ମୁଷ୍ଟିନା ଚାହନ୍ ମୂର୍ଧ୍ନି କୋପସଂରକ୍ତଲୋଚନଃ ତେନ ଚାସ୍ଯ ପ୍ରହାରେଣ ବହିର୍ ଯାତେ ଵିଲୋଚନେ
କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଚକୁ ହୋଇ, ବଳରାମ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ମୁଷ୍ଟି ଦେଲେ; ସେଇ ଘାଉରେ ପ୍ରଲମ୍ବଙ୍କ ଚକୁ ବାହାରିଯିବାକୁ ଲାଗିଲା।
ସ ନିଷ୍କାସିତମସ୍ତିଷ୍କୋ ମୁଖାଚ୍ ଛୋଣିତମ୍ ଉଦ୍ଵମନ୍ ନିପପାତ ମହୀପୃଷ୍ଠେ ଦୈତ୍ଯଵର୍ଯୋ ମମାର ଚ
ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ମୁଁହରୁ ରକ୍ତ ବହିଲା, ଦାନବମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ି ମରିଗଲେ।
ପ୍ରଲମ୍ବଂ ନିହତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବଲେନାଦ୍ଭୁତକର୍ମଣା ପ୍ରହୃଷ୍ଟାସ୍ ତୁଷ୍ଟୁଵୁର୍ ଗୋପାଃ ସାଧୁ ସାଧ୍ଵ୍ ଇତି ଚାବ୍ରୁଵନ୍
ବଳରାମଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରଲମ୍ବ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି, ଗୋପମାନେ ଖୁସି ହେଲେ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ ଏବଂ 'ଭଲ କଲେ! ଭଲ କଲେ!' ବୋଲି କହିଲେ।
ସଂସ୍ତୂଯମାନୋ ରାମସ୍ ତୁ ଗୋପୈର୍ ଦୈତ୍ଯେ ନିପାତିତେ ପ୍ରଲମ୍ବେ ସହ କୃଷ୍ଣେନ ପୁନର୍ ଗୋକୁଲମ୍ ଆଯଯୌ
ଦାନବ ପ୍ରଲମ୍ବ ପଡ଼ିଯିବା ପରେ, ଗୋପମାନେ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ, ବଳରାମ କୃଷ୍ଣ ସହିତ ପୁଣି ଗୋକୁଳକୁ ଫେରିଲେ।
ତଯୋର୍ ଵିହରତୋର୍ ଏଵଂ ରାମକେଶଵଯୋର୍ ଵ୍ରଜେ ପ୍ରାଵୃଡ୍ଵ୍ଯତୀତା ଵିକସତ୍ସରୋଜା ଚାଭଵଚ୍ ଛରତ୍
ଏଭଳି ଭାବେ ବଳରାମ ଓ କେଶବ ବ୍ରଜରେ ଖେଳୁଥିବା ସମୟରେ ବର୍ଷା ଋତୁ ଶେଷ ହେଲା ଏବଂ ଖିଲିଥିବା ପଦ୍ମ ସହିତ ଶରତ୍ ଆସିଗଲା।
ଵିମଲାମ୍ବରନକ୍ଷତ୍ରେ କାଲେ ଚାଭ୍ଯାଗତେ ଵ୍ରଜମ୍ ଦଦର୍ଶେନ୍ଦ୍ରୋତ୍ସଵାରମ୍ଭପ୍ରଵୃତ୍ତାନ୍ ଵ୍ରଜଵାସିନଃ
ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ଓ ତାରା ଜଗମଗାଉଥିବା ସମୟରେ, କୃଷ୍ଣ ବ୍ରଜବାସୀମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ଉତ୍ସବ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଉଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖିଲେ।
କୃଷ୍ଣସ୍ ତାନ୍ ଉତ୍ସୁକାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଗୋପାନ୍ ଉତ୍ସଵଲାଲସାନ୍ କୌତୂହଲାଦ୍ ଇଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରାହ ଵୃଦ୍ଧାନ୍ ମହାମତିଃ
ଗୋପମାନେ ଉତ୍ସବ ପାଇଁ ଆତୁର ଓ ଆଗ୍ରହୀ ଦେଖି, ମହାବୁଦ୍ଧି କୃଷ୍ଣ ବଡ଼ମାନେଙ୍କୁ କୌତୁହଳରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
କୋ ଽଯଂ ଶକ୍ରମହୋ ନାମ ଯେନ ଵୋ ହର୍ଷ ଆଗତଃ ପ୍ରାହ ତଂ ନନ୍ଦଗୋପଶ୍ ଚ ପୃଚ୍ଛନ୍ତମ୍ ଅତିସାଦରମ୍
'ଏହି ଇନ୍ଦ୍ର କିଏ, ଯାହାଙ୍କ ନାମରେ ତୁମେ ଏତେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଉଛ?' ବଡ଼ ସମ୍ମାନରେ ସେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ନନ୍ଦ ଗୋପଙ୍କୁ କଲେ।
ମେଘାନାଂ ପଯସାମ୍ ଈଶୋ ଦେଵରାଜଃ ଶତକ୍ରତୁଃ ଯେନ ସଂଚୋଦିତା ମେଘା ଵର୍ଷନ୍ତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁମଯଂ ରସମ୍
ସେ ମେଘ ଓ ପାଣିର ମାଲିକ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜା, ଶତକ୍ରତୁ। ତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ମେଘମାନେ ପାଣି ବର୍ଷା କରନ୍ତି।
ତଦ୍ଵୃଷ୍ଟିଜନିତଂ ସସ୍ଯଂ ଵଯମ୍ ଅନ୍ଯେ ଚ ଦେହିନଃ ଵର୍ତଯାମୋପଭୁଞ୍ଜାନାସ୍ ତର୍ପଯାମଶ୍ ଚ ଦେଵତାଃ
ସେଇ ବର୍ଷାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଧାନ୍ୟ ଆମେ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଖାଇ ବଞ୍ଚୁଛୁ; ଏହା ଭୋଗ କରି ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରୁଛୁ।
କ୍ଷୀରଵତ୍ଯ ଇମା ଗାଵୋ ଵତ୍ସଵତ୍ଯଶ୍ ଚ ନିର୍ଵୃତାଃ ତେନ ସଂଵର୍ଧିତୈଃ ସସ୍ଯୈଃ ପୁଷ୍ଟାସ୍ ତୁଷ୍ଟା ଭଵନ୍ତି ଵୈ
ଏହି ଗାଁମାନେ ଦୁଧ ଓ ବଛାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ; ବର୍ଷାରେ ଉଗୁଥିବା ଧାନ୍ୟରେ ପୋଷିତ ହୋଇ ସେମାନେ ସୁସ୍ଥ ଓ ଖୁସି ଅଛନ୍ତି।
ନାସସ୍ଯା ନାନୃଣା ଭୂମିର୍ ନ ବୁଭୁକ୍ଷାର୍ଦିତୋ ଜନଃ ଦୃଶ୍ଯତେ ଯତ୍ର ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଵୃଷ୍ଟିମନ୍ତୋ ବଲାହକାଃ
ଯେଉଁଠାରେ ବର୍ଷା ହେଉଥିବା ମେଘ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ, ଋଣ, ଭୁଖ କିମ୍ବା ବଞ୍ଜ ଭୂମି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ଭୌମମ୍ ଏତତ୍ ପଯୋ ଗୋଭିର୍ ଧତ୍ତେ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଵାରିଦଃ ପର୍ଜନ୍ଯଃ ସର୍ଵଲୋକସ୍ଯ ଭଵାଯ ଭୁଵି ଵର୍ଷତି
ମେଘମାନେ ପୃଥିବୀ ଓ ଗାଁରୁ ପାଣି ନେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଇଥାନ୍ତି; ପର୍ଜନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ପୃଥିବୀରେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି।
ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରାଵୃଷି ରାଜାନଃ ଶକ୍ରଂ ସର୍ଵେ ମୁଦାନ୍ଵିତାଃ ମହେ ସୁରେଶମ୍ ଅର୍ଘନ୍ତି ଵଯମ୍ ଅନ୍ଯେ ଚ ଦେହିନଃ
ସେଠିପାଇଁ ବର୍ଷା ଋତୁରେ ସମସ୍ତ ରାଜା ଆନନ୍ଦରେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାପତି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି; ଆମେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କରୁଛୁ।
ନନ୍ଦଗୋପସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵେତ୍ଥଂ ଶକ୍ରପୂଜନେ କୋପାଯ ତ୍ରିଦଶେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ପ୍ରାହ ଦାମୋଦରସ୍ ତଦା
ନନ୍ଦ ଗୋପଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ର ପୂଜା ବିଷୟର କଥା ଶୁଣି, ଦାମୋଦର ସେତେବେଳେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜା ବିରୁଦ୍ଧରେ କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି କଥା କହିଲେ।
