ନୃଣାମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯପୂର୍ଵେଣ ଯୋଗେନ ରମତେ ଚ ଯଃ ଗତାଗତାଭ୍ଯାଂ ଯୋଗେନ ଯ ଏଵ ଵିଧିର୍ ଈଶ୍ଵରଃ
ଯିଏ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆରମ୍ଭରେ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ କରିଥିଲେ, ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଆସିବା-ଯିବାର ଅଧିପତି, ସେ ନିୟମ ଓ ଈଶ୍ୱର।
ଯୋ ଗତିର୍ ଧର୍ମଯୁକ୍ତାନାମ୍ ଅଗତିଃ ପାପକର୍ମଣାମ୍ ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରଭଵଶ୍ ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯସ୍ଯ ରକ୍ଷିତା
ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ପଥ, ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅପଥ, ଚାତୁର୍ବର୍ଣ୍ୟର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତା।
ଚାତୁର୍ଵିଦ୍ଯସ୍ଯ ଯୋ ଵେତ୍ତା ଚାତୁରାଶ୍ରମ୍ଯସଂଶ୍ରଯଃ ଦିଗନ୍ତରଂ ନଭୋ ଭୂମିର୍ ଵାଯୁର୍ ଵାପି ଵିଭାଵସୁଃ
ଯିଏ ଚାତୁର୍ବିଦ୍ୟାର ଜ୍ଞାନୀ, ଚାତୁର୍ଆଶ୍ରମର ଆଶ୍ରୟ, ଦିଗ, ଆକାଶ, ଭୂମି, ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି।
ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯମଯଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ ଯୁଗେଶଃ କ୍ଷଣଦାଚରଃ ଯଃ ପରଂ ଶ୍ରୂଯତେ ଜ୍ଯୋତିର୍ ଯଃ ପରଂ ଶ୍ରୂଯତେ ତପଃ
ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମିଶି ଯାଁ ଜ୍ୟୋତି, ଯୁଗର ନାୟକ, ରାତିରେ ଚଳିଥିବା, ଯିଏ ପରମ ଜ୍ୟୋତି ଭାବରେ ଶୁଣାଯାଁଥିଲେ, ଯିଏ ପରମ ତପସ୍ୟା ଭାବରେ ଶୁଣାଯାଁଥିଲେ।
ଯଂ ପରଂ ପ୍ରାହୁର୍ ଅପରଂ ଯଃ ପରଃ ପରମାତ୍ମଵାନ୍ ଆଦିତ୍ଯାନାଂ ତୁ ଯୋ ଦେଵୋ ଯଶ୍ ଚ ଦୈତ୍ଯାନ୍ତକୋ ଵିଭୁଃ
ଯିଏ କେହି ପରମ ଭାବେ, କେହି ଅପରମ ଭାବେ କହନ୍ତି, ସେଇ ପରମାତ୍ମା; ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବତା, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ନାଶକ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ସେଇ ପ୍ରଭୁ—
ଯୁଗାନ୍ତେଷ୍ଵ୍ ଅନ୍ତକୋ ଯଶ୍ ଚ ଯଶ୍ ଚ ଲୋକାନ୍ତକାନ୍ତକଃ ସେତୁର୍ ଯୋ ଲୋକସେତୂନାଂ ମେଧ୍ଯୋ ଯୋ ମେଧ୍ଯକର୍ମଣାମ୍
ଯିଏ ଯୁଗର ଶେଷରେ ସମସ୍ତର ଅନ୍ତ କରନ୍ତି, ଲୋକମାନଙ୍କ ନାଶକଙ୍କୁ ନାଶ କରନ୍ତି; ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେତୁ, ପବିତ୍ର କର୍ମ କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପବିତ୍ର—
ଵେଦ୍ଯୋ ଯୋ ଵେଦଵିଦୁଷାଂ ପ୍ରଭୁର୍ ଯଃ ପ୍ରଭଵାତ୍ମନାମ୍ ସୋମଭୂତଶ୍ ଚ ସୌମ୍ଯାନାମ୍ ଅଗ୍ନିଭୂତୋ ଽଗ୍ନିଵର୍ଚସାମ୍
ଯିଏ ବେଦ ଜାଣିଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜଣାଯିବା, ସୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି ଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭୁ; ଶାନ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୋମର ଆକୃତି, ଅଗ୍ନିଶକ୍ତି ଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନିର ଆକୃତି—
ଯଃ ଶକ୍ରାଣାମ୍ ଈଶଭୂତସ୍ ତପୋଭୂତସ୍ ତପସ୍ଵିନାମ୍ ଵିନଯୋ ନଯଵୃତ୍ତୀନାଂ ତେଜସ୍ ତେଜସ୍ଵିନାମ୍ ଅପି
ଇନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯିଏ ନାୟକ, ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତପର ଆତ୍ମା; ନୟରେ ଚାଲିଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିନୟ, ତେଜସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତେଜ—
ଵିଗ୍ରହୋ ଵିଗ୍ରହାର୍ହାଣାଂ ଗତିର୍ ଗତିମତାମ୍ ଅପି ଆକାଶପ୍ରଭଵୋ ଵାଯୁର୍ ଵାଯୋଃ ପ୍ରାଣାଦ୍ ଧୁତାଶନଃ
ଯିଏ ଆକୃତି ଯୋଗ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆକୃତି, ଗତି ଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗତି; ଆକାଶରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ବାୟୁ, ବାୟୁରୁ ପ୍ରାଣ, ପ୍ରାଣରୁ ହୁତାଶନ ଅଗ୍ନି—
ଦିଵୋ ହୁତାଶନଃ ପ୍ରାଣଃ ପ୍