ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਲ਼ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ, ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਕਾਰਣ ਵੀ ਉਸੀ ਅਸਲ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵੰਡਾਂ ਪੈਦਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ ਆਦਿ ਜੰਮਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਦਰੱਖਤ ਨਿਕਲਣ ਤੇ ਦਰੱਖਤ ਵਿੱਚ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼, ਸਮਾਂ ਆਦਿ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਹੋਣ ਲਈ ਨੇੜਲੇ ਕਾਰਣ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਭੀ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਦੀ ਰੂਪਾਂਤਰੀਤਾ ਦੁਆਰਾ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਚਾਵਲ ਦੇ ਦਾਣੇ ਤੋਂ ਜੜ੍ਹ, ਡੰਡਾ, ਪੱਤੇ, ਅੰਕੁਰ, ਤਨਾ, ਝਿੱਲ, ਫੁੱਲ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਦਾਣਾ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝਿੱਲ ਅਤੇ ਦਾਣੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਂਕੁਰਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਾਧਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਈ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤੇ ਆਦਿ ਦੇ ਸਰੀਰ ਭੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਣ ਅਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਮੂਲਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰੀ ਚਲਦੀ ਤੇ ਅਚਲ ਦੁਨੀਆਂ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹੀ ਜੜ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਯਜਨਾ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਹੈ; ਜਿਸ ਤੋਂ ਯੁੱਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਹਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਜੋ ਰੂਪ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੱਛਲੀ (ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ) ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੂੰਛ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰਾ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਧ੍ਰੁਵ, ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਇਆ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਘੁੰਮਣੀ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਤਾਰੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸਪੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮੱਛਲੀ-ਰੂਪ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਤਤਾਪਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰੁਵ, ਮੱਛਲੀ-ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੀ ਪੂੰਛ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਨਾਰਦਨ ਉਸ ਮੱਛਲੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਦਾ ਨਿਗਰਾਨ ਹੈ; ਮੱਛਲੀ ਧ੍ਰੁਵ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਧ੍ਰੁਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਆਧਾਰ ਤੇ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ—ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ, ਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਹੈ। ਵਿਵਸਵਾਨ (ਸੂਰਜ) ਅੱਠ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਸ ਦੇ ਸਰਵੱਤਮ ਤੱਤ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਹ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਅਨਾਜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਵਸਵਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਤੇਜ਼ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਉਤਸ਼ੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਸੋਮਾ (ਚੰਦ੍ਰਮਾ) ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹਵਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਬਾਅਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸਪ, ਅੱਗ ਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਅਦਲ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਗੁਆਉਂਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪਾਣੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਬਾਅਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਪਾਣੀ, ਹਵਾ ਦੇ ਚਲਣ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ; ਸਮੇਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧੰਨ ਸੂਰਜ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ: ਦਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੋਂ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ। ਚਮਕਦਾਰ ਸੂਰਜ, ਅਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭੇਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਬਾਅਦਲ ਨਾ ਹੋਣ। ਹੇ ਵਧੀਆ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਉਹ ਮਾਨਵ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਾਪ ਤੇ ਦਾਗ ਉਸ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਧੋਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਇਹ ਇਸ਼ਵਰੀ ਸਨਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਣੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਬਾਅਦਲਾਂ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਾਂਵਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿੱਤਿਕਾ ਆਦਿ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਉਹ ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਜੋੜੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਉੱਤੇ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਉਗਣ ਨਾਲ, ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਣੀ ਤੁਰੰਤ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਾਪਸ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਇਸ਼ਵਰੀ ਹੈ, ਵਧੀਆ ਤੀਰਥ ਸਨਾਨ ਲਈ। ਬਾਅਦਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਛੱਡਿਆ ਪਾਣੀ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਰਸ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ, ਸਾਰੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਬਹੁਤ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਫਲ ਪੱਕਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ, ਜੋ ਲੋਕ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਨਿਯਮਤ ਯਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਜਨਾ, ਵੇਦ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਵਰਗੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵ—ਇਹ ਸਭ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਚਲਦੀ ਤੇ ਅਚਲ ਦੁਨੀਆਂ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਵਰਖਾ ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਹੀ ਟਿਕਾਉ ਆਧਾਰ ਹੈ; ਟਿਕਾਉ ਤਾਰਾ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਨਾਰਾਇਣ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਨਾਰਾਇਣ ਉਸ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਆਦਿਕ ਅਤੇ ਅਨਾਦਿ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਧਰਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ? ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਨਹਾਰ, ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਮੁਕਤ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ; ਸਾਡੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਇਹ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।” ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਮਨ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ, ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹੈ, ਉਹ ਤੀਰਥ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ, ਬੋਲ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹਨ, ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਤੀਰਥ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਦਾ ਰਾਹ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।