ନାଗପତ୍ନ୍ଯଶ୍ ଚ ଶତଶୋ ହାରିହାରୋପଶୋଭିତାଃ ପ୍ରକମ୍ପିତତନୂତ୍କ୍ଷେପଚଲତ୍କୁଣ୍ଡଲକାନ୍ତଯଃ
ଶତଶଃ ନାଗପତ୍ନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ, ତାଙ୍କର ଦେହ କମ୍ପିଥିଲା, କୁଣ୍ଡଳ ଡାହାଡ଼ି ହେଉଥିଲା, ସେମାନେ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ ଲାଗୁଥିଲେ।
ତତଃ ପ୍ରଵେଷ୍ଟିତଃ ସର୍ପୈଃ ସ କୃଷ୍ଣୋ ଭୋଗବନ୍ଧନୈଃ ଦଦଂଶୁଶ୍ ଚାପି ତେ କୃଷ୍ଣଂ ଵିଷଜ୍ଵାଲାଵିଲୈର୍ ମୁଖୈଃ
ତାପରେ କୃଷ୍ଣ ସର୍ପମାନଙ୍କ ଭୋଗରେ ଘେରାଯାଇଗଲେ, ସେମାନେ ବିଷ ଜ୍ୱାଳା ଭରା ମୁହଁରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କାମୁଡ଼ିଲେ।
ତଂ ତତ୍ର ପତିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନାଗଭୋଗନିପୀଡିତମ୍ ଗୋପା ଵ୍ରଜମ୍ ଉପାଗତ୍ଯ ଚୁକ୍ରୁଶୁଃ ଶୋକଲାଲସାଃ
ସେଠାରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସର୍ପର ଭୋଗରେ ପିସିଯାଇ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ଗୋପମାନେ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ବ୍ରଜକୁ ଦୌଡ଼ି ଗଲେ ଏବଂ ଚିତ୍କାର କରିଲେ।
ଏଷ କୃଷ୍ଣୋ ଗତୋ ମୋହମଗ୍ନୋ ଵୈ କାଲିଯେ ହ୍ରଦେ ଭକ୍ଷ୍ଯତେ ସର୍ପରାଜେନ ତଦ୍ ଆଗଚ୍ଛତ ମା ଚିରମ୍
“କୃଷ୍ଣ ଅଚେତନ ହୋଇ କାଳିୟ ହ୍ରଦରେ ଡୁବିଯାଇଛନ୍ତି; ସର୍ପରାଜ ତାଙ୍କୁ ଖାଉଛନ୍ତି—ସମସ୍ତେ ଶୀଘ୍ର ଆସ, ବିଳମ୍ବ କରନି!”
ଏତଚ୍ ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତତୋ ଗୋପା ଵଜ୍ରପାତୋପମଂ ଵଚଃ ଗୋପ୍ଯଶ୍ ଚ ତ୍ଵରିତା ଜଗ୍ମୁର୍ ଯଶୋଦାପ୍ରମୁଖା ହ୍ରଦମ୍
ଏହି ମହା ଗର୍ଜନ ସୁଣି, ଗୋପମାନେ ଓ ଗୋପୀମାନେ, ଯଶୋଦାଙ୍କ ଆଗୁଆଇରେ, ତୁରନ୍ତ ହ୍ରଦକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ।
ହା ହା କ୍ଵାସାଵ୍ ଇତି ଜନୋ ଗୋପୀନାମ୍ ଅତିଵିହ୍ଵଲଃ ଯଶୋଦଯା ସମଂ ଭ୍ରାନ୍ତୋ ଦ୍ରୁତଃ ପ୍ରସ୍ଖଲିତୋ ଯଯୌ
“ହା ହା, କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି?” ବୋଲି ଲୋକମାନେ, ବିଶେଷକରି ଗୋପୀମାନେ, ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଯଶୋଦାଙ୍କ ସହ ଦୌଡ଼ିଗଲେ, ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ପଡ଼ିପଡ଼ି ଯାଉଥିଲେ।
ନନ୍ଦଗୋପଶ୍ ଚ ଗୋପାଶ୍ ଚ ରାମଶ୍ ଚାଦ୍ଭୁତଵିକ୍ରମଃ ତ୍ଵରିତଂ ଯମୁନାଂ ଜଗ୍ମୁଃ କୃଷ୍ଣଦର୍ଶନଲାଲସାଃ
ନନ୍ଦ ଗୋପ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୋପମାନେ, ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରାମ ସହିତ, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆତୁର ହୋଇ, ତ୍ୱରାତ୍ୱରିତ ଯମୁନା ନଦୀକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଦଦୃଶୁଶ୍ ଚାପି ତେ ତତ୍ର ସର୍ପରାଜଵଶଂଗତମ୍ ନିଷ୍ପ୍ରଯତ୍ନଂ କୃତଂ କୃଷ୍ଣଂ ସର୍ପଭୋଗେନ ଵେଷ୍ଟିତମ୍
ସେଠାରେ ସେମାନେ ଦେଖିଲେ କୃଷ୍ଣ ନିର୍ଜୀବ ଭାବେ ସର୍ପରାଜଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ବନ୍ଧା, ସର୍ପର ଚକ୍ରରେ ଗଠିତ ହୋଇ, କିଛି କରିପାରୁନଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।
ନନ୍ଦଗୋପଶ୍ ଚ ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟଃ ପଶ୍ଯନ୍ ପୁତ୍ରମୁଖଂ ଭୃଶମ୍ ଯଶୋଦା ଚ ମହାଭାଗା ବଭୂଵ ମୁନିସତ୍ତମାଃ
ନନ୍ଦ ଗୋପ ନିର୍ବଳ ହୋଇ, ପୁଅର ମୁହଁକୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳି ଯଶୋଦା ମଧ୍ୟ ଶୋକରେ ଅବସାଦଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ।
ଗୋପ୍ଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯା ରୁଦତ୍ଯଶ୍ ଚ ଦଦୃଶୁଃ ଶୋକକାତରାଃ ପ୍ରୋଚୁଶ୍ ଚ କେଶଵଂ ପ୍ରୀତ୍ଯା ଭଯକାତରଗଦ୍ଗଦମ୍
ଅନ୍ୟ ଗୋପୀମାନେ ଅଶ୍ରୁବିଗ୍ନ ଓ ଶୋକରେ ଭୀତ ହୋଇ, ଏହା ଦେଖି କେଶବଙ୍କୁ ସ୍ନେହଭରା ଭୟମିଶ୍ରିତ କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ କଥା କହିଲେ।
ସର୍ଵା ଯଶୋଦଯା ସାର୍ଧଂ ଵିଶାମୋ ଽତ୍ର ମହାହ୍ରଦେ ନାଗରାଜସ୍ଯ ନୋ ଗନ୍ତୁମ୍ ଅସ୍ମାକଂ ଯୁଜ୍ଯତେ ଵ୍ରଜେ
ଆମେ ସମସ୍ତେ ଯଶୋଦା ସହିତ ଏହି ବଡ଼ ହ୍ରଦକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା। ସର୍ପରାଜ ଅନୁମତି ଦେଇନଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ ବ୍ରଜକୁ ଫେରିବାକୁ ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଦିଵସଃ କୋ ଵିନା ସୂର୍ଯଂ ଵିନା ଚନ୍ଦ୍ରେଣ କା ନିଶା ଵିନା ଦୁଗ୍ଧେନ କା ଗାଵୋ ଵିନା କୃଷ୍ଣେନ କୋ ଵ୍ରଜଃ ଵିନାକୃତା ନ ଯାସ୍ଯାମଃ କୃଷ୍ଣେନାନେନ ଗୋକୁଲମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା କେଉଁଠି ଦିନ? ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା କେଉଁଠି ରାତି? ଦୁଧ ବିନା ଗାଈ କଣ? କୃଷ୍ଣ ବିନା ବ୍ରଜ କଣ? କୃଷ୍ଣ ଛାଡ଼ି ଆମେ କେବେ ଗୋକୁଳକୁ ଫେରିବୁନାହିଁ।
ଇତି ଗୋପୀଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରୌହିଣେଯୋ ମହାବଲଃ ଉଵାଚ ଗୋପାନ୍ ଵିଧୁରାନ୍ ଵିଲୋକ୍ଯ ସ୍ତିମିତେକ୍ଷଣଃ
ଗୋପୀମାନଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବଳଶାଳି ରୋହିଣୀନନ୍ଦନ, ଦୁଃଖିତ ଓ ନିର୍ବାକ ଗୋପମାନେକୁ ଦେଖି, କଥା କହିଲେ।
ନନ୍ଦଂ ଚ ଦୀନମ୍ ଅତ୍ଯର୍ଥଂ ନ୍ଯସ୍ତଦୃଷ୍ଟିଂ ସୁତାନନେ ମୂର୍ଛାକୁଲାଂ ଯଶୋଦାଂ ଚ କୃଷ୍ଣମାହାତ୍ମ୍ଯସଂଜ୍ଞଯା
ସେ ଦେଖିଲେ ନନ୍ଦ ଗୋପ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ, ପୁଅର ମୁହଁକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଲଗାଇଛନ୍ତି। ଯଶୋଦା ମଧ୍ୟ ଶୋକରେ ଅବସ୍ଥିତ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ମହିମାକୁ ଚିନ୍ତା କରୁଛନ୍ତି।
କିମ୍ ଅଯଂ ଦେଵଦେଵେଶ ଭାଵୋ ଽଯଂ ମାନୁଷସ୍ ତ୍ଵଯା ଵ୍ଯଜ୍ଯତେ ସ୍ଵଂ ତମ୍ ଆତ୍ମାନଂ କିମ୍ ଅନ୍ଯଂ ତ୍ଵଂ ନ ଵେତ୍ସି ଯତ୍
ହେ ଦେବଦେବ, ତୁମେ ଏହି ମାନବ ଭାବ କାହିଁକି ଦେଖାଉଛ? ତୁମ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରକାଶ କର; ତୁମେ ନିଜକୁ ଚିହ୍ନିନଥିଲେ କି?
ତ୍ଵମ୍ ଅସ୍ଯ ଜଗତୋ ନାଭିଃ ସୁରାଣାମ୍ ଏଵ ଚାଶ୍ରଯଃ କର୍ତାପହର୍ତା ପାତା ଚ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ତ୍ଵଂ ତ୍ରଯୀମଯଃ
ତୁମେ ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ, ଦେବମାନେର ଆଶ୍ରୟ। ତୁମେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସଂହାରକ ଓ ପାଳକ; ତିନି ଲୋକର ରକ୍ଷାକାରୀ, ତିନି ବେଦର ମୂର୍ତ୍ତି।
ଅତ୍ରାଵତୀର୍ଣଯୋଃ କୃଷ୍ଣ ଗୋପା ଏଵ ହି ବାନ୍ଧଵାଃ ଗୋପ୍ଯଶ୍ ଚ ସୀଦତଃ କସ୍ମାତ୍ ତ୍ଵଂ ବନ୍ଧୂନ୍ ସମୁପେକ୍ଷସେ
ଏଠାରେ, କୃଷ୍ଣ, ତୁମେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛ; ଏଠି ଗୋପମାନେ ହିଁ ତୁମର ନିଜ ଲୋକ। ଗୋପୀମାନେ ବସିଛନ୍ତି, ତୁମେ କାହିଁକି ତୁମ ବନ୍ଧୁମାନେକୁ ଅବହେଳା କରୁଛ?
ଦର୍ଶିତୋ ମାନୁଷୋ ଭାଵୋ ଦର୍ଶିତଂ ବାଲଚେଷ୍ଟିତମ୍ ତଦ୍ ଅଯଂ ଦମ୍ଯତାଂ କୃଷ୍ଣ ଦୁରାତ୍ମା ଦଶନାଯୁଧଃ
ତୁମେ ମାନବ ଭାବ ଓ ଶିଶୁ ସ୍ୱଭାବ ଦେଖାଇଛ। ଏବେ, ହେ କୃଷ୍ଣ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ତୀକ୍ଷ୍ଣଦନ୍ତୀ ସର୍ପକୁ ବଶ କର।
ଇତି ସଂସ୍ମାରିତଃ କୃଷ୍ଣଃ ସ୍ମିତଭିନ୍ନୌଷ୍ଠସଂପୁଟଃ ଆସ୍ଫାଲ୍ଯ ମୋଚଯାମ୍ ଆସ ସ୍ଵଂ ଦେହଂ ଭୋଗବନ୍ଧନାତ୍
ଏଭଳି ସ୍ମରଣ କରାଯିବା ପରେ, କୃଷ୍ଣ ହସିଥିବା ମୁହଁରେ, ସର୍ପର ଚକ୍ରକୁ ଝଟକା ଦେଇ, ନିଜ ଦେହକୁ ସେଇ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କଲେ।
ଆନାମ୍ଯ ଚାପି ହସ୍ତାଭ୍ଯାମ୍ ଉଭାଭ୍ଯାଂ ମଧ୍ଯମଂ ଫଣମ୍ ଆରୁହ୍ଯ ଭୁଗ୍ନଶିରସଃ ପ୍ରନନର୍ତୋରୁଵିକ୍ରମଃ
ଶକ୍ତିଶାଳି କୃଷ୍ଣ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ଦୁଇ ହାତରେ ମଧ୍ୟମ ଫଣା ଉପରେ ଚଢ଼ି, ତାହାରେ ନୃତ୍ୟ କଲେ।
ଵ୍ରଣାଃ ଫଣେ ଽଭଵଂସ୍ ତସ୍ଯ କୃଷ୍ଣସ୍ଯାଙ୍ଘ୍ରିଵିକୁଟ୍ଟନୈଃ ଯତ୍ରୋନ୍ନତିଂ ଚ କୁରୁତେ ନନାମାସ୍ଯ ତତଃ ଶିରଃ
କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚରଣ ଦଳନରେ ସର୍ପର ଫଣାରେ ଘାଉ ହେଲା। ସେଠାରେ ଯେଉଁଠି ଚାପ ଦେଲେ, ସର୍ପର ମୁଣ୍ଡ ତଳକୁ ଝୁକିଗଲା।
ମୂର୍ଛାମ୍ ଉପାଯଯୌ ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯା ନାଗଃ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ କୁଟ୍ଟନୈଃ ଦଣ୍ଡପାତନିପାତେନ ଵଵାମ ରୁଧିରଂ ବହୁ
କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଘାତ ଓ ଦଳନରେ ସର୍ପ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି ଅଚେତନ ହେଲା, ଓ ମୁହଁରୁ ବହୁ ରକ୍ତ ବାହାରିଲା।
ତଂ ନିର୍ଭୁଗ୍ନଶିରୋଗ୍ରୀଵମ୍ ଆସ୍ଯପ୍ରସ୍ରୁତଶୋଣିତମ୍ ଵିଲୋକ୍ଯ ଶରଣଂ ଜଗ୍ମୁସ୍ ତତ୍ପତ୍ନ୍ଯୋ ମଧୁସୂଦନମ୍
ସର୍ପର ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା, ମୁହଁରୁ ରକ୍ତ ବହୁଥିବା ଦେଖି, ସେଠି ସର୍ପର ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଶରଣକୁ ଆସିଲେ।
ଜ୍ଞାତୋ ଽସି ଦେଵଦେଵେଶ ସର୍ଵେଶସ୍ ତ୍ଵମ୍ ଅନୁତ୍ତମ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ ଅଚିନ୍ତ୍ଯଂ ଯତ୍ ତଦଂଶଃ ପରମେଶ୍ଵରଃ
ତୁମେ ଦେବଦେବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାୟକ, ଅପୂର୍ବ ଆଲୋକ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଅଂଶ ଭାବେ ଚିହ୍ନାଯାଇଛ।
ନ ସମର୍ଥାଃ ସୁର ସ୍ତୋତୁଂ ଯମ୍ ଅନନ୍ଯଭଵଂ ପ୍ରଭୁମ୍ ସ୍ଵରୂପଵର୍ଣନଂ ତସ୍ଯ କଥଂ ଯୋଷିତ୍ କରିଷ୍ଯତି
ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯିଏଁ ଅନନ୍ୟ ଭାବରେ ଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କର ସ୍ତୁତି କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ଅସମ୍ଭବ । ତେବେ ଗୋଟିଏ ଜଣେ ଜଣାଣୀ କେମିତି ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ରୂପ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ ?
ଯସ୍ଯାଖିଲମହୀଵ୍ଯୋମଜଲାଗ୍ନିପଵନାତ୍ମକମ୍ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡମ୍ ଅଲ୍ପକାଂଶାଂଶଃ ସ୍ତୋଷ୍ଯାମସ୍ ତଂ କଥଂ ଵଯମ୍
ଯାହାଙ୍କର ଏକ ଛୋଟ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ପାଣି, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ଭରିଥାଏ, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ କେମିତି ସ୍ତୁତି କରିପାରିବେ ?
ତତଃ କୁରୁ ଜଗତ୍ସ୍ଵାମିନ୍ ପ୍ରସାଦମ୍ ଅଵସୀଦତଃ ପ୍ରାଣାଂସ୍ ତ୍ଯଜତି ନାଗୋ ଽଯଂ ଭର୍ତୃଭିକ୍ଷା ପ୍ରଦୀଯତାମ୍
ଏହିପରି, ହେ ଜଗତ୍ସ୍ୱାମୀ, ଦୟା କରନ୍ତୁ, ଏହି ଅସହାୟ ନାଗ ଜୀବନ ଛାଡ଼ୁଛି । ତାଙ୍କୁ ଏକ ଭୃତ୍ୟ ମିଳିବାର ଦୟା ଦିଅନ୍ତୁ ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତେ ତାଭିର୍ ଆଶ୍ଵାସ୍ଯ କ୍ଲାନ୍ତଦେହୋ ଽପି ପନ୍ନଗଃ ପ୍ରସୀଦ ଦେଵଦେଵେତି ପ୍ରାହ ଵାକ୍ଯଂ ଶନୈଃ ଶନୈଃ
ସେମାନେ ଏପରି କହିବା ପରେ, ଦୁଃଖିତ ଶରୀର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନାଗ ଆଶ୍ୱାସ ମାନିଲେ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ କହିଲେ, 'ହେ ଦେବତାଙ୍କର ଦେବ, ଦୟା କରନ୍ତୁ' ।
ତଵାଷ୍ଟଗୁଣମ୍ ଐଶ୍ଵର୍ଯଂ ନାଥ ସ୍ଵାଭାଵିକଂ ପରମ୍ ନିରସ୍ତାତିଶଯଂ ଯସ୍ଯ ତସ୍ଯ ସ୍ତୋଷ୍ଯାମି କିଂ ନ୍ଵ୍ ଅହମ୍
ହେ ନାଥ, ଆପଣଙ୍କର ଆଠ ପ୍ରକାର ଏଇଶ୍ୱର୍ୟ ସ୍ୱାଭାବିକ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଯାହା ସହିତ କିଛି ତୁଳନା ନାହିଁ । ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କଣ ସ୍ତୁତି କରିପାରିବି ?
ତ୍ଵଂ ପରସ୍ ତ୍ଵଂ ପରସ୍ଯାଦ୍ଯଃ ପରଂ ତ୍ଵଂ ତତ୍ପରାତ୍ମକମ୍ ପରସ୍ମାତ୍ ପରମୋ ଯସ୍ ତ୍ଵଂ ତସ୍ଯ ସ୍ତୋଷ୍ଯାମି କିଂ ନ୍ଵ୍ ଅହମ୍
ଆପଣ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ସର୍ବୋଚ୍ଚର ମୂଳ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚର ସାର, ଆପଣ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି । ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କଣ ସ୍ତୁତି କରିପାରିବି ?