ସଂକର୍ଷଣସ୍ ତୁ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦଗ୍ଧଶୈଲୋପମାକୃତିମ୍ ସ୍ରଗ୍ଦାମଲମ୍ବାଭରଣଂ ମୁକୁଟାଟୋପମସ୍ତକମ୍
ବଳରାମ ତାଙ୍କୁ ଜଳିଥିବା ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖିଲେ, ଗଳାରେ ମାଳା, ଶରୀରରେ ଅଳଙ୍କାର, ମୁଣ୍ଡରେ ଚମକୁଥିବା ମୁକୁଟ ସହିତ ଶୋଭିତ।
ରୌଦ୍ରଂ ଶକଟଚକ୍ରାକ୍ଷଂ ପାଦନ୍ଯାସଚଲତ୍କ୍ଷିତିମ୍ ହ୍ରିଯମାଣସ୍ ତତଃ କୃଷ୍ଣମ୍ ଇଦଂ ଵଚନମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍
ଭୟଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି, ଚକଡ଼ା ପରି ଆଖି, ପଦ ଦେଇ ଭୂମିକୁ କମ୍ପାଇଦେଉଥିବା, ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ବଳରାମ ଧରି ନେଉଥିବାବେଳେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲେ:
କୃଷ୍ଣ କୃଷ୍ଣ ହ୍ରିଯେ ତ୍ଵ୍ ଏଷ ପର୍ଵତୋଦଗ୍ରମୂର୍ତିନା କେନାପି ପଶ୍ଯ ଦୈତ୍ଯେନ ଗୋପାଲଚ୍ଛଦ୍ମରୂପିଣା
“କୃଷ୍ଣ, କୃଷ୍ଣ! ଦେଖ, ଏହି ଦୈତ୍ୟ ଗୋପାଳ ଭେଷ ଧରିଛି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଏକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ପରି ରୂପ ଅଛି, ମୁଁ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଠାଯାଉଛି।”
ଯଦ୍ ଅତ୍ର ସାଂପ୍ରତଂ କାର୍ଯଂ ମଯା ମଧୁନିଷୂଦନ ତତ୍ କଥ୍ଯତାଂ ପ୍ରଯାତ୍ଯ୍ ଏଷ ଦୁରାତ୍ମାତିତ୍ଵରାନ୍ଵିତଃ
“ହେ ମଧୁ ନାଶକ, ଏବେ ମୋତେ କଣ କରିବାକୁ ଉଚିତ, କହ, କାରଣ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ମନ୍ତଳ ଦୈତ୍ୟ ବହୁତ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ମୋତେ ନେଉଛି।”
ତମ୍ ଆହ ରାମଂ ଗୋଵିନ୍ଦଃ ସ୍ମିତଭିନ୍ନୌଷ୍ଠସଂପୁଟଃ ମହାତ୍ମା ରୌହିଣେଯସ୍ଯ ବଲଵୀର୍ଯପ୍ରମାଣଵିତ୍
ମହାତ୍ମା ଗୋବିନ୍ଦ, ରୋହିଣୀପୁତ୍ରଙ୍କ ବଳ ଓ ପ୍ରଭାବ ଜାଣି, ହସି ଠୋଠ ଖୋଲି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ:
କିମ୍ ଅଯଂ ମାନୁଷୋ ଭାଵୋ ଵ୍ଯକ୍ତମ୍ ଏଵାଵଲମ୍ବ୍ଯତେ ସର୍ଵାତ୍ମନ୍ ସର୍ଵଗୁହ୍ଯାନାଂ ଗୁହ୍ଯାଦ୍ ଗୁହ୍ଯାତ୍ମନା ତ୍ଵଯା
“ତୁମେ ଏହି ମାନବ ଭାବକୁ ସତ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର କରୁଛ? ତୁମେ ସମସ୍ତ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟର ମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠାରୁ ଗୁପ୍ତ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛ।
ସ୍ମରାଶେଷଜଗଦୀଶ କାରଣଂ କାରଣାଗ୍ରଜ ଆତ୍ମାନମ୍ ଏକଂ ତଦ୍ଵଚ୍ ଚ ଜଗତ୍ଯ୍ ଏକାର୍ଣଵେ ଚ ଯଃ
“ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, କାରଣମାନଙ୍କ ଆଗରୁ ଥିବା କାରଣ, ଏକମାତ୍ର ଆତ୍ମା, ସେଇ ଜଣେ ଯିଏ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଓ ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରରେ ଏକାକୀ ଅଛନ୍ତି, ଏହି କଥା ମନେ ପକା।
ଭଵାନ୍ ଅହଂ ଚ ଵିଶ୍ଵାତ୍ମନ୍ନ୍ ଏକମ୍ ଏଵ ହି କାରଣମ୍ ଜଗତୋ ଽସ୍ଯ ଜଗତ୍ଯ୍ ଅର୍ଥେ ଭେଦେନାଵାଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତୌ
“ହେ ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା, ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଏହି ଜଗତର ଏକମାତ୍ର କାରଣ; ଜଗତର ଉପକାର ପାଇଁ ଦୁଇ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛୁ, କିନ୍ତୁ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଏକ।
ତତ୍ ସ୍ମର୍ଯତାମ୍ ଅମେଯାତ୍ମଂସ୍ ତ୍ଵଯାତ୍ମା ଜହି ଦାନଵମ୍ ମାନୁଷ୍ଯମ୍ ଏଵମ୍ ଆଲମ୍ବ୍ଯ ବନ୍ଧୂନାଂ କ୍ରିଯତାଂ ହିତମ୍
ତୁମେ ତୁମର ଅପାର ସ୍ୱରୂପକୁ ମନେ ପକାଅ; ମନରେ ଥିବା ଦାନବକୁ ଜୟ କର। ମଣିଷ ଭାବକୁ ଧରି, ନିଜ ପରିବାରର ଭଲ ପାଇଁ କାମ କର।
ଇତି ସଂସ୍ମାରିତୋ ଵିପ୍ରାଃ କୃଷ୍ଣେନ ସୁମହାତ୍ମନା ଵିହସ୍ଯ ପୀଡଯାମ୍ ଆସ ପ୍ରଲମ୍ବଂ ବଲଵାନ୍ ବଲଃ
ଏଭଳି କୃଷ୍ଣଙ୍କର ମହାନ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ହସିଲେ, ଏବଂ ବଳରାମ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରଲମ୍ବକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ମୁଷ୍ଟିନା ଚାହନ୍ ମୂର୍ଧ୍ନି କୋପସଂରକ୍ତଲୋଚନଃ ତେନ ଚାସ୍ଯ ପ୍ରହାରେଣ ବହିର୍ ଯାତେ ଵିଲୋଚନେ
କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଚକୁ ହୋଇ, ବଳରାମ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ମୁଷ୍ଟି ଦେଲେ; ସେଇ ଘାଉରେ ପ୍ରଲମ୍ବଙ୍କ ଚକୁ ବାହାରିଯିବାକୁ ଲାଗିଲା।
ସ ନିଷ୍କାସିତମସ୍ତିଷ୍କୋ ମୁଖାଚ୍ ଛୋଣିତମ୍ ଉଦ୍ଵମନ୍ ନିପପାତ ମହୀପୃଷ୍ଠେ ଦୈତ୍ଯଵର୍ଯୋ ମମାର ଚ
ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ମୁଁହରୁ ରକ୍ତ ବହିଲା, ଦାନବମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ି ମରିଗଲେ।
ପ୍ରଲମ୍ବଂ ନିହତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବଲେନାଦ୍ଭୁତକର୍ମଣା ପ୍ରହୃଷ୍ଟାସ୍ ତୁଷ୍ଟୁଵୁର୍ ଗୋପାଃ ସାଧୁ ସାଧ୍ଵ୍ ଇତି ଚାବ୍ରୁଵନ୍
ବଳରାମଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରଲମ୍ବ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି, ଗୋପମାନେ ଖୁସି ହେଲେ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ ଏବଂ 'ଭଲ କଲେ! ଭଲ କଲେ!' ବୋଲି କହିଲେ।
ସଂସ୍ତୂଯମାନୋ ରାମସ୍ ତୁ ଗୋପୈର୍ ଦୈତ୍ଯେ ନିପାତିତେ ପ୍ରଲମ୍ବେ ସହ କୃଷ୍ଣେନ ପୁନର୍ ଗୋକୁଲମ୍ ଆଯଯୌ
ଦାନବ ପ୍ରଲମ୍ବ ପଡ଼ିଯିବା ପରେ, ଗୋପମାନେ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଶଂସା କଲେ, ବଳରାମ କୃଷ୍ଣ ସହିତ ପୁଣି ଗୋକୁଳକୁ ଫେରିଲେ।
ତଯୋର୍ ଵିହରତୋର୍ ଏଵଂ ରାମକେଶଵଯୋର୍ ଵ୍ରଜେ ପ୍ରାଵୃଡ୍ଵ୍ଯତୀତା ଵିକସତ୍ସରୋଜା ଚାଭଵଚ୍ ଛରତ୍
ଏଭଳି ଭାବେ ବଳରାମ ଓ କେଶବ ବ୍ରଜରେ ଖେଳୁଥିବା ସମୟରେ ବର୍ଷା ଋତୁ ଶେଷ ହେଲା ଏବଂ ଖିଲିଥିବା ପଦ୍ମ ସହିତ ଶରତ୍ ଆସିଗଲା।
ଵିମଲାମ୍ବରନକ୍ଷତ୍ରେ କାଲେ ଚାଭ୍ଯାଗତେ ଵ୍ରଜମ୍ ଦଦର୍ଶେନ୍ଦ୍ରୋତ୍ସଵାରମ୍ଭପ୍ରଵୃତ୍ତାନ୍ ଵ୍ରଜଵାସିନଃ
ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ଓ ତାରା ଜଗମଗାଉଥିବା ସମୟରେ, କୃଷ୍ଣ ବ୍ରଜବାସୀମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର ଉତ୍ସବ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଉଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖିଲେ।
କୃଷ୍ଣସ୍ ତାନ୍ ଉତ୍ସୁକାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଗୋପାନ୍ ଉତ୍ସଵଲାଲସାନ୍ କୌତୂହଲାଦ୍ ଇଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରାହ ଵୃଦ୍ଧାନ୍ ମହାମତିଃ
ଗୋପମାନେ ଉତ୍ସବ ପାଇଁ ଆତୁର ଓ ଆଗ୍ରହୀ ଦେଖି, ମହାବୁଦ୍ଧି କୃଷ୍ଣ ବଡ଼ମାନେଙ୍କୁ କୌତୁହଳରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
କୋ ଽଯଂ ଶକ୍ରମହୋ ନାମ ଯେନ ଵୋ ହର୍ଷ ଆଗତଃ ପ୍ରାହ ତଂ ନନ୍ଦଗୋପଶ୍ ଚ ପୃଚ୍ଛନ୍ତମ୍ ଅତିସାଦରମ୍
'ଏହି ଇନ୍ଦ୍ର କିଏ, ଯାହାଙ୍କ ନାମରେ ତୁମେ ଏତେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଉଛ?' ବଡ଼ ସମ୍ମାନରେ ସେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ନନ୍ଦ ଗୋପଙ୍କୁ କଲେ।
ମେଘାନାଂ ପଯସାମ୍ ଈଶୋ ଦେଵରାଜଃ ଶତକ୍ରତୁଃ ଯେନ ସଂଚୋଦିତା ମେଘା ଵର୍ଷନ୍ତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁମଯଂ ରସମ୍
ସେ ମେଘ ଓ ପାଣିର ମାଲିକ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜା, ଶତକ୍ରତୁ। ତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ମେଘମାନେ ପାଣି ବର୍ଷା କରନ୍ତି।
ତଦ୍ଵୃଷ୍ଟିଜନିତଂ ସସ୍ଯଂ ଵଯମ୍ ଅନ୍ଯେ ଚ ଦେହିନଃ ଵର୍ତଯାମୋପଭୁଞ୍ଜାନାସ୍ ତର୍ପଯାମଶ୍ ଚ ଦେଵତାଃ
ସେଇ ବର୍ଷାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଧାନ୍ୟ ଆମେ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଖାଇ ବଞ୍ଚୁଛୁ; ଏହା ଭୋଗ କରି ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରୁଛୁ।
କ୍ଷୀରଵତ୍ଯ ଇମା ଗାଵୋ ଵତ୍ସଵତ୍ଯଶ୍ ଚ ନିର୍ଵୃତାଃ ତେନ ସଂଵର୍ଧିତୈଃ ସସ୍ଯୈଃ ପୁଷ୍ଟାସ୍ ତୁଷ୍ଟା ଭଵନ୍ତି ଵୈ
ଏହି ଗାଁମାନେ ଦୁଧ ଓ ବଛାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ; ବର୍ଷାରେ ଉଗୁଥିବା ଧାନ୍ୟରେ ପୋଷିତ ହୋଇ ସେମାନେ ସୁସ୍ଥ ଓ ଖୁସି ଅଛନ୍ତି।
ନାସସ୍ଯା ନାନୃଣା ଭୂମିର୍ ନ ବୁଭୁକ୍ଷାର୍ଦିତୋ ଜନଃ ଦୃଶ୍ଯତେ ଯତ୍ର ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଵୃଷ୍ଟିମନ୍ତୋ ବଲାହକାଃ
ଯେଉଁଠାରେ ବର୍ଷା ହେଉଥିବା ମେଘ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ, ଋଣ, ଭୁଖ କିମ୍ବା ବଞ୍ଜ ଭୂମି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ଭୌମମ୍ ଏତତ୍ ପଯୋ ଗୋଭିର୍ ଧତ୍ତେ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଵାରିଦଃ ପର୍ଜନ୍ଯଃ ସର୍ଵଲୋକସ୍ଯ ଭଵାଯ ଭୁଵି ଵର୍ଷତି
ମେଘମାନେ ପୃଥିବୀ ଓ ଗାଁରୁ ପାଣି ନେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଇଥାନ୍ତି; ପର୍ଜନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ପୃଥିବୀରେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି।
ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରାଵୃଷି ରାଜାନଃ ଶକ୍ରଂ ସର୍ଵେ ମୁଦାନ୍ଵିତାଃ ମହେ ସୁରେଶମ୍ ଅର୍ଘନ୍ତି ଵଯମ୍ ଅନ୍ଯେ ଚ ଦେହିନଃ
ସେଠିପାଇଁ ବର୍ଷା ଋତୁରେ ସମସ୍ତ ରାଜା ଆନନ୍ଦରେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାପତି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି; ଆମେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କରୁଛୁ।
ନନ୍ଦଗୋପସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵେତ୍ଥଂ ଶକ୍ରପୂଜନେ କୋପାଯ ତ୍ରିଦଶେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ପ୍ରାହ ଦାମୋଦରସ୍ ତଦା
ନନ୍ଦ ଗୋପଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ର ପୂଜା ବିଷୟର କଥା ଶୁଣି, ଦାମୋଦର ସେତେବେଳେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜା ବିରୁଦ୍ଧରେ କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି କଥା କହିଲେ।
ନ ଵଯଂ କୃଷିକର୍ତାରୋ ଵଣିଜ୍ଯାଜୀଵିନୋ ନ ଚ ଗାଵୋ ଽସ୍ମଦ୍ଦୈଵତଂ ତାତ ଵଯଂ ଵନଚରା ଯତଃ
ଆମେ କୃଷକ କିମ୍ବା ବ୍ୟବସାୟୀ ନୁହେଁ, ଗାଁମାନେ ଆମର ଦେବତା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ବାପା; ଆମେ ପ୍ରକୃତିରେ ଅଟବାସୀ।
ଆନ୍ଵୀକ୍ଷିକୀ ତ୍ରଯୀ ଵାର୍ତ୍ତା ଦଣ୍ଡନୀତିସ୍ ତଥାପରା ଵିଦ୍ଯାଚତୁଷ୍ଟଯଂ ତ୍ଵ୍ ଏତଦ୍ ଵାର୍ତ୍ତାମ୍ ଅତ୍ର ଶୃଣୁଷ୍ଵ ମେ
ବିଚାର, ତିନି ବେଦ, ବ୍ୟବସାୟ ଏବଂ ଶାସନ—ଏହି ଚାରିଟି ଜ୍ଞାନର ଶାଖା ଅଟୁଟ ଅଛି। ଏବେ ମୋ ଠାରୁ ବ୍ୟବସାୟ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
କୃଷିର୍ ଵଣିଜ୍ଯା ତଦ୍ଵଚ୍ ଚ ତୃତୀଯଂ ପଶୁପାଲନମ୍ ଵିଦ୍ଯା ହ୍ଯ୍ ଏତା ମହାଭାଗା ଵାର୍ତ୍ତା ଵୃତ୍ତିତ୍ରଯାଶ୍ରଯା
ଚାଷ, ବ୍ୟବସାୟ ଏବଂ ପଶୁପାଳନ—ଏହି ତିନିଟି ମହାତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ଅଟୁଟ ଅଛି। ବ୍ୟବସାୟ ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଜୀବିକା ଉପରେ ଭିତ୍ତି କରି ଅଛି।
କର୍ଷକାଣାଂ କୃଷିର୍ ଵୃତ୍ତିଃ ପଣ୍ଯଂ ତୁ ପଣଜୀଵିନାମ୍ ଅସ୍ମାକଂ ଗାଃ ପରା ଵୃତ୍ତିର୍ ଵାର୍ତ୍ତା ଭେଦୈର୍ ଇଯଂ ତ୍ରିଭିଃ
ଚାଷୀମାନେ ଚାଷ କରି ଜୀବିକା ଚାଲାନ୍ତି, ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ସାମଗ୍ରୀ ବିକ୍ରି କରି ଜୀବନ ଚାଲାନ୍ତି, ଆମ ପାଇଁ ଗାଈ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜୀବିକା। ଏଭଳି ଭାବେ ବ୍ୟବସାୟ ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରରେ ବିଭକ୍ତ।
ଵିଦ୍ଯଯା ଯୋ ଯଯା ଯୁକ୍ତସ୍ ତସ୍ଯ ସା ଦୈଵତଂ ମହତ୍ ସୈଵ ପୂଜ୍ଯାର୍ଚନୀଯା ଚ ସୈଵ ତସ୍ଯୋପକାରିକା
ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କ ପାଖରେ ଅଛି, ସେଠାରେ ସେମାନଙ୍କର ମହାଦେବତା ଅଛି। ସେଇ ଜ୍ଞାନକୁ ହିଁ ପୂଜିବା ଓ ମାନ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, ଏହା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉପକାରୀ।