ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਰਾਜ ਬਾਰੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹਰੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਉਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਯਜਨਾ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਹੈ। ਜਗਤ ਦਾ ਆਰੰਭ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਹਰੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਤਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਦਿਲਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ 'ਚ ਤੈਰਦੀ ਡਾਲਫਿਨ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਡਾਲਫਿਨ ਦੀ ਪੂੰਛ 'ਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੂਪ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਤੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਿ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਹੀਏ ਦੇ ਕਰੜੇ। ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਤਾਰੇ, ਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਹਵਾ ਦੇ ਬੰਧਨ ਰਾਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਕਾਸ਼ੀ ਡਾਲਫਿਨ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ ਹੀ ਆਸਰਾ ਬਣ ਕੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਧ੍ਰੁਵ, ਜੋ ਉਤਤਾਨਪਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਡਾਲਫਿਨ ਦੀ ਪੂੰਛ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਥਾਂ ਪਾਇਆ। ਜਨਾਰਦਨ, ਜੋ ਸਭ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਹਨ, ਡਾਲਫਿਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹਨ; ਡਾਲਫਿਨ ਧ੍ਰੁਵ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਆਸਰੇ ਰਾਹੀਂ, ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ—ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੁਣ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਦਾ ਹੈ। ਵਿਵਸਵਾਨ, ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਚ ਪਾਣੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਰਸ ਦਾ ਸਰੂਤ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਉਹ ਮੀਂਹ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਭੋਜਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਵਸਵਾਨ, ਆਪਣੀਆਂ ਤੇਜ਼ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਉੱਠਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਸੋਮਾ (ਚੰਦ) ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚੰਦ, ਹਵਾ ਦੇ ਨਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ, ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ, ਅੱਗ, ਤੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ, ਵਾਯੂ ਦੇ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਵੱਜਦਾ ਹੈ; ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ: ਦਰਿਆਵਾਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਧਰਤੀ, ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ। ਚਮਕਦਾਰ ਸੂਰਜ, ਆਕਾਸ਼ੀ ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਬੱਦਲ ਨਾ ਵੀ ਹੋਣ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਪর্শ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਤੇ ਮਲ ਲਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਰਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ; ਇਹ ਪਾਣੀ ਦਿਵਿਆ ਸਨਾਨ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੇਖੇ ਹੋਏ ਪਾਣੀ, ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਆਕਾਸ਼ੀ ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗਾਂਵਾਂ 'ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਪਾਣੀ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਅਣਸਮਾਨ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰਾਂ (ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਆਦਿ) 'ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਪਾਣੀ ਜੋੜੇ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰਾਂ 'ਤੇ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਉਗਣ 'ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਾਣੀ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਪਾਪ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਆਕਾਸ਼ੀ ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਦਿਵਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਸਨਾਨ ਲਈ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਆਇਆ ਪਾਣੀ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪੌਦਿਆਂ ਲਈ ਅਸਲ ਅੰਬ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਫਲ ਪਕਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ, ਜੋ ਲੋਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਿਯਮਤ ਯਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਜਨਾ, ਵੇਦ, ਜਾਤੀਆਂ (ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ), ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ—ਇਹ ਸਭ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ, ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੀਂਹ ਸਾਵਿਤ੍ਰ (ਸੂਰਜ) ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਹੀ ਸਥਿਰ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਸਥਿਰ ਤਾਰਾ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਨਾਰਾਇਣ, ਉਸ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਸਰਾ, ਆਦਿ ਤੇ ਅਨਾਦਿ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ, ਧਰਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇ ਸੰਗ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਸਥਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੱਸੋ, ਸਾਨੂੰ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ।" ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ, ਤਪ, ਤੇ ਯਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਤੀਰਥ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਬੋਲ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ—ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਤੀਰਥ ਸਵਰਗ ਦਾ ਰਾਹ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਤੀਰਥ 'ਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਵੀ, ਚਾਹੇ ਸੌ ਵਾਰੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਗੰਦੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਮਟਕੀ। ਨਾ ਤੀਰਥ, ਨਾ ਦਾਨ, ਨਾ ਵਰਤ, ਨਾ ਆਸ਼ਰਮ—ਇਹ ਕਿਸੇ ਵਿਕਾਰੀ ਮਨ, ਧੋਖੇਬਾਜ਼, ਤੇ ਬੇ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਤੇ ਸੰਖੇਪ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਪਹਿਲਾ ਤੀਰਥ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੇ ਨੈਮੀਸ਼ਾਰਣਯ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ, ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਮੈਂ ਪ੍ਰਯਾਗ, ਧਰਮਾਰਣਯ, ਧੇਨੁਕ, ਚੰਪਕਾਰਣਯ, ਤੇ ਸੈੰਧਵਾਰਣਯ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਮਗਧਾਰਣਯ, ਦੰਡਕਾਰਣਯ, ਗਯਾ, ਪ੍ਰਭਾਸਾ, ਤੇ ਦਿਵਿਆ ਕਨਖਲਾ ਦਾ ਵੀ ਜਿਕਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਭ੍ਰਿਗੁਤੁੰਗ, ਹਿਰਣਯਾਕਸ਼, ਭੀਮਾਰਣਯ, ਕੁਸ਼ਸਥਲੀ, ਲੋਹਾਕੁਲਾ, ਸਕੇਦਾਰਾ, ਤੇ ਮੰਦਰਾਰਣਯ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਬਲਾ, ਕੋਟਿਤੀਰਥ (ਜੋ ਸਭ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ), ਰੂਪਤੀਰਥ, ਸ਼ੂਕਰਵਾ, ਤੇ ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ (ਉੱਚ ਫਲ ਵਾਲਾ) ਵੀ ਹਨ। ਯੋਗਤੀਰਥ, ਸੋਮਤੀਰਥ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਹੋਟਕਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਕੋਕਾਮੁਖਾ, ਤੇ ਬਦਰੀ ਪਹਾੜ ਵੀ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਤੀ, ਅਕਾਸ਼, ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਜ, ਹਰੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੇ ਗਏ।