ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ ਜੀ ਨੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਹਿਰੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਸਵਰਗ ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਰਕ ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਹੈ। ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ, 'ਸਵਰਗ' ਅਤੇ 'ਨਰਕ' ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਪਾਪ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੀ ਵਸਤੂ ਦੁਖ ਤੇ ਸੁਖ, ਈਰਖਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਦੁਖ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹੀ ਚੀਜ਼, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਵਕਤ ਦੇ ਨਾਲ ਦੁਖ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਗੁੱਸਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉਹੀ ਕਦੇ ਕਦੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਨਾ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਨਾ ਸੁਖੀ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਨ ਦੇ ਰੂਪਾਂਤਰ ਹਨ—ਸੁਖ, ਦੁਖ, ਆਦਿ। ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਅਗਿਆਨ ਬੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਵਿਦਵਾਨੋ, ਗਿਆਨ ਹੀ ਪਾਠ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਨਰਕਾਂ, ਪਾਤਾਲਾਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਟਾਪੂਆਂ, ਖੇਤਰਾਂ, ਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ? ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, “ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਭੂਵਰਲੋਕ ਤੋਂ ਉਪਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਤੇ ਮਾਪ ਵੀ ਸਮਝਾਓ, ਹੇ ਸੁਭਾਗੀ ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ ਜੀ।” ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਧਰਤੀ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਉਤਨੀ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿੰਨੀ ਦੂਰ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦਾ ਘੇਰਾ ਜਿੰਨਾ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵੀ ਉਤਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਸੂਰਜ ਦਾ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਹੈ; ਉਤਨੀ ਹੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਚੰਦ ਦਾ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਹੈ। ਚੰਦ ਤੋਂ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਤਾਰੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਪਰ, ਉਤਨੀ ਹੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ, ਬੁਧ ਗ੍ਰਹਿ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਬੁਧ ਤੋਂ ਉਪਰ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਹੈ। ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਤੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ; ਮੰਗਲ ਤੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪੁਰੋਹਿਤ (ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ) ਹੈ। ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਤੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਸ਼ਨੀ ਹੈ; ਤੇ ਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਲੱਖ ਗੁਣਾ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਧ੍ਰੁਵ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਪਹੀਏ ਦਾ ਧੁਰਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਤੁਸੀਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣ ਲਏ; ਇਹ ਧਰਤੀ ਯਜਨ ਦਾ ਫਲ ਹੈ, ਤੇ ਯਜਨ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਉਪਰ ਮਹਰਲੋਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਯੁਗ ਭਰ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਵਾਸੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਮਹਰਲੋਕ ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਯੋਜਨ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉਪਰ, ਵੀਹ ਮਿਲੀਅਨ ਯੋਜਨ 'ਤੇ ਜਨਲੋਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਾਂ ਸੰਨੰਦਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਜਨਲੋਕ ਤੋਂ ਚਾਰ ਗੁਣੇ ਉਪਰ ਤਪੋਲੋਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤੇਜਸਵੀ ਦੇਵਤਾ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਵਸਦੇ ਹਨ। ਤਪੋਲੋਕ ਤੋਂ ਛੇ ਗੁਣੇ ਉਪਰ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧ ਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਜਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ, ਉਹ ਭੂਲੋਕ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਘੇਰਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਧਰਤੀ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਖੇਤਰ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧ ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸਦੇ ਹਨ, ਭੂਵਰਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਦੂਜਾ ਲੋਕ ਹੈ। ਧ੍ਰੁਵ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਚੌਦਾਂ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਦਾ ਖੇਤਰ, ਸਵਰਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਜਨਲੋਕ, ਤਪੋਲੋਕ, ਤੇ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਅਜਨਮ ਹਨ। ਮਹਰਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸੱਤ ਪਾਤਾਲ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ; ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਘੇਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਉਪਰ, ਹੇਠਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਖੋਲ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਠੇ ਦਾ ਬੀਜ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖੋਲ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਸ ਮਾਪ 'ਚ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੇਰੇ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਅੱਗ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅੱਗ ਨੂੰ ਹਵਾ ਨੇ, ਹਵਾ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਨੇ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਮਹਤ ਤੱਤ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਦਸ, ਇੱਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਤੇ ਇਹ ਸੱਤ, ਮਹਤ ਤੱਤ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਪ੍ਰਧਾਨ (ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਅਨੰਤ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਗਿਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਨੰਤ, ਅਗਣਤ, ਤੇ ਅਪਾਰ ਹੈ। ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਪਰਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ, ਲੱਖਾਂ, ਤੇ ਦਸ ਲੱਖਾਂ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਹਨ। ਓਥੇ ਕ੍ਰੋੜਾਂ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਦੇ ਬੀਜ ਵਿਚ ਤੇਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਵਿਆਪਕ, ਸਵ-ਚੇਤਨ ਤੇ ਚਿੱਤ-ਸਰੂਪ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਆਤਮਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਹੀ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ, ਜੋ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੂੰਦ ਵਿੱਚ ਠੰਡਕ। ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਤਣ, ਡਾਲੀਆਂ ਆਦਿ। ਮੂਲ ਬੀਜ ਤੋਂ ਹੋਰ ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਬੀਜ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਰੁੱਖ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ ਜੀ ਨੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ, ਮਾਪ, ਤੇ ਮੂਲ ਤੱਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਕੇ, ਆਤਮਾ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸਬੰਧ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ।