ਇਹ ਕਥਾ ਪੁਰਾਣਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜੋ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਲਵਾਰ-ਪੱਤੇ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਜਾਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੇ-ਮਕਸਦ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੇਡਾਂ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਜੋ ਅੱਗ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਵਰਤਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਧਰਮ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੀਖੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੀ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਜੋ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀਰ्य ਛੱਡਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਠ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਨਰਕਾਂ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹਨ ਜੋ ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਪਕਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ, ਹੋਰ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਨੇਕਾਂ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਧਰਮ ਦੇ ਖਿਲਾਫ—ਕਰਮ, ਮਨ ਜਾਂ ਬੋਲ ਨਾਲ—ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ। ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਉਪਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਰਕ-ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ—ਅਚਲ ਜੀਵ, ਕੀੜੇ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਪੰਛੀ, ਪਸ਼ੂ, ਮਨੁੱਖ, ਧਰਮਵਾਨ, ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤ—all exist in order. ਹਰ ਇੱਕ ਉੱਤਰਵਾਰ, ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਜੀਵ ਮੁਕਤੀ ਹੋਣ ਤਕ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿੰਨੇ ਜੀਵ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਤਨੇ ਹੀ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਜੋ ਪਾਪੀ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿਤ ਤੋਂ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਪਾਪ ਲਈ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿਤ, ਉੱਚਤ ਪਾਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉੱਚਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਲਈ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿਤ, ਛੋਟੇ ਲਈ ਛੋਟਾ; ਇਹ ਗਿਆਨਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸਵਯੰਭੂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿਤ ਤਪਸਿਆ ਦੇ ਕਾਰਜ ਹਨ; ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਸੱਚੀ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿਤ ਹੈ—ਹਰੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ। ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ, ਰਾਤ, ਸੰਧਿਆ, ਦੁਪਹਿਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਿਆਂ 'ਤੇ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਸੰਚਿਤ ਕਲੇਸ਼ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ। ਜਿਹਦੇ ਮਨ ਵਾਸੁਦੇਵ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਪਾਠ, ਯਜ, ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ 'ਚ—ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਜੋ ਮੁੜ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਣ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਮੁਕਤੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਤੁਲਨਾ? ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਰਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ; ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪਾਪ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਵਰਗ ਮਨ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਰਕ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ; ਪਾਪ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 'ਨਰਕ' ਅਤੇ 'ਸਵਰਗ' ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਹੀ ਦੁੱਖ-ਸੁਖ, ਈਰਖਾ-ਗੁੱਸਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਉਹੀ ਵਸਤੂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਖ ਦਿੰਦੀ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁੱਸਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਫਿਰ ਉਪਕਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸੁਖ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਨਾ ਦੁੱਖ ਦਾ; ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹਨ—ਸੁਖ, ਦੁੱਖ ਆਦਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਗਿਆਨ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਅਗਿਆਨ ਬੰਧਨ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨ ਹੀ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੋਹਾਂ ਹੈ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਖੇਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਪਾਤਾਲ, ਨਰਕ, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ, ਟਾਪੂ, ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ? ਸੁਆਲ ਆਇਆ: ਤੁਸੀਂ ਸਾਰਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਭੁਵਰਲੋਕ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਮਾਪ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ। ਧਰਤੀ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਉਤਨੀ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿੰਨੀ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਤੇ ਘੇਰਾ, ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਤੇ ਘੇਰੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦਾ ਗੋਲ 100,000 ਯੋਜਨ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਤਨੇ ਹੀ ਦੂਰ ਚੰਦ ਦਾ ਗੋਲ ਹੈ। ਚੰਦ ਤੋਂ 100,000 ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਤਾਰੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਰੀਜਨ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ 200,000 ਯੋਜਨ ਉਪਰ, ਉਤਨੇ ਹੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਬੁਧ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੁਧ ਤੋਂ ਉਪਰ ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਰ ਤੋਂ 200,000 ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਮੰਗਲ ਹੈ; ਮੰਗਲ ਤੋਂ 200,000 ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪੁਰੋਹਿਤ (ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ) ਹੈ। ਸ਼ਨੀ, ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਤੋਂ 200,000 ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ 100,000 ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ 100,000 × 1,000 ਯੋਜਨ ਉਪਰ, ਧ੍ਰੂਵ ਤਾਰਾ ਸਥਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਚਾਨਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਅਕਸ ਹੈ। ਹੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਇਹ ਤਿੰਨ-ਪਾਸਾ ਜਗਤ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਇਹ ਧਰਤੀ ਯਜਨਾ ਦਾ ਫਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਯਜਨਾ ਇੱਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਧ੍ਰੂਵ ਤੋਂ ਉਪਰ ਮਹਰਲੋਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਯੁਗਾਂ ਤਕ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਮਹਰਲੋਕ 10 ਮਿਲੀਅਨ ਯੋਜਨ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ 20 ਮਿਲੀਅਨ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਜਨਲੋਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਸਨੰਦਨ ਆਦਿ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ-ਮਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ—ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹੈ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉਪਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।