ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਅਪਕਤਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਟਾਪੂ, ਦੋਵੇਂ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਗਲਾ ਖੇਤਰ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਸਦਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਵਧਦਾ। ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਐਸਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹੰਡੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ 'ਤੇ ਵੀ ਉਫਾਨ ਨਹੀਂ ਮਾਰਦਾ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਵਧਣ ਤੇ ਘਟਣ ਨਾਲ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਧਦਾ ਤੇ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਉਗਣ ਅਤੇ ਡੁੱਬਣ, ਸ਼ੁਕਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਪੱਖ ਦੌਰਾਨ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਪ ਸੌ ਪੰਦਰਾਂਗਲੀ (115 ਅੰਗੁਲ) ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਧਾ ਤੇ ਘਾਟਾ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਮਲ ਦੀ ਟਾਪੂ ਵਿੱਚ, ਭੋਜਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਦੇ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਛੇ ਰਸਾਂ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਪਸਥਿਤੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਥੇ ਕੋਈ ਜੀਵ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਲੋਕਾਲੋਕ ਪਹਾੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਉਤਨਾ ਹੀ ਉੱਚਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਹਨੇਰਾ ਘੇਰੇ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਹਨੇਰਾ ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ, ਜਾਂਚੀ ਹੋਈ, ਪੰਜ ਕਰੋੜ (ਪੰਜ ਸੌ ਮਿਲੀਅਨ) ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਛਿਲਕੇ, ਟਾਪੂਆਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਸਹਿਤ, ਇਹੀ ਧਰਤੀ ਸਭ ਕੁਝ ਧਾਰਨ ਤੇ ਰਚਨ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵਾਨ ਆਧਾਰ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਵਿਅਪਕਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਉਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਵੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਹੈ। ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਪ੍ਰਤਿ ਨੀਚਲੇ ਲੋਕ (ਪਾਤਾਲ) ਦਾ ਮਾਪ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਹੈ: ਅਤਲ, ਵਿਤਲ, ਨਿਤਲ, ਸੁਤਲ, ਤਲਾਤਲ, ਰਸਾਤਲ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲ—ਇਹ ਸੱਤ ਹਨ। ਉਥੇ ਮਿੱਟੀ ਕਾਲੀ, ਚਿੱਟੀ, ਲਾਲ, ਪੀਲੀ, ਬਜਰੀ ਵਾਲੀ, ਪੱਥਰੀ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਸੁੰਦਰ ਮਹਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਧਰਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਦਾਨਵ ਤੇ ਦੈਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਨ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਸਾਕਾ ਵੀ ਉਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਨੀਚਲੇ ਲੋਕ ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਸਵਰਗ ਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦ ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਕੋਈ ਸਵਰਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਥੇ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਸੁਖਦਾਈ ਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਉਥੇ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੈਤ-ਦਾਨਵਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਲੋਕ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ ਵੀ ਆਤਮਾਵਾਂ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਤਾਪ ਜਾਂ ਠੰਡ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਸਿਰਫ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਠੰਡ ਨਹੀਂ। ਉਥੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸੱਪ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਤੇ ਪਾਨੀ ਮਾਣਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਸਮਾਂ ਲੰਘਣ ਦਾ ਕੋਈ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਥੇ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲ, ਦਰਿਆ, ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਕਮਲ-ਪੁਖਰ ਹਨ। ਕੋਕਿਲ ਤੇ ਹੋਰ ਪੰਖੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ, ਸੁੰਦਰ ਗਹਿਣੇ, ਵਸਤ੍ਰ, ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਲੇਪ, ਸਦਾ ਵਜਦੀ ਵੀਣਾ, ਬਾਂਸਰੀ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੋਹਕ ਵਸਤਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੈਤ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਇਹ ਆਨੰਦ ਦੈਤ, ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਸੱਪ ਮਾਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਨੀਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਹਨੇਰਾਂ ਰੂਪ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਦੈਤ ਤੇ ਦਾਨਵ, ਉਸ ਸ਼ੇਸ਼ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਨੰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਧਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਫਣਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁਵਾਸਤਿਕ ਤੇ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਤਨ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਉਹ ਸਾਰੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਅਸ਼ਕਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਸ਼ੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕ ਕੰਨ ਵਾਲਾ ਕੁੰਡਲ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ੇਸ਼, ਮੋਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਤਾਜ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਫਣ ਨਾਲ, ਚਿੱਟੇ ਪਰਬਤ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਨੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਗਰਵ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਚਿੱਟੇ ਫਣ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਕੈਲਾਸ਼ ਪਰਬਤ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਝਰਨੇ ਤੇ ਬੱਦਲ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹਲ ਤੇ ਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਵਰੁਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਉਸਦੇ ਮੂੰਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਜ਼ਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ, ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੇਸ਼, ਪਾਤਾਲ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਤਾਕਤ, ਸੱਚੀ ਸੁਰਤ ਅਤੇ ਰੂਪ—ਇਹ ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਉਸਦੇ ਫਣਾਂ ਉੱਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਉਹ ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨੀ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਦ ਅਨੰਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਾਣਦਾ ਹੈ, ਨਸ਼ੇ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਜੰਗਲ ਕੰਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾ, ਸਿੱਧ, ਕਿੰਨਰ, ਸੱਪ ਤੇ ਹਾਥੀ—ਉਹਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਨੰਤ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਪ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਈ ਚੰਦਨ ਦੀ ਲੇਪ ਉਸ ਦੀ ਸਾਹ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਗਰਗ ਨੇ ਤਾਰੇਆਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਗਿਆਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੱਪ, ਆਪਣੇ ਫਣ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਥਾਮ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਨਰਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਰੌਰਵ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਪੀ ਆਤਮਾਵਾਂ ਸੁੱਟੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੁਣੋ—ਰੌਰਵ, ਸ਼ੂਕਰ, ਰੋਧ, ਤਾਨ, ਵਿਸ਼ਾਸਨ, ਮਹਾਜ੍ਵਾਲਾ, ਤਪਤਕੁੰਡਾ, ਮਹਾਲੋਭ, ਵਿਮੋਹਨ, ਰੁਧਿਰਾਂਧ, ਵਸਾਤਪਤ, ਕ੍ਰਿਮਿਸ਼, ਕ੍ਰਿਮਿਭੋਜਨ, ਅਸੀਪੱਤਰਵਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਲਾਲਭਕ੍ਸ਼, ਤੇ ਦਰੁਣ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਰਕ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਾਤਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨਰਕਾਂ ਤੱਕ ਦਾ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਵਰਣਨ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।