਹਾੜ, ਸਦਾਪ੍ਰਭਾ, ਮੇਰੁਕੁੰਡ ਅਤੇ ਸੋਮਾਭਿੇਕਣ ਤੀਰਥ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ। ਮਹਾਸ੍ਰੋਤਾ, ਕੋਟਰਕਾ, ਪੰਚਧਾਰਾ, ਤ੍ਰਿਧਾਰਕਾ, ਸਪਤਧਾਰਾ, ਏਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਚਾਮਰਕੰਟਕ ਤੀਰਥ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ, ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ, ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਕੋਟਿਦ੍ਰੁਮ, ਬਿਲਵਪ੍ਰਭਾ, ਦੇਵਹ੍ਰਦ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁਹ੍ਰਦ ਵੀ ਮਹਾਨ ਹਨ। ਸ਼ੰਖਪ੍ਰਭਾ, ਦੇਵਕੁੰਡ, ਵਜ੍ਰਾਯੁਧ ਤੀਰਥ, ਅਗਨਿਪ੍ਰਭਾ, ਪੁੰਨਾਗ ਅਤੇ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਦੇਵਪ੍ਰਭਾ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਹਨ। ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ, ਬ੍ਰਹਮਾਜੀ ਦਾ ਸਰੋਵਰ, ਸਾਤੀਰਥ, ਲੋਕਪਾਲ ਅਤੇ ਮਣਿਪੁਰਗਿਰੀ ਵੀ ਮਹਾਨ ਹਨ। ਪੰਚਹ੍ਰਦ, ਪਿੰਡਾਰਕ, ਮਾਲਵਿਆ, ਗੋਪ੍ਰਭਾਵਾ, ਗੋਵਰਾ ਅਤੇ ਵਟਮੂਲਕ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ। ਸਨਾਨਦੰਡ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਗੁਪਤ ਵਿਸ਼ਣੁਪਦ, ਕਨਿਆਸ਼੍ਰਮ, ਵਾਯੁਕੁੰਡ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਜੰਬੂਮਾਰਗ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਗਭਸਤੀ ਤੀਰਥ, ਯਯਾਤੀ ਪਤਨ, ਸ਼ੁਚੀ, ਕੋਟੀ ਤੀਰਥ, ਭਦ੍ਰਵਟ ਅਤੇ ਮਹਾਕਾਲ ਦਾ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਵੀ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਰਮਦਾ ਤੀਰਥ, ਵਜ੍ਰ ਤੀਰਥ, ਅਰਬੁਦਾ, ਪਿੰਗੁਤੀਰਥ, ਸਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਪૃਥਸੰਗਮ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਵੀ ਹਨ। ਦੌਰਵਾਸਿਕਾ ਤੀਰਥ, ਸ਼ੁਭ ਪਿੰਜਰਕਾ, ਰਿਸ਼ਿ ਤੀਰਥ, ਬ੍ਰਹਮਤੁੰਗ, ਵਾਸੁ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰੀਕਾ ਵੀ ਮਹਾਨ ਹਨ। ਸ਼ਕ੍ਰ ਤੀਰਥ, ਪੰਚਨਾਦ, ਰੇਣੁਕਾ ਤੀਰਥ, ਪਿਤਾਮਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਰੁਦ੍ਰਪਦ ਵੀ ਹਨ। ਮਣਿਮੱਤਾ, ਕਾਮਾਖ੍ਯਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੀਰਥ, ਕੁਸ਼ਾਵਿਲਾ, ਯਜਨਾ, ਯਜਨਾ ਹੀ ਦੁਬਾਰਾ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾਵਾਲੁਕਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਪਨਿਆਸ, ਪੁੰਡਰੀਕ, ਮਣਿਪੁਰ, ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ, ਦੀਰਘਸਤ੍ਰ, ਹਯਪਦ ਅਤੇ ਅਨਾਸ਼ਨ ਤੀਰਥ ਵੀ ਹਨ। ਗੰਗਾ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਨਰਮਦਾ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਵਸਤ੍ਰਪਦ, ਦਰੁਵਾਲਾ ਅਤੇ ਛਾਇਆਰੋਹਣ ਵੀ ਮਹਾਨ ਹਨ। ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ, ਮਿਤ੍ਰਵਾਲਾ, ਕਾਲਿਕਾਸ਼੍ਰਮ, ਵਟਵਟ, ਭਦ੍ਰਵਟ, ਕੌਸ਼ਾਂਬੀ ਅਤੇ ਦਿਵਾਕਰ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੱਚੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਮਨ, ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ।