ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖੇਤਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਚਾਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਜੋ ਮੇਰੂ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਧਾਰ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗੰਧਮਾਦਨ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਿਪੁਲ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ ਪਹਾੜ ਖੜੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਕਦੰਬ, ਜੰਬੂ, ਪਿੱਪਲ ਅਤੇ ਵਟ ਵਰਗੇ ਰੁੱਖ ਉੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਕੁਝ ਰੁੱਖ ਤਾਂ ਗਿਆਰਾਂ ਸੌ ਯੋਜਨ ਉੱਚੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੰਬੂ ਰੁੱਖ ਇੰਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਹੀ ਇਸ ਖੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਪਿਆ। ਇਸ ਜੰਬੂ ਰੁੱਖ ਦੇ ਫਲ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਫਲ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਤੇ ਸੜਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਸ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਫਲਾਂ ਦੇ ਰਸ ਤੋਂ ਇਥੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜੰਬੂਨਦੀ ਨਦੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਇਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਲੋਕ ਇਸ ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਥਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਮਾੜੀ ਵਾਸ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਉਮਰ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਨਦੀ ਦਾ ਰਸ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੰਬੂਨਦ ਸੋਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ। ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕੇਤੁਮਾਲਾ ਨਾਮਕ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਚੈਤ੍ਰਰਥ ਨਾਮਕ ਜੰਗਲ ਹੈ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗੰਧਮਾਦਨ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵੈਭਰਾਜ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨੰਦਨ ਜੰਗਲ ਹੈ। ਇਥੇ ਅਰੁਣੋਦਾ, ਮਹਾਭਦ੍ਰ, ਅਸੀਤੋਦਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਸਮ—ਇਹ ਚਾਰ ਝੀਲਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਦੇਵਤੇ ਸਦਾ ਮਾਣਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤਵਾਨ, ਚਕ੍ਰਕੁੰਜ, ਕੁਰਰੀ, ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ ਅਤੇ ਵੈਕੰਕਾ ਆਦਿ ਕੇਸਰਾਚਲ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਤ੍ਰਿਕੂਟ, ਸ਼ੀਸ਼ਿਰ, ਪਤੰਗ, ਰੁਚਕ, ਨਿਸ਼ਧ ਆਦਿ ਕੇਸਰਪਹਾੜ ਹਨ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸ਼ਿਖਿਵਾਸ, ਸਵੈਦੂਰਯ, ਕਪਿਲ, ਗੰਧਮਾਦਨ ਅਤੇ ਜਾਨੁਧਿ ਆਦਿ ਕੇਸਰਾਚਲ ਹਨ। ਮੇਰੂ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਜਠਰ ਆਦਿ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੰਖਕੂਟ, ਰਿਸ਼ਭ, ਹੰਸ, ਨਾਗ ਆਦਿ ਹੋਰ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ, ਕੇਸਰਾਚਲ ਕਾਲੰਜਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਥੇ ਇੱਕ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਮੇਰੂ ਦੇ ਉਪਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਠੋ ਪਾਸਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਥੇ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਹਨ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮੰਡਲ ਤੱਕ ਫੈਲਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਗੰਗਾ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗੀ, ਤੇ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ—ਸੀਤਾ, ਅਲਕਾਨੰਦਾ, ਚਕਸ਼ੁ ਅਤੇ ਭਦ੍ਰਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਸੀਤਾ, ਆਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਪਹਾੜੋਂ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਭਦ੍ਰਾ ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ਰਾਹੀਂ ਸਰਣਵ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਲਕਾਨੰਦਾ ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ ਭਾਰਤ ਖੰਡ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸੱਤ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਕਸ਼ੁ ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘਦੀ ਹੋਈ, ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਕੇਤੁਮਾਲਾ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਲੰਘਦੀ ਹੋਈ। ਭਦ੍ਰਾ ਉੱਤਰੀ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਕੁਰੂ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉੱਤਰੀ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਅਨਿਲ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਧ, ਮਾਲ੍ਯਵਤ ਅਤੇ ਗੰਧਮਾਦਨ—ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡੀ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਭਾਰਤ, ਕੇਤੁਮਾਲਾ, ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਤੇ ਕੁਰੂ—ਇਹ ਖੇਤਰ ਮੇਰੂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ-ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੱਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸੀਮਾ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪਾਰ ਹਨ। ਜਠਰ ਅਤੇ ਦੇਵਕੂਟ ਦੋਵੇਂ ਸੀਮਾ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਅਨਿਲ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਧ ਦੱਖਣ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਹਨ, ਗੰਧਮਾਦਨ ਪੂਰਬ ਤੇ ਕੈਲਾਸ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਅਸੀ ਯੋਜਨ ਲੰਬੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਧ ਅਤੇ ਪਰਿਯਾਤ੍ਰ ਦੋਵੇਂ ਸੀਮਾ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਇਹ ਅਨਿਲ ਤੇ ਨਿਸ਼ਧ ਦੱਖਣ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਹਨ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵੀ ਇਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਸ਼੍ਰਿੰਗਾ ਅਤੇ ਜਾਰੁਧਿ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਜੋ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਤੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਉਹ ਸੀਮਾ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਮੇਰੂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ, ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆਂ-ਜੋੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਅਤੇ ਉਹ ਕੇਸਰ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਮੈਂ ਮੇਰੂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਸ਼ੀਤ ਆਦਿ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਘਾਟੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧ ਤੇ ਚਾਰਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਬੜੀ ਮਨੋਹਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤਨ ਜੰਗਲ ਵੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਅਗਨਿ, ਸੂਰਜ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਕਿਨਨਰ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਦੈਤ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਵੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਖੇਡਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਵਰਗ ਵਾਂਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਤਕਰਮੀਆਂ ਦੇ ਵਾਸ ਲਈ ਹਨ; ਬੁਰੇ ਕਰਮ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੌ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ। ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੁ ਹਯਗਰੀਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਕੇਤੁਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੂਅਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਛੂਏ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਰੂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਗੋਵਿੰਦ ਮੱਛੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਹਰੀ, ਸਭ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਅੱਠ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ—ਉਥੇ ਕੋਈ ਦੁੱਖ, ਥਕਾਵਟ, ਕਲੇਸ਼ ਜਾਂ ਭੁੱਖ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਲੋਕ ਸਦਾ ਸੁਖੀ, ਨਿਰਵਿਗਨ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ।