ਸੁਣੋ, ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ! ਜਿੰਨੇ ਜੀਵ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅੱਤ-ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਜੋ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵੱਲ ਪਿੱਠ ਮੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਪਾਪ ਲਈ ਜੋ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਲਈ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ, ਛੋਟੇ ਲਈ ਛੋਟਾ—ਇਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ, ਸਵਯੰਭੂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਕਾਰਜ ਹਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਸਮਰਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਅਸਲ ਪਛਤਾਵਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਸਿਰਫ਼ ਹਰੀ ਦਾ ਸਮਰਨ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਵੇਰੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ, ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ, ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਗਿਆਨੀ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਪ, ਯਜ, ਪੂਜਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ—ਉਸ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਇੰਦਰ ਆਦਿਕ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਰਗ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ “ਵਾਸੁਦੇਵ” ਨਾਮ ਜਪਣ, ਜੋ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ—ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਤੁਲਨਾ? ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਰਗ ਮਨ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਰਕ ਉਸਦਾ ਉਲਟ ਹੈ। ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇਓ, “ਨਰਕ” ਅਤੇ “ਸੁਰਗ” ਦੇ ਨਾਮ ਪਾਪ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਲਈ ਹੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕੋ ਚੀਜ਼ ਹੀ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁੱਖ, ਈਰਖਾ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਚੀਜ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁੱਖ ਦਿੰਦੀ ਸੀ, ਉਹੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ, ਉਹੀ ਫਿਰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਮੂਲ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕੁਝ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਸੁੱਖ ਦਾ; ਇਹ ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤਾਂ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਖ, ਦੁੱਖ ਆਦਿ। ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਗਿਆਨ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਪਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨ ਹੀ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਦੋਵੇਂ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਖੇਤਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇਓ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪਾਤਾਲ, ਨਰਕ, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ, ਟਾਪੂ, ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ? ਸੰਤੋ ਨੇ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ: “ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਭੁਵਰਲੋਕ ਆਦਿ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਸੁਭਾਗੇ ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ! ਸਾਡੇ ਲਈ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਬਿਆਨ ਕਰੋ।” ਧਰਤੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਦਰਿਆ ਤੇ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਉਤਨੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਜਿੰਨੇ ਦੂਰ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦਾ ਜਿੰਨਾ ਵਿਸਥਾਰ ਤੇ ਘੇਰਾ ਹੈ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਵੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਸੂਰਜ ਦਾ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ-ਮਾਰਗ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੰਨੇ ਹੀ ਦੂਰੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਚੰਦ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਚੰਦ ਤੋਂ ਪੂਰੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਤਕ ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਪਰ, ਉਤਨੇ ਹੀ ਮਾਪ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ (ਮਰਕਰੀ) ਸਥਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਤੋਂ ਉਪਰ ਸ਼ੁਕਰ (ਵੀਨਸ) ਹੈ। ਮੰਗਲ ਵੀ ਸ਼ੁਕਰ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ; ਮੰਗਲ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਤੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ (ਬ੍ਰਹਸਪਤਿ/ਜੁਪੀਟਰ) ਹੈ। ਸ਼ਨੀ (ਸੈਟਰਨ) ਜੁਪੀਟਰ ਤੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਗੁਣਾ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਧ੍ਰੁਵ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇਓ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ; ਇਹ ਧਰਤੀ ਯਜਨਾ ਦਾ ਫਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਯਜਨਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਉਪਰ ਮਹਾਰਲੋਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਯੁਗ ਤਕ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਮਹਾਰਲੋਕ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉਪਰ, ਵੀਹ ਮਿਲੀਅਨ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਜਨਲੋਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਨੰਦਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ-ਮਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਨਲੋਕ ਤੋਂ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਉਚੇਰੇ ਟਪੋਲੋਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰੌਸ਼ਨਮਈ ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਟਪੋਲੋਕ ਤੋਂ ਛੇ ਗੁਣਾ ਉਚੇਰੇ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਣਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਬਣੀ ਹੈ, ਉਹ ਭੂਲੋਕ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਖੇਤਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭੁਵਰਲੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਦੂਜਾ ਲੋਕ ਹੈ। ਧ੍ਰੁਵ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਚੌਦਾਂ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਦਾ ਖੇਤਰ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਵਰਲੋਕ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਹੋਏ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਜਨਲੋਕ, ਟਪੋਲੋਕ, ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਅਕ੍ਰਿਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਰਲੋਕ ਨੂੰ ਰਚੇ ਅਤੇ ਅਕ੍ਰਿਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਇਹ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇਓ, ਇਹ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸੱਤ ਪਾਤਾਲ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ; ਏਹੀ ਹੈ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਉਪਰ, ਹੇਠਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ, ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੀ ਖੋਲ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵੂਡ-ਐਪਲ ਦਾ ਬੀਜ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘਿਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇਓ, ਇਹ ਅੰਡਾ ਦਸ ਮਾਪਾਂ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਪਰਤ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਅੱਗ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।