ਪਾਤਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਦਾਨਵਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬੜੀ ਸੁਖਮਈ ਤੇ ਆਨੰਦਮਈ ਹੈ। ਉਥੇ ਕੋਕਿਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੋਹਣੇ ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਸੁਗੰਧਤ ਇਤਰ ਤੇ ਲਾਵਣੀਆਂ ਲਪੀਆਂ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੀਣਾ, ਬਾਂਸਰੀ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਦੀ ਧੁਨ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਮਨ ਭਾਵਣ ਵਾਲਾ ਉਥੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਦਾਨਵਾਂ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਅੰਧਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਦੈਤ ਅਤੇ ਦਾਨਵ, ਜਿਹੜਾ ਮਹਾਨ ਸੇਸ਼ ਨਾਗ—ਜਿਸਨੂੰ ਅਨੰਤ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਉਹ ਸਿੱਧਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸਦਾ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੇਸ਼ ਨਾਗ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁਭਾਗ ਸਵਸਤਿਕ ਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਰੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਬਲ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਲੜਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸਦਾ ਇਕ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡਲ ਪਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸੇਸ਼ ਨਾਗ ਮੋਹਰੂਪ, ਮਾਲਾ ਤੇ ਮਕੁਟ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਚਿੱਟੇ ਪਰਬਤ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਨੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਚਿੱਟੇ ਫਣ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕੈਲਾਸ ਪਰਬਤ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਅਤੇ ਬੱਦਲ ਹਨ। ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹਲ ਤੇ ਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਅਤੇ ਵਾਰੁਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਉਸਦੇ ਮੂੰਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਅੱਗ ਵਰਗੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੇਸ਼ ਨਾਗ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਫਣ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਉਚਕ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਉਸਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਤਾਕਤ, ਅਸਲ ਸਵਰੂਪ ਅਤੇ ਰੂਪ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ। ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਫਣਾਂ ਉੱਤੇ ਜੜੇ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਵਿਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਵਰਨਨ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਦ ਅਨੰਤ ਆਪਣੇ ਮਸਤ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ, ਉਸਦੇ ਪਹਾੜ, ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਜੰਗਲ—all ਕੁੰਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾ, ਸਿੱਧ, ਕਿਨਰ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਹਾਥੀ—ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਨੰਤ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਗ-ਕੰਨਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਇਆ ਚੰਦਨ, ਉਸਦੀ ਸਾਹ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਆਪ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਗਰਗ ਨੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਗਿਆਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਨਾਗ, ਆਪਣੀ ਸਿਰ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥਾਮ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ, ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਨਰਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਪੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਰਕਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ: ਰੌਰਵ, ਸ਼ੂਕਰ, ਰੋਧ, ਤਾਨ, ਵਿਸ਼ਾਸਨ, ਮਹਾਜ੍ਵਾਲਾ, ਤਪਤਕੁੰਡ, ਮਹਾਲੋਭ, ਅਤੇ ਵਿਮੋਹਨ। ਹੋਰ ਨਰਕ ਹਨ: ਰੁਧਿਰਾਂਧ, ਵਸਾਤਪਤ, ਕਰਿਮਿਸ਼, ਕਰਿਮਿਭੋਜਨ, ਅਸੀਪੱਤਰਵਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਲਾਲਭਕਸ਼, ਅਤੇ ਦਾਰੁਣ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਯਵਾਹ, ਪਾਪ, ਵਹਿਨਿਜ੍ਵਾਲਾ, ਅਧਸ਼ੀਰ, ਸਦੰਸ਼, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਸੂਤ੍ਰ, ਤਮਸ ਅਤੇ ਅਵੀਚੀ ਵੀ ਹਨ। ਸ਼ਵਭੋਜਨ, ਅਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਅਵੀਚੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਡਰਾਉਣੇ ਨਰਕ ਹਨ। ਯਮ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਹਥਿਆਰ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹ ਲੋਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਪਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਝੂਠੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪੱਖਪਾਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਜਣਨਾਸ਼ਕ ਹੈ, ਸ਼ਹਿਰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗਾਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਸਾਹ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਰੌਰਵ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਦਿਰਾ ਪੀਣ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੰਤਾ, ਚੋਰ, ਸੋਨਾ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ੂਕਰ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕਿਸੇ ਕਸ਼ਤਰੀ ਜਾਂ ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨਾਲ ਅਵੈਧ ਸੰਬੰਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਰਾਜਕਰਮਚਾਰੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਪਤਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ਹਦ ਵੇਚਦਾ ਹੈ, ਦੋਸ਼ੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਾਲ ਵੇਚਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਭੋਜਨ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਘਲੇ ਹੋਏ ਲੋਹੇ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੀ ਧੀ ਜਾਂ ਪੁੱਤ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਜ੍ਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਗਾਲਾਂ ਕੱਢਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੇਦ ਨੂੰ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਕਰਦਾ, ਵੇਦ ਵੇਚਦਾ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਿਧਤ ਔਰਤਾਂ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਬਲਾ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੋਰ ਵਿਮੋਹਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸੀਮਾ ਲੰਘਦਾ, ਦੇਵ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਿਮਿਭਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਭਾਰੀ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪਿਤਰ, ਦੇਵ ਜਾਂ ਅਤਿਥੀ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲਾਲਭਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਤੀਰ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮ ਕਰਦਾ, ਚੀਰਦਾ, ਕੰਨ ਕੱਟਦਾ ਜਾਂ ਤਲਵਾਰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਾਸਨ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਅਯੋਗ ਦਾਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਲਟਾ ਕਰਕੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਯਜਨਾ ਕਰਦਾ, ਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਦੱਸਦਾ ਜਾਂ ਸਦਾ ਮਿੱਠਾ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੀੜ ਅਤੇ ਪੂੜੇ ਵਾਲੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਾਖ, ਮਾਸ, ਰਸ, ਤਿਲ ਜਾਂ ਨਮਕ ਵੇਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬਿੱਲੀਆਂ, ਮੁਰਗੇ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਘੋੜੇ, ਸੂਰ ਜਾਂ ਪੰਛੀ ਪਾਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੁਆਰੀ, ਮਛੀ ਫੜਨ ਵਾਲਾ, ਖੱਡ ਵਿਚੋਂ ਖਾਂਦਾ, ਜ਼ਹਿਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਸੂਈ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਭੈਂਸ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਜੋ ਤਿਉਹਾਰਾਂ 'ਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਮਿੱਤਰ-ਹੰਤਾ, ਪੰਛੀ ਫੜਨ ਵਾਲਾ, ਪਿੰਡ ਦਾ ਪੂਜਾਰੀ, ਖੂਨ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੋਮਾ ਵੇਚਣ ਵਾਲਾ—all ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸ਼ਹਦ ਚੋਰੀ ਕਰਦਾ, ਪਿੰਡ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ, ਵੀਰਯ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਸੀਮਾ ਤੋੜਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੈਤਰਨੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।