ਸੁਣੋ, ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਅਤੇ ਘੇਰਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਅਤੇ ਘੇਰਾ ਵੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦਾ ਪਥ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਪਥ ਵੀ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਓਸੇ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਪੂਰੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਖੇਤਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨੀਆਂ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਪਰ, ਓਸੇ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਬੁਧ ਗ੍ਰਹਿ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੁਧ ਦੇ ਉਪਰ ਸ਼ੁਕਰ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਰ ਤੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਮੰਗਲ ਤੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ (ਗੁਰੂ) ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਤੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਸ਼ਨੀ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ; ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ, ਓਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਸੱਤ ਮੁਨੀਆਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਮੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਗੁਣੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਧਰੂਵ ਸਥਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਧੁਰਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਦੁਨੀਆ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਇਹ ਧਰਤੀ ਯੱਗ ਦਾ ਫਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਯੱਗ ਇੱਥੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਧਰੂਵ ਤੋਂ ਉਪਰ ਮਹਰਲੋਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਯੁਗ ਤਕ ਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਸਦੇ ਹਨ; ਮਹਰਲੋਕ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉਪਰ, ਵੀਹ ਮਿਲੀਅਨ ਯੋਜਨ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਜਨਲੋਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਵੇਂ ਸਨੰਦਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ-ਮਨ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਜਨਲੋਕ ਤੋਂ ਚਾਰ ਗੁਣੇ ਉਪਰ ਤਪੋਲੋਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਚਮਕਦਾਰ ਦੇਵਤਾ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਵਸਦੇ ਹਨ। ਤਪੋਲੋਕ ਤੋਂ ਛੇ ਗੁਣੇ ਉਪਰ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ सिद्ध ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੁਨੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜੋ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਭੂਰਲੋਕ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਖੇਤਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭੁਵਰਲੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਦੂਜਾ ਲੋਕ ਹੈ। ਧਰੂਵ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਚੌਦਾਂ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਦਾ ਖੇਤਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਰਲੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਗਤ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਦੁਨੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਬਣਾਈ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਜਨਲੋਕ, ਤਪੋਲੋਕ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਅਜਨਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਰਲੋਕ ਦੋਨੋਂ—ਜਨਮ ਅਤੇ ਅਜਨਮ—ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਇਹ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ, ਇਹ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ, ਨਾਲ ਹੀ ਸੱਤ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਵੀ; ਇਹ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਉਪਰ, ਹੇਠਾਂ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਖੋਲ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਠੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਢੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ, ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਨੂੰ ਦਸ ਗੁਣੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਦੀ ਢੱਕਣੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਅੱਗ ਹੈ। ਅੱਗ ਨੂੰ ਹਵਾ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਵਾ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲ, ਹੇ ਉਤਮ ਮੁਨੀਆਂ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਮਹਤ ਤੱਤ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਦਸ ਪlus ਇੱਕ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਅਤੇ ਇਹ ਸੱਤ, ਮਹਤ ਤੱਤ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ, ਪ੍ਰਧਾਨ (ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਅਨੰਤ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਗਿਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਅੰਤਹੀਨ, ਅਗਣਤ, ਅਤੇ ਮਾਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ, ਓਹੀ ਉੱਚਤਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸਭ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ, ਲੱਖਾਂ, ਅਤੇ ਦਸ ਲੱਖਾਂ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉੱਥੇ ਸੈਂਕੜੇ ਮਿਲੀਅਨ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਦੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਸਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਇੱਥੇ ਵਸਦੀ ਹੈ। ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੋਇਆ, ਸਭ-ਵਿਆਪਕ, ਸਵ-ਜਾਗਰੂਕ, ਅਤੇ ਚੇਤਨ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਹੇ ਉਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਦੋਨੋਂ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਹੀ ਆਧਾਰ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਜਲ ਦੀ ਬੂੰਦ ਵਿੱਚ ਠੰਡਕ ਵਸਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ, ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ, ਤਣ, ਡਾਲੀਆਂ ਆਦਿ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੂਲ ਬੀਜ ਤੋਂ ਹੋਰ ਬੀਜ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਉਪਜਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਰੁੱਖ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵੀ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ, ਓਸ ਮੂਲ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਪਦਾਰਥ, ਅਤੇ ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਵਿਆਕਤ ਤੋਂ ਮਹਾ-ਤੱਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਉਤਮ ਸੰਤਾਨ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ 'ਤੇ ਰੁੱਖ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਘਟਾਓ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼, ਸਮਾਂ ਆਦਿ, ਰੁੱਖ ਲਈ ਕਾਰਣ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਰਾਹੀਂ ਦੁਨੀਆ ਧਨ੍ਯ ਹਰੀ ਦੁਆਰਾ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਚਾਵਲ ਦੇ ਦਾਣੇ ਤੋਂ ਜੜ, ਤਣ, ਪੱਤੇ, ਅੰਕੁਰ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਣ, ਝਿਲ, ਫੁੱਲ, ਦੂਧ ਅਤੇ ਦਾਣਾ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਢਿੱਲ ਅਤੇ ਦਾਣੇ, ਹੇ ਉਤਮ ਮੁਨੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਉਹ ਉਪਜਣ ਲਈ ਉਪਯੋਗੀ ਸਾਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਈ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ ਦੇ ਸਰੀਰ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਆਖਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਓਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਆਸਥਾਨ ਹੈ, ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਜੋ ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਟੱਲ ਸਰੂਪ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ—ਚਲਦੀ ਅਤੇ ਅਚਲ—ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਓਹੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ, ਅਤੇ ਓਹੀ ਦੁਨੀਆ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।