ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਵਧੋ-ਚੜ੍ਹਤ ਲਈ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉੱਤੇ, ਥੱਲੇ ਤੇ ਅੰਦਰ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵ ਰਚੋਗੇ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਪੁੱਤਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿੱਖਰ ਗਏ। ਅੱਜ ਤੱਕ ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਏ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਜਦੋਂ ਹਰਿਆਸ਼ਵ ਪੁੱਤਰ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੱਖ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ— ਇਸ ਵਾਰੀ, ਦੱਖ ਨੇ ਵੈਰਣੀ ਤੋਂ ਹੋਰ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹੀਤ ਸਨ; ਇਹ ਸ਼ਬਲਸ਼ਵਾਂ ਕਹਲਾਏ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਸ਼ਾਹਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਠੀਕ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਮਾਪ ਜਾਣ ਲਵਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵ ਰਚਾਂਗੇ।” ਉਹ ਵੀ ਉਸੇ ਰਸਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਤੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਏ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਦੋਵੇਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਧਾਰਕੋ, ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਭਰਾ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜਦੋਂ ਦੱਖ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਵੈਰਣੀ ਤੋਂ ਸੱਠ ਧੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਮਹਾਨ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸੋਮ, ਧਰਮ ਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ। ਦੱਖ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਦੱਸ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਤੇਰਾਂ, ਸੋਮ ਨੂੰ ਸਤਾਈ ਤੇ ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ ਨੂੰ ਚਾਰ ਧੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਬਹੁਪੁਤ੍ਰ, ਅੰਗਿਰਸ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵ ਨੂੰ ਦੋ-ਦੋ ਧੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣੋ। ਅਰੁੰਧਤੀ, ਵਾਸੁ, ਯਮੀ, ਲੰਬਾ, ਭਾਨੁ, ਮਰੁਤਵਤੀ, ਸੰਕਲਪਾ, ਮੁਹੂਰਤਾ, ਸਾਧਿਆ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾ—ਇਹ ਦੱਸ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਾ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵ, ਸਾਧਿਆ ਤੋਂ ਸਾਧਿਆ, ਮਰੁਤਵਤੀ ਤੋਂ ਮਰੁਤ, ਵਾਸੁ ਤੋਂ ਵਾਸੁ, ਭਾਨੁ ਤੋਂ ਭਾਨੁ, ਮੁਹੂਰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਹੂਰਤ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਲੰਬਾ ਤੋਂ ਘੋਸ਼ਾ, ਨਾਗਵੀਥੀ ਤੋਂ ਯਾਮਿਜਾ, ਤੇ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਖੇਤਰ ਅਰੁੰਧਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਸੰਕਲਪਾ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਕਲਪ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਹੈ; ਨਾਗਵੀਥੀ ਤੇ ਯਾਮਿਨੀ ਤੋਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਲਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਸੋਮ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਜੋ ਪਰਾ ਕਹਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਦੱਖ ਨੇ ਦਿੱਤੀਆਂ; ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਜੋਤਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਉਜਾਲਿਆਂ ਦੇ ਆਗੂ ਹਨ, ਉਹ ਅੱਠ ਵਾਸੁ ਹਨ; ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਆਪਾ, ਧ੍ਰੁਵ, ਸੋਮ, ਧਵਾ, ਅਨਿਲ, ਅਨਲ, ਪ੍ਰਤਿਊਸ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸਾ—ਇਹ ਅੱਠ ਵਾਸੁ ਹਨ। ਆਪਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੈਤੰਡਯਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰਮ ਤੇ ਸ਼੍ਰਾਂਤ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਧ੍ਰੁਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੋਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਰਚਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਚਮਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਧਵਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦ੍ਰਵਿਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਯਜਨਾ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਨੋਹਰਾ ਤੋਂ ਸ਼ੀਸ਼ਿਰਾ, ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਰਮਣ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਅਨਿਲ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਿਵਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੋਜਵਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ; ਅਨਿਲ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ ਅਵਿਜ਼੍ਯਾਤਗਤਿ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕੁਮਾਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਣ ਦੇ ਅਗਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਸ਼ਾਖਾ, ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਤੇ ਨੈਗਮੇਯਾ ਹਨ, ਜੋ ਪਿੱਠ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਾਰਤਿਕੇਯਾ ਕਹਲਾਇਆ; ਪ੍ਰਤਿਊਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇਵਲਾ ਹੈ। ਦੇਵਲਾ ਦੇ ਵੀ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਧੀਰਜੀ ਸਨ; ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਭੈਣ ਇੱਕ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਮਹਿਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਯੋਗ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਕਾਮੀ ਵਾਂਗ ਫਿਰਦੀ ਰਹੀ; ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਸਾ, ਅੱਠਵੇਂ ਵਾਸੁ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ—ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਗੂ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਮਾਹਿਰ, ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਗਹਿਣੇ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਿਲਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਸਾਰੇ ਵਿਹਨ ਬਣਾਏ। ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਕਲਾ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁਰਭੀ ਤੋਂ ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਈ; ਅਜੈਕਪਾਦ, ਅਹਿਰਬੁਧਨਯਾ, ਤਵਸ਼ਟ੍ਰਿ ਤੇ ਮਹਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਹਰਾ, ਬਹੁਰੂਪਾ, ਤ੍ਰਯੰਬਕ, ਅਪਰਾਜਿਤ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਕਪੀ, ਸ਼ੰਭੂ, ਕਪਰਦੀ, ਰੈਵਤ, ਮ੍ਰਿਗਵਿਆਧ, ਸ਼ਰਵਾ ਤੇ ਕਪਾਲੀ—ਇਹ ਗਿਆਰਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਹਨ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਹਨ। ਹੇ ਦੋਵੇਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੌ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਣਮਾਪ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਹੁਣ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸੁਣੋ: ਅਦਿਤੀ, ਦਿਤੀ, ਦਨੂ, ਅਰਿਸ਼ਟਾ, ਸੁਰਸਾ, ਖਸਾ, ਸੁਰਭੀ, ਵਿਨਤਾ, ਤਾਮ੍ਰਾ, ਕ੍ਰੋਧਵਸ਼ਾ, ਇਰਾ, ਕਦਰੂ ਤੇ ਮੁਨੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸੰਤਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੋ। ਪਿਛਲੇ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਬਾਰਾਂ ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਤੁਸ਼ਿਤ ਕਹਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਖਤਮ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਆਓ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅਸੀਂ ਜਲਦੀ ਅਦਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰੀਏ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲਵਾਂ; ਇਹ ਸਾਡੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੋਵੇਗਾ।” ਐਸਾ ਕਹਿ ਕੇ, ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ ਦੇ ਸਮੇ ਦੀ ਖਾਲੀ ਵੈਲੀ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਅਦਿਤੀ, ਜੋ ਦੱਖ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਵਿੱਚੋਂ ਕਸ਼੍ਯਪ, ਜੋ ਮਰੀਚੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਰਾਹੀਂ ਜਨਮ ਲਏ। ਉਥੇ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਤੇ ਸ਼ਕਰ ਮੁੜ ਜਨਮੇ, ਨਾਲ ਹੀ ਅਰਯਮਾਨ, ਧਾਤਾ, ਤਵਸ਼ਟ੍ਰਿ, ਪੁਸ਼ਣ ਆਦਿ ਵੀ।