ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਰਕਾਂ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਚੋਰ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਹੱਦਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਜਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖੇ, ਜਾਂ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰੇ, ਉਹ ਵਿਮੋਹਾ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਭਾਰੀ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪਿਤਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਜਾਂ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਚੜ੍ਹਾਏ ਬਿਨਾਂ ਆਪ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲਾਲਭਕ੍ਸ਼ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਤੀਰ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰੇ, ਕੰਨ ਛੇਦੇ, ਤਲਵਾਰ ਚਲਾਏ ਜਾਂ ਅੰਗ ਵੱਢੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਸਨ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਅਣੁਚਿਤ ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰਿਆ, ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਉਲਟਾ ਸਿਰ ਕਰਕੇ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਅਯੋਗ੍ਯਾਂ ਲਈ ਯਜਨਾ ਕਰਦਾ, ਤਾਰੇ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਦੱਸਦਾ ਜਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗਾ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਾ, ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਪੀਪ ਵਾਲੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲੱਕ, ਮਾਸ, ਰਸ, ਤਿਲ ਜਾਂ ਲੂਣ ਵੇਚਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਸੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਬਿੱਲੀਆਂ, ਕੁੱਕੜ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਘੋੜੇ, ਸੂਰ ਜਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਪਾਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੂਆਰੀ, ਮਛੀ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ, ਖੱਡ ਵਿਚੋਂ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਜ਼ਹਿਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸੂਈ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਭੈਂਸਾਂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਜੋ ਤਿਉਹਾਰਾਂ 'ਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ। ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਮਿੱਤਰ ਦਾ ਹੱਤਿਆਰਾ, ਪੰਛੀ ਫੜਨ ਵਾਲਾ, ਪਿੰਡ ਦਾ ਪੂਜਾਰੀ, ਖੂਨ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸੋਮਾ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ—all ਇਹ ਵੀ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਦ ਚੋਰਨ ਵਾਲਾ, ਪਿੰਡ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਵੀਰ੍ਯ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਹੱਦਾਂ ਤੋੜਨ ਵਾਲਾ, ਇਹ ਸਭ ਵੈਤਰਣੀ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮੈਲੇ ਹਨ, ਧੋਖਾ ਕਰਕੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਬੇਵਜ੍ਹਾ ਜੰਗਲ ਕੱਟਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਲਵਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭੇੜਾਂ ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਸਾੜਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਰਤ ਰੋਕਦਾ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੀ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀਰ੍ਯ ਛੱਡਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਠ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਰਕਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੈਂਕੜਿਆਂ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਾਪੀ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਕਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਹੋਰ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਦੁਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭੋਗਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਵਰਗ ਜਾਂ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਕਰਤਵਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਕਾਮ, ਮਨ ਜਾਂ ਬੋਲ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ। ਨਰਕ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਪਰਲੇ ਪਾਸੇ, ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਹੇਠਾਂ ਕਰਕੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਨਰਕ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਜੜਤ, ਕੀੜੇ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਪੰਛੀ, ਪਸ਼ੂ, ਮਨੁੱਖ, ਧਰਮੀ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਮੁਕਤ ਆਤਮਾਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਪਹਿਲਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਜੀਵ ਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਇਉਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿੰਨੇ ਜੀਵ ਸੁਰਗ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਪਾਪੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਫੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਪਾਪ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਲਈ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ, ਛੋਟਿਆਂ ਲਈ ਛੋਟਾ—ਇਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ, ਸਵਯੰਭੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਕੰਮ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸਲੀ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹਰੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਹੀ ਹੈ। ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਸਵੇਰੇ, ਰਾਤ, ਸੰਧਿਆ, ਦੁਪਹਿਰ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮਿਆਂ 'ਤੇ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਜਪ, ਯਜ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇੰਦਰ ਆਦਿਕ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਰਗ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨਾਮ ਦੀ ਉੱਚੀ ਮੁਕਤੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਸੁਰਗ ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਰਕ ਇਸ ਦਾ ਉਲਟ ਹੈ। ਨਰਕ ਤੇ ਸੁਰਗ ਦੇ ਨਾਮ ਪਾਪ ਤੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੀ ਵਸਤੂ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁੱਖ, ਈਰਖਾ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਕੇਵਲ ਦੁੱਖ ਦਾ ਹੀ ਸਵਭਾਵ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਚੀਜ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁੱਖ ਦਿੰਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਕਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ, ਉਹੀ ਕਦੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਵੀ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕੁਝ ਵੀ ਨਾਂ ਤਾਂ ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਸਦਾ ਸੁੱਖ ਦਾ; ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁੱਖ, ਦੁੱਖ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਅਗਿਆਨ ਬੰਧਨ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਵਿਦਵਾਨੋ, ਜਾਣੋ ਕਿ ਗਿਆਨ ਹੀ ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਹੈ। ਇਉਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਹੇ ਦੁਜਾ-ਜਨਮੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਪਾਤਾਲ, ਨਰਕ, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ, ਟਾਪੂ, ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ? ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਭੁਵਰਲੋਕ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।" ਉਹ ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਮਾਪ, ਜਿਵੇਂ ਹਨ, ਸਮਝਾਉਣ। ਧਰਤੀ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਉਤਨੀ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿੰਨੀ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ।