ସର୍ଵା ଯଶୋଦଯା ସାର୍ଧଂ ଵିଶାମୋ ଽତ୍ର ମହାହ୍ରଦେ ନାଗରାଜସ୍ଯ ନୋ ଗନ୍ତୁମ୍ ଅସ୍ମାକଂ ଯୁଜ୍ଯତେ ଵ୍ରଜେ
ଆମେ ସମସ୍ତେ ଯଶୋଦା ସହିତ ଏହି ବଡ଼ ହ୍ରଦକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା। ସର୍ପରାଜ ଅନୁମତି ଦେଇନଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ବ୍ରଜକୁ ଫେରିବାକୁ ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଦିଵସଃ କୋ ଵିନା ସୂର୍ଯଂ ଵିନା ଚନ୍ଦ୍ରେଣ କା ନିଶା ଵିନା ଦୁଗ୍ଧେନ କା ଗାଵୋ ଵିନା କୃଷ୍ଣେନ କୋ ଵ୍ରଜଃ ଵିନାକୃତା ନ ଯାସ୍ଯାମଃ କୃଷ୍ଣେନାନେନ ଗୋକୁଲମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା କେଉଁଠି ଦିନ? ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା କେଉଁଠି ରାତି? ଦୁଧ ବିନା ଗାଈ କଣ? କୃଷ୍ଣ ବିନା ବ୍ରଜ କଣ? କୃଷ୍ଣ ଛାଡ଼ି ଆମେ କେବେ ଗୋକୁଳକୁ ଫେରିବୁନାହିଁ।
ଇତି ଗୋପୀଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରୌହିଣେଯୋ ମହାବଲଃ ଉଵାଚ ଗୋପାନ୍ ଵିଧୁରାନ୍ ଵିଲୋକ୍ଯ ସ୍ତିମିତେକ୍ଷଣଃ
ଗୋପୀମାନଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବଳଶାଳି ରୋହିଣୀନନ୍ଦନ, ଦୁଃଖିତ ଓ ନିର୍ବାକ ଗୋପମାନେକୁ ଦେଖି, କଥା କହିଲେ।
ନନ୍ଦଂ ଚ ଦୀନମ୍ ଅତ୍ଯର୍ଥଂ ନ୍ଯସ୍ତଦୃଷ୍ଟିଂ ସୁତାନନେ ମୂର୍ଛାକୁଲାଂ ଯଶୋଦାଂ ଚ କୃଷ୍ଣମାହାତ୍ମ୍ଯସଂଜ୍ଞଯା
ସେ ଦେଖିଲେ ନନ୍ଦ ଗୋପ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ, ପୁଅର ମୁହଁକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଲଗାଇଛନ୍ତି। ଯଶୋଦା ମଧ୍ୟ ଶୋକରେ ଅବସ୍ଥିତ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ମହିମାକୁ ଚିନ୍ତା କରୁଛନ୍ତି।
କିମ୍ ଅଯଂ ଦେଵଦେଵେଶ ଭାଵୋ ଽଯଂ ମାନୁଷସ୍ ତ୍ଵଯା ଵ୍ଯଜ୍ଯତେ ସ୍ଵଂ ତମ୍ ଆତ୍ମାନଂ କିମ୍ ଅନ୍ଯଂ ତ୍ଵଂ ନ ଵେତ୍ସି ଯତ୍
ହେ ଦେବଦେବ, ତୁମେ ଏହି ମାନବ ଭାବ କାହିଁକି ଦେଖାଉଛ? ତୁମ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରକାଶ କର; ତୁମେ ନିଜକୁ ଚିହ୍ନିନଥିଲେ କି?
ତ୍ଵମ୍ ଅସ୍ଯ ଜଗତୋ ନାଭିଃ ସୁରାଣାମ୍ ଏଵ ଚାଶ୍ରଯଃ କର୍ତାପହର୍ତା ପାତା ଚ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ତ୍ଵଂ ତ୍ରଯୀମଯଃ
ତୁମେ ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ, ଦେବମାନେର ଆଶ୍ରୟ। ତୁମେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସଂହାରକ ଓ ପାଳକ; ତିନି ଲୋକର ରକ୍ଷାକାରୀ, ତିନି ବେଦର ମୂର୍ତ୍ତି।
ଅତ୍ରାଵତୀର୍ଣଯୋଃ କୃଷ୍ଣ ଗୋପା ଏଵ ହି ବାନ୍ଧଵାଃ ଗୋପ୍ଯଶ୍ ଚ ସୀଦତଃ କସ୍ମାତ୍ ତ୍ଵଂ ବନ୍ଧୂନ୍ ସମୁପେକ୍ଷସେ
ଏଠାରେ, କୃଷ୍ଣ, ତୁମେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛ; ଏଠି ଗୋପମାନେ ହିଁ ତୁମର ନିଜ ଲୋକ। ଗୋପୀମାନେ ବସିଛନ୍ତି, ତୁମେ କାହିଁକି ତୁମ ବନ୍ଧୁମାନେକୁ ଅବହେଳା କରୁଛ?
ଦର୍ଶିତୋ ମାନୁଷୋ ଭାଵୋ ଦର୍ଶିତଂ ବାଲଚେଷ୍ଟିତମ୍ ତଦ୍ ଅଯଂ ଦମ୍ଯତାଂ କୃଷ୍ଣ ଦୁରାତ୍ମା ଦଶନାଯୁଧଃ
ତୁମେ ମାନବ ଭାବ ଓ ଶିଶୁ ସ୍ୱଭାବ ଦେଖାଇଛ। ଏବେ, ହେ କୃଷ୍ଣ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ତୀକ୍ଷ୍ଣଦନ୍ତୀ ସର୍ପକୁ ବଶ କର।
ଇତି ସଂସ୍ମାରିତଃ କୃଷ୍ଣଃ ସ୍ମିତଭିନ୍ନୌଷ୍ଠସଂପୁଟଃ ଆସ୍ଫାଲ୍ଯ ମୋଚଯାମ୍ ଆସ ସ୍ଵଂ ଦେହଂ ଭୋଗବନ୍ଧନାତ୍
ଏଭଳି ସ୍ମରଣ କରାଯିବା ପରେ, କୃଷ୍ଣ ହସିଥିବା ମୁହଁରେ, ସର୍ପର ଚକ୍ରକୁ ଝଟକା ଦେଇ, ନିଜ ଦେହକୁ ସେଇ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କଲେ।
ଆନାମ୍ଯ ଚାପି ହସ୍ତାଭ୍ଯାମ୍ ଉଭାଭ୍ଯାଂ ମଧ୍ଯମଂ ଫଣମ୍ ଆରୁହ୍ଯ ଭୁଗ୍ନଶିରସଃ ପ୍ରନନର୍ତୋରୁଵିକ୍ରମଃ
ଶକ୍ତିଶାଳି କୃଷ୍ଣ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ଦୁଇ ହାତରେ ମଧ୍ୟମ ଫଣା ଉପରେ ଚଢ଼ି, ତାହାରେ ନୃତ୍ୟ କଲେ।
ଵ୍ରଣାଃ ଫଣେ ଽଭଵଂସ୍ ତସ୍ଯ କୃଷ୍ଣସ୍ଯାଙ୍ଘ୍ରିଵିକୁଟ୍ଟନୈଃ ଯତ୍ରୋନ୍ନତିଂ ଚ କୁରୁତେ ନନାମାସ୍ଯ ତତଃ ଶିରଃ
କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚରଣ ଦଳନରେ ସର୍ପର ଫଣାରେ ଘାଉ ହେଲା। ସେଠାରେ ଯେଉଁଠି ଚାପ ଦେଲେ, ସର୍ପର ମୁଣ୍ଡ ତଳକୁ ଝୁକିଗଲା।
ମୂର୍ଛାମ୍ ଉପାଯଯୌ ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯା ନାଗଃ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ କୁଟ୍ଟନୈଃ ଦଣ୍ଡପାତନିପାତେନ ଵଵାମ ରୁଧିରଂ ବହୁ
କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଘାତ ଓ ଦଳନରେ ସର୍ପ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି ଅଚେତନ ହେଲା, ଓ ମୁହଁରୁ ବହୁ ରକ୍ତ ବାହାରିଲା।
ତଂ ନିର୍ଭୁଗ୍ନଶିରୋଗ୍ରୀଵମ୍ ଆସ୍ଯପ୍ରସ୍ରୁତଶୋଣିତମ୍ ଵିଲୋକ୍ଯ ଶରଣଂ ଜଗ୍ମୁସ୍ ତତ୍ପତ୍ନ୍ଯୋ ମଧୁସୂଦନମ୍
ସର୍ପର ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା, ମୁହଁରୁ ରକ୍ତ ବହୁଥିବା ଦେଖି, ସେଠି ସର୍ପର ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଶରଣକୁ ଆସିଲେ।
ଜ୍ଞାତୋ ଽସି ଦେଵଦେଵେଶ ସର୍ଵେଶସ୍ ତ୍ଵମ୍ ଅନୁତ୍ତମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ ଅଚିନ୍ତ୍ଯଂ ଯତ୍ ତଦଂଶଃ ପରମେଶ୍ଵରଃ
ତୁମେ ଦେବଦେବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାୟକ, ଅପୂର୍ବ ଆଲୋକ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଅଂଶ ଭାବେ ଚିହ୍ନାଯାଇଛ।
ନ ସମର୍ଥାଃ ସୁର ସ୍ତୋତୁଂ ଯମ୍ ଅନନ୍ଯଭଵଂ ପ୍ରଭୁମ୍ ସ୍ଵରୂପଵର୍ଣନଂ ତସ୍ଯ କଥଂ ଯୋଷିତ୍ କରିଷ୍ଯତି
ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯିଏଁ ଅନନ୍ୟ ଭାବରେ ଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କର ସ୍ତୁତି କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ଅସମ୍ଭବ । ତେବେ ଗୋଟିଏ ଜଣେ ଜଣାଣୀ କେମିତି ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ରୂପ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ ?
ଯସ୍ଯାଖିଲମହୀଵ୍ଯୋମଜଲାଗ୍ନିପଵନାତ୍ମକମ୍ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡମ୍ ଅଲ୍ପକାଂଶାଂଶଃ ସ୍ତୋଷ୍ଯାମସ୍ ତଂ କଥଂ ଵଯମ୍
ଯାହାଙ୍କର ଏକ ଛୋଟ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ପାଣି, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ଭରିଥାଏ, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ କେମିତି ସ୍ତୁତି କରିପାରିବେ ?
ତତଃ କୁରୁ ଜଗତ୍ସ୍ଵାମିନ୍ ପ୍ରସାଦମ୍ ଅଵସୀଦତଃ ପ୍ରାଣାଂସ୍ ତ୍ଯଜତି ନାଗୋ ଽଯଂ ଭର୍ତୃଭିକ୍ଷା ପ୍ରଦୀଯତାମ୍
ଏହିପରି, ହେ ଜଗତ୍ସ୍ୱାମୀ, ଦୟା କରନ୍ତୁ, ଏହି ଅସହାୟ ନାଗ ଜୀବନ ଛାଡ଼ୁଛି । ତାଙ୍କୁ ଏକ ଭୃତ୍ୟ ମିଳିବାର ଦୟା ଦିଅନ୍ତୁ ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତେ ତାଭିର୍ ଆଶ୍ଵାସ୍ଯ କ୍ଲାନ୍ତଦେହୋ ଽପି ପନ୍ନଗଃ ପ୍ରସୀଦ ଦେଵଦେଵେତି ପ୍ରାହ ଵାକ୍ଯଂ ଶନୈଃ ଶନୈଃ
ସେମାନେ ଏପରି କହିବା ପରେ, ଦୁଃଖିତ ଶରୀର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନାଗ ଆଶ୍ୱାସ ମାନିଲେ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ କହିଲେ, 'ହେ ଦେବତାଙ୍କର ଦେବ, ଦୟା କରନ୍ତୁ' ।
ତଵାଷ୍ଟଗୁଣମ୍ ଐଶ୍ଵର୍ଯଂ ନାଥ ସ୍ଵାଭାଵିକଂ ପରମ୍ ନିରସ୍ତାତିଶଯଂ ଯସ୍ଯ ତସ୍ଯ ସ୍ତୋଷ୍ଯାମି କିଂ ନ୍ଵ୍ ଅହମ୍
ହେ ନାଥ, ଆପଣଙ୍କର ଆଠ ପ୍ରକାର ଏଇଶ୍ୱର୍ୟ ସ୍ୱାଭାବିକ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଯାହା ସହିତ କିଛି ତୁଳନା ନାହିଁ । ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କଣ ସ୍ତୁତି କରିପାରିବି ?
ତ୍ଵଂ ପରସ୍ ତ୍ଵଂ ପରସ୍ଯାଦ୍ଯଃ ପରଂ ତ୍ଵଂ ତତ୍ପରାତ୍ମକମ୍ ପରସ୍ମାତ୍ ପରମୋ ଯସ୍ ତ୍ଵଂ ତସ୍ଯ ସ୍ତୋଷ୍ଯାମି କିଂ ନ୍ଵ୍ ଅହମ୍
ଆପଣ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ସର୍ବୋଚ୍ଚର ମୂଳ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚର ସାର, ଆପଣ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି । ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କଣ ସ୍ତୁତି କରିପାରିବି ?
ଯଥାହଂ ଭଵତା ସୃଷ୍ଟୋ ଜାତ୍ଯା ରୂପେଣ ଚେଶ୍ଵରଃ ସ୍ଵଭାଵେନ ଚ ସଂଯୁକ୍ତସ୍ ତଥେଦଂ ଚେଷ୍ଟିତଂ ମଯା
ହେ ଈଶ୍ୱର, ମୋ ଜନ୍ମ ଓ ରୂପ ଆପଣ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଛି, ଏବଂ ମୋର ସ୍ୱଭାବ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ଦେଇଛନ୍ତି । ଏହିପରି ମୁଁ ଯେଉଁପରି କାମ କରିଛି, ସେଠି ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ।
ଯଦ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯଥା ପ୍ରଵର୍ତେଯ ଦେଵଦେଵ ତତୋ ମଯି ନ୍ଯାଯ୍ଯୋ ଦଣ୍ଡନିପାତସ୍ ତେ ତଵୈଵ ଵଚନଂ ଯଥା
ହେ ଦେବତାଙ୍କର ଦେବ, ଯଦି ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ କାମ କରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ ମୋ ପ୍ରତି ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ ହେବ ।
ତଥାପି ଯଂ ଜଗତ୍ସ୍ଵାମୀ ଦଣ୍ଡଂ ପାତିତଵାନ୍ ମଯି ସ ସୋଢୋ ଽଯଂ ଵରୋ ଦଣ୍ଡସ୍ ତ୍ଵତ୍ତୋ ନାନ୍ଯୋ ଽସ୍ତୁ ମେ ଵରଃ
ତଥାପି, ଯେଉଁ ଦଣ୍ଡ ଜଗତ୍ସ୍ୱାମୀ ମୋ ପ୍ରତି ଦେଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ସେଥିରେ ସହିଛି । ଆପଣଙ୍କ ଦଣ୍ଡ ବ୍ୟତୀତ ମୋ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦୟା ନ ଦିଅନ୍ତୁ ।
ହତଵୀର୍ଯୋ ହତଵିଷୋ ଦମିତୋ ଽହଂ ତ୍ଵଯାଚ୍ଯୁତ ଜୀଵିତଂ ଦୀଯତାମ୍ ଏକମ୍ ଆଜ୍ଞାପଯ କରୋମି କିମ୍
ମୋର ଶକ୍ତି ନାଷ୍ଟ ହୋଇଛି, ବିଷ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି, ଆପଣ ମୋତେ ବଶ କରିଛନ୍ତି, ହେ ଅଚ୍ୟୁତ । ମୋତେ ଜୀବନ ଦିଅନ୍ତୁ, ଆପଣ ଯାହା କହିବେ, ମୁଁ ସେହି କାମ କରିବି ।
ନାତ୍ର ସ୍ଥେଯଂ ତ୍ଵଯା ସର୍ପ କଦାଚିଦ୍ ଯମୁନାଜଲେ ସଭୃତ୍ଯପରିଵାରସ୍ ତ୍ଵଂ ସମୁଦ୍ରସଲିଲଂ ଵ୍ରଜ
ହେ ସର୍ପ, ତୁମେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଯମୁନା ନଦୀର ପାଣିରେ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ତୁମର ସମସ୍ତ ସହଚର ଓ ପରିବାର ସହିତ ସମୁଦ୍ରର ପାଣିକୁ ଯାଅ ।
ମତ୍ପଦାନି ଚ ତେ ସର୍ପ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୂର୍ଧନି ସାଗରେ ଗରୁଡଃ ପନ୍ନଗରିପୁସ୍ ତ୍ଵଯି ନ ପ୍ରହରିଷ୍ଯତି
ହେ ସର୍ପ, ସମୁଦ୍ରରେ ତୁମ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ମୋର ପଦଚିହ୍ନ ଦେଖିଲେ, ନଗର ଶତ୍ରୁ ଗରୁଡ ତୁମକୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବେ ନାହିଁ ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ସର୍ପରାଜାନଂ ମୁମୋଚ ଭଗଵାନ୍ ହରିଃ ପ୍ରଣମ୍ଯ ସୋ ଽପି କୃଷ୍ଣାଯ ଜଗାମ ପଯସାଂ ନିଧିମ୍
ଏପରି କହି ଭଗବାନ୍ ହରି ସର୍ପରାଜାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ । ସେ ମଧ୍ୟ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ଜଳର ନିବାସକୁ ଚାଲିଗଲେ ।
ପଶ୍ଯତାଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ସଭୃତ୍ଯାପତ୍ଯବନ୍ଧଵଃ ସମସ୍ତଭାର୍ଯାସହିତଃ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ସ୍ଵକଂ ହ୍ରଦମ୍
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଦେଖୁଥିବା ବେଳେ, ସେ ତାଙ୍କର ସହଚର, ସନ୍ତାନ, ବନ୍ଧୁ ଓ ସମସ୍ତ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ନିଜ ହ୍ରଦ ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ ।
ଗତେ ସର୍ପେ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ମୃତଂ ପୁନର୍ ଇଵାଗତମ୍ ଗୋପା ମୂର୍ଧନି ଗୋଵିନ୍ଦଂ ସିଷିଚୁର୍ ନେତ୍ରଜୈର୍ ଜଲୈଃ
ସର୍ପ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଗୋପମାନେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁରୁ ଫେରିଆସିଥିବା ପରି ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ଏବଂ ଆଖିରୁ ଝରୁଥିବା ଲୁହରେ ସେଉଁଠି ସିଞ୍ଚନ କଲେ ।
କୃଷ୍ଣମ୍ ଅକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମାଣମ୍ ଅନ୍ଯେ ଵିସ୍ମିତଚେତସଃ ତୁଷ୍ଟୁଵୁର୍ ମୁଦିତା ଗୋପା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶିଵଜଲାଂ ନଦୀମ୍
କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନିର୍ମଳ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ଅନ୍ୟ ଗୋପମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଯାଇ, ଆନନ୍ଦରେ ସ୍ତୁତି କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ନଦୀର ପାଣି ପୁନି ଶୁଭ ହୋଇଯାଇଛି ।