ନ ଵଯଂ କୃଷିକର୍ତାରୋ ଵଣିଜ୍ଯାଜୀଵିନୋ ନ ଚ ଗାଵୋ ଽସ୍ମଦ୍ଦୈଵତଂ ତାତ ଵଯଂ ଵନଚରା ଯତଃ
ଆମେ କୃଷକ କିମ୍ବା ବ୍ୟବସାୟୀ ନୁହେଁ, ଗାଁମାନେ ଆମର ଦେବତା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ବାପା; ଆମେ ପ୍ରକୃତିରେ ଅଟବାସୀ।
ଆନ୍ଵୀକ୍ଷିକୀ ତ୍ରଯୀ ଵାର୍ତ୍ତା ଦଣ୍ଡନୀତିସ୍ ତଥାପରା ଵିଦ୍ଯାଚତୁଷ୍ଟଯଂ ତ୍ଵ୍ ଏତଦ୍ ଵାର୍ତ୍ତାମ୍ ଅତ୍ର ଶୃଣୁଷ୍ଵ ମେ
ବିଚାର, ତିନି ବେଦ, ବ୍ୟବସାୟ ଏବଂ ଶାସନ—ଏହି ଚାରିଟି ଜ୍ଞାନର ଶାଖା ଅଟୁଟ ଅଛି। ଏବେ ମୋ ଠାରୁ ବ୍ୟବସାୟ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
କୃଷିର୍ ଵଣିଜ୍ଯା ତଦ୍ଵଚ୍ ଚ ତୃତୀଯଂ ପଶୁପାଲନମ୍ ଵିଦ୍ଯା ହ୍ଯ୍ ଏତା ମହାଭାଗା ଵାର୍ତ୍ତା ଵୃତ୍ତିତ୍ରଯାଶ୍ରଯା
ଚାଷ, ବ୍ୟବସାୟ ଏବଂ ପଶୁପାଳନ—ଏହି ତିନିଟି ମହାତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ଅଟୁଟ ଅଛି। ବ୍ୟବସାୟ ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଜୀବିକା ଉପରେ ଭିତ୍ତି କରି ଅଛି।
କର୍ଷକାଣାଂ କୃଷିର୍ ଵୃତ୍ତିଃ ପଣ୍ଯଂ ତୁ ପଣଜୀଵିନାମ୍ ଅସ୍ମାକଂ ଗାଃ ପରା ଵୃତ୍ତିର୍ ଵାର୍ତ୍ତା ଭେଦୈର୍ ଇଯଂ ତ୍ରିଭିଃ
ଚାଷୀମାନେ ଚାଷ କରି ଜୀବିକା ଚାଲାନ୍ତି, ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ସାମଗ୍ରୀ ବିକ୍ରି କରି ଜୀବନ ଚାଲାନ୍ତି, ଆମ ପାଇଁ ଗାଈ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜୀବିକା। ଏଭଳି ଭାବେ ବ୍ୟବସାୟ ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରରେ ବିଭକ୍ତ।
ଵିଦ୍ଯଯା ଯୋ ଯଯା ଯୁକ୍ତସ୍ ତସ୍ଯ ସା ଦୈଵତଂ ମହତ୍ ସୈଵ ପୂଜ୍ଯାର୍ଚନୀଯା ଚ ସୈଵ ତସ୍ଯୋପକାରିକା
ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କ ପାଖରେ ଅଛି, ସେଠାରେ ସେମାନଙ୍କର ମହାଦେବତା ଅଛି। ସେଇ ଜ୍ଞାନକୁ ହିଁ ପୂଜିବା ଓ ମାନ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, ଏହା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉପକାରୀ।
ଯୋ ଽନ୍ଯସ୍ଯାଃ ଫଲମ୍ ଅଶ୍ନନ୍ ଵୈ ପୂଜଯତ୍ଯ୍ ଅପରାଂ ନରଃ ଇହ ଚ ପ୍ରେତ୍ଯ ଚୈଵାସୌ ତାତ ନାପ୍ନୋତି ଶୋଭନମ୍
ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କର ଜ୍ଞାନର ଫଳ ଭୋଗ କରେ ଏବଂ ଅନ୍ୟକୁ ପୂଜିଥାଏ, ସେ ଏଠାରେ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ ଭଲ ଫଳ ପାଉନାହିଁ।
ପୂଜ୍ଯନ୍ତାଂ ପ୍ରଥିତାଃ ସୀମାଃ ସୀମାନ୍ତଂ ଚ ପୁନର୍ ଵନମ୍ ଵନାନ୍ତା ଗିରଯଃ ସର୍ଵେ ସା ଚାସ୍ମାକଂ ପରା ଗତିଃ
ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୀମା, ସୀମାନ୍ତ ଏବଂ ଅବାର ଜଙ୍ଗଲ, ପାହାଡ଼ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଗିରିମାଳାକୁ ସମ୍ମାନ ଦିଅ। ଏହି ହେଉଛି ଆମର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଥ।
ଗିରିଯଜ୍ଞସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅଯଂ ତସ୍ମାଦ୍ ଗୋଯଜ୍ଞଶ୍ ଚ ପ୍ରଵର୍ତ୍ଯତାମ୍ କିମ୍ ଅସ୍ମାକଂ ମହେନ୍ଦ୍ରେଣ ଗାଵଃ ଶୈଲାଶ୍ ଚ ଦେଵତାଃ
ତେଣୁ ପାହାଡ଼ ଓ ଗାଈଙ୍କର ବଳି ଉତ୍ସବ କରାଯାଉ। ଆମ ପାଇଁ ମହେନ୍ଦ୍ର ସହ କାହିଁକି? ଗାଈ ଓ ପାହାଡ଼ ହେଉଛନ୍ତି ଆମର ଦେବତା।
ମନ୍ତ୍ରଯଜ୍ଞପରା ଵିପ୍ରାଃ ସୀରଯଜ୍ଞାଶ୍ ଚ କର୍ଷକାଃ ଗିରିଗୋଯଜ୍ଞଶୀଲାଶ୍ ଚ ଵଯମ୍ ଅଦ୍ରିଵନାଶ୍ରଯାଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଚାଷୀମାନେ ସୀମା ଉପରେ ବଳି ଦିଅନ୍ତି, ଆମେ ପାହାଡ଼ ଓ ଗାଈଙ୍କର ବଳି ଦେଇ ପାହାଡ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସୁଛୁ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଗୋଵର୍ଧନଃ ଶୈଲୋ ଭଵଦ୍ଭିର୍ ଵିଵିଧାର୍ହଣୈଃ ଅର୍ଚ୍ଯତାଂ ପୂଜ୍ଯତାଂ ମେଧ୍ଯଂ ପଶୁଂ ହତ୍ଵା ଵିଧାନତଃ
ତେଣୁ ଗୋବର୍ଧନ ପାହାଡ଼କୁ ବିଭିନ୍ନ ଉପହାର ଦ୍ୱାରା ପୂଜିବା ଓ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ। ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଶୁଦ୍ଧ ପଶୁ ବଳି ଦିଅ।
ସର୍ଵଘୋଷସ୍ଯ ସଂଦୋହା ଗୃହ୍ଯନ୍ତାଂ ମା ଵିଚାର୍ଯତାମ୍ ଭୋଜ୍ଯନ୍ତାଂ ତେନ ଵୈ ଵିପ୍ରାସ୍ ତଥାନ୍ଯେ ଚାପି ଵାଞ୍ଛକାଃ
ସମସ୍ତ ଗୋଖାଟିର ଦୁଧ ଏକଠା କର, କୌଣସି ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଇଚ୍ଛୁକ ଲୋକମାନେ ଏହା ଭୋଜନ କରନ୍ତୁ।
ତମ୍ ଅର୍ଚିତଂ କୃତେ ହୋମେ ଭୋଜିତେଷୁ ଦ୍ଵିଜାତିଷୁ ଶରତ୍ପୁଷ୍ପକୃତାପୀଡାଃ ପରିଗଚ୍ଛନ୍ତୁ ଗୋଗଣାଃ
ଯେତେବେଳେ ପୂଜା ହେବ, ହୋମ ହେବ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନ କରିବେ, ତେବେ ଶରଦ୍ ଫୁଲ ଲଗାଇଥିବା ଗାଈମାନେ ଚାରିପାଖେ ଘୁରିବେ।
ଏତନ୍ ମମ ମତଂ ଗୋପାଃ ସଂପ୍ରୀତ୍ଯା କ୍ରିଯତେ ଯଦି ତତଃ କୃତା ଭଵେତ୍ ପ୍ରୀତିର୍ ଗଵାମ୍ ଅଦ୍ରେସ୍ ତଥା ମମ
ଗୋପମାନେ, ଏହି ମୋ ମତ। ଯଦି ଆନନ୍ଦରେ କରିବ, ତେବେ ଗାଈ, ପାହାଡ଼ ଏବଂ ମୋର ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନତା ହେବ।
ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନନ୍ଦାଦ୍ଯାସ୍ ତେ ଵ୍ରଜୌକସଃ ପ୍ରୀତ୍ଯୁତ୍ଫୁଲ୍ଲମୁଖା ଵିପ୍ରାଃ ସାଧୁ ସାଧ୍ଵ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଥାବ୍ରୁଵନ୍
ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୋପଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ମୁହଁ ଖିଲିଗଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ 'ଭଲ, ଭଲ' ବୋଲି କହିଲେ।
ଶୋଭନଂ ତେ ମତଂ ଵତ୍ସ ଯଦ୍ ଏତଦ୍ ଭଵତୋଦିତମ୍ ତତ୍ କରିଷ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଅହଂ ସର୍ଵଂ ଗିରିଯଜ୍ଞଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ଯତାମ୍
ବତ୍ସ, ତୁମର ମତ ଅତି ଉତ୍ତମ, ଯେପରି ତୁମେ କହିଛ। ମୁଁ ସବୁ କରିବି—ପାହାଡ଼ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଉ।