ਸੰਤ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹ్మਾਂਡ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜਨਲੋਕ ਤੋਂ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਉੱਚਾ ਟਪੋਲੋਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਟਪੋਲੋਕ ਤੋਂ ਛੇ ਗੁਣਾ ਉੱਚਾ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮੌਤ ਨਹੀਂ, ਮੁਕਤਿ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਣ ਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਭੂਲੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ। ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਖੇਤਰ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਭੂਵਰਲੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ! ਇਹ ਦੂਜਾ ਲੋਕ ਹੈ। ਧ੍ਰੁਵ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਚੌਦਾਂ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਦਾ ਖੇਤਰ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਵਰਲੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਜਨਲੋਕ, ਟਪੋਲੋਕ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਅਰਚਿਤ (ਅਨਾਦਿ) ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਰਲੋਕ, ਜੋ ਰਚਿਤ ਅਤੇ ਅਰਚਿਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸੱਤ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਵੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਹੈ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਕਾਰ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉੱਤੇ, ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ, ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਦੀ ਛਿਲਕੇ (ਅੰਡ) ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੈਲ (ਬੈਲ-ਫਲ) ਦਾ ਬੀਜ ਹਰ ਪਾਸੇ ਛਿਲਕੇ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਇਹ ਅੰਡ ਦਸ ਇਕਾਈਆਂ ਗਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਅੱਗ ਦੀ ਪਰਤ ਹੈ। ਅੱਗ ਨੂੰ ਵਾਯੁ ਨੇ ਘੇਰਿਆ, ਵਾਯੁ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਨੇ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਦਸ, ਇਕ, ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਸੱਤ, ਸਭ ਪ੍ਰਧਾਨ (ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਅੰਤ ਰਹਿਤ ਅਨੰਤ ਦਾ ਕੋਈ ਪਾਰ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਗਿਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅੰਤਹੀਣ, ਅਗਣਤ ਅਤੇ ਅਪਾਰ ਹੈ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਉਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਦੀ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ, ਲੱਖਾਂ, ਦੱਸ ਲੱਖਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉੱਥੇ ਕਰੋੜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਦੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਦੀ ਜਵਾਲਾ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਸਵੈ-ਚੇਤਨ ਤੇ ਵਿਅਕਤ ਆਤਮਾ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਉਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਧਾਰਕ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਹੀ ਆਧਾਰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਜੋ ਉਤਪਾਤ ਦਾ ਕਾਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਬੂੰਦ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਠੰਢਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਰੂਪੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਵਿੱਚ ਜੜ, ਤਣੀ, ਟਹਿਣੀਆਂ ਆਦਿ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੂਲ ਬੀਜ ਤੋਂ ਹੋਰ ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਰੁੱਖ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਉਹ ਵੀ ਪਹਿਲੇ ਵਾਲੇ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਕਾਰਣ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ, ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ ਆਦਿ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚਤਮ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਰੁੱਖ ਉੱਗਣ 'ਤੇ ਰੁੱਖ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼, ਸਮਾਂ ਆਦਿ ਨੇੜਤਾ ਕਰਕੇ ਰੁੱਖ ਲਈ ਕਾਰਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਮ ਹਰੀ ਦੀ ਲੀਲਾ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਬਣਿਆ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਚੌਲ ਦੇ ਦਾਣੇ ਤੋਂ ਜੜ, ਤਣੀ, ਪੱਤੇ, ਅੰਕੁਰ, ਤਣੀ, ਛਿਲਕਾ, ਫੁੱਲ, ਦੂਧ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਾਣਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਛਿਲਕਾ ਅਤੇ ਦਾਣੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਗਣ ਦਾ ਸਹੀ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਨੇਕ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤੇ ਆਦਿ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਵਸਥਾ, ਜੋ ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਅਟੁੱਟ ਸੱਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਪੂਰਾ ਜਗਤ, ਚਲਾਇਮਾਨ ਅਤੇ ਅਚਲ, ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤ ਹੋਇਆ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਯਜਨਾ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਹੈ; ਜਿਸ ਤੋਂ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਹਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਜੋ ਰੂਪ-ਰેખਾ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੱਛ (ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ) ਦੀ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਉਸਦੀ ਪੂੰਛ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰੁਵ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਉਹ (ਧ੍ਰੁਵ) ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਇਆ ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਤਾਰੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਾਯੁ ਦੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮੱਛ-ਆਕਾਰ ਦੀ ਰੂਪ-ਰેખਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਹੈ। ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰੁਵ, ਜਿਸ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਪਤੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਮੱਛ-ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ ਨਕਸ਼ਤ੍ਰ ਦੀ ਪੂੰਛ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ। ਜਨਾਰਦਨ ਮੱਛ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਨਿਗਰਾਨ ਹੈ; ਮੱਛ ਧ੍ਰੁਵ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਆਸਰੇ ਦੁਆਰਾ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ, ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸਮੇਤ, ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਕਿ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਵਸਵਾਨ (ਸੂਰਜ), ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਪਾਣੀ, ਜੋ ਰਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਸੋਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਮੀਂਹ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੰਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਅੰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਵਸਵਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਤੇਜ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਸੋਮਾ (ਚੰਦ) ਉਸ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੰਦ, ਹਵਾ ਦੇ ਰਸਤੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੰਡਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਉਸ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਆਧਾਰ ਦਾ ਇਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਪਰਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕੀਤਾ।