ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਸਤਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਸੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਹੈ। ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ, ਹਰ ਇਕ ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਦਾ ਮਾਪ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਹੈ—ਅਤਲ, ਵਿਤਲ, ਨਿਤਲ, ਸੁਤਲ, ਤਲਾਤਲ, ਰਸਾਤਲ, ਅਤੇ ਸਤਵਾਂ ਪਾਤਾਲ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਕਾਲੀ, ਚਿੱਟੀ, ਲਾਲ, ਪੀਲੀ, ਕੰਕੜੀਲੀ, ਪੱਥਰੀਲੀ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਹਣੇ ਮਹਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਧਰਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਦੈਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮਹਾਂ-ਦੇਹੀ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਕੁਟੰਬ ਵੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਾਤਾਲ ਲੋਕ ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧਕੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਸਵਰਗ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਆਖਿਆ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਸਵਰਗ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਉੱਥੇ ਚਮਕਦਾਰ, ਮਨੋਹਰ ਰਤਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਪਾਤਾਲ ਨੂੰ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਦੈਤ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਜਿੱਥੇ-ਤਿੱਥੇ ਇਸ ਲੋਕ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਐਸੇ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ, ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਚਾਨਣ ਤਾਂ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਗਰਮੀ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਦਰਮਾ ਠੰਢਕ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਨਾਗ ਬਹੁਤ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਸਮਾਂ ਲੰਘਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਦੈਤ ਆਦਿਕ ਲਈ ਸਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਥੰਮ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸੁਹਣੇ ਜੰਗਲ, ਦਰਿਆ, ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਕਮਲ ਵਾਲੇ ਸਰੋਵਰ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਕੋਕਿਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਧੁਰ ਧੁਨੀਆਂ, ਸੋਹਣੇ ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਚੰਦਨ ਲਗਾਤਾਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਵੀਣਾ, ਬਾਂਸਰੀ ਤੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ, ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਸੁਖਦਾਇਕ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਦਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਭਾਗਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਆਨੰਦ ਦੈਤ, ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਨਾਗ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪਾਤਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਦਾ ਕਾਲਾ ਰੂਪ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਦੈਤ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਉਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਗ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਨੰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਧਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸੁਭਾਗ ਸਵਸਤਿਕ ਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਣ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਾਰੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਅਸਹਾਇ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਦਾ ਇਕ ਕਨ ਵਾਲਾ ਕੁੰਡਲ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਸਤਕ ਤੇ ਮੁਕੁਟ ਅਤੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਮਾਲਾ ਪਾ ਕੇ, ਚਿੱਟੇ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦਾਰ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਨੀਲੇ ਵਸਤਰ ਪਹਿਨੇ, ਗਰਵ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਸੋਹਣੇ ਫਣ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਉੱਚੇ ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਝਰਨੇ ਤੇ ਬੱਦਲ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹਲ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਵਰੁਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਜ਼ਹਿਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਉਠਾ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਗ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਬਲ, ਅਸਲੀ ਸਵਰੂਪ ਅਤੇ ਰੂਪ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਣਾਂ ਉੱਤੇ ਮੌਜੂਦ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਲਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਜਿਵੇਂ ਵਿਛਾ ਕੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਦ ਅਨੰਤ ਨਾਗ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜਾਂ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲ—all ਕੁੰਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾ, ਸਿੱਧ, ਕਿੰਨਰ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਹਾਥੀ—ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਸਮਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਨੰਤ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਗ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਲਾਇਆ ਚੰਦਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਹ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਗਰਗ ਨੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਕੁਨ ਫਲ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਸਰਵੋਤਮ ਨਾਗ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫਣ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥਾਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ, ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਨਰਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਰੌਰਵ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਪੀ ਜੀਵ ਸੁੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਣੋ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮੋ—ਇਹ ਹਨ: ਰੌਰਵ, ਸ਼ੂਕਰ, ਰੋਧ, ਤਾਨ, ਵਿਸ਼ਾਸਨ, ਮਹਾਜ੍ਵਾਲਾ, ਤਪਤਕੁੰਡਾ, ਮਹਾਲੋਭ, ਅਤੇ ਵਿਮੋਹਨ। ਫਿਰ ਰੁਧਿਰ-ਅੰਧ, ਵਸਾਤਪਤ, ਕ੍ਰਿਮਿਸ਼, ਕ੍ਰਿਮਿਭੋਜਨ, ਅਸੀਪੱਤਰਵਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਲਾਲਭੱਖ, ਅਤੇ ਦਰੁਣ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੁਯਾਵਹ, ਪਾਪ, ਵਹਿਨਿਜ੍ਵਾਲਾ, ਅਧਃਸ਼ੀਰ, ਸਦੰਸ਼, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਸੂਤ੍ਰ, ਤਮਸ, ਅਤੇ ਅਵੀਚਿ। ਫਿਰ ਸ਼ਵਭੋਜਨ, ਅਪਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਅਵੀਚਿ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਹਨ। ਯਮ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਹਥਿਆਰ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਹਨ। ਜੋ ਝੂਠੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪੱਖਪਾਤ ਨਾਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਰਭ ਹਤਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਹਿਰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗਾਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਸਾਹ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਰੌਰਵ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸ਼ਰਾਬੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹਤਿਆਰਾ, ਚੋਰ, ਸੋਨਾ ਚੁਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੂਕਰ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕਿਸੇ ਕਸ਼ਤਰੀ ਜਾਂ ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਵਿਅਭਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਨਾਲ ਸੰਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਪਤਕੁੰਡਾ ਵਿੱਚ ਡਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ਹਦ ਵੇਚਦਾ ਹੈ, ਦੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਵਾਲ ਵੇਚਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਭੋਜਨ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਘਲੇ ਹੋਏ ਲੋਹੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਆਪਣੀ ਧੀ ਜਾਂ ਪੂਤਣੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਜ੍ਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਗਾਲਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਸੇ ਹਾਲਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੇਦ ਨੂੰ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵੇਦ ਵੇਚਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮਨਾਹੀ ਕੀਤੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਸ਼ਬਲਾ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਸੁਖ-ਸਮੁੱਚਿਆਂ, ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਗ ਦੇ ਅਨੰਤ ਬਲ ਅਤੇ ਨਰਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਇਹ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਕ ਵਰਣਨ ਹੈ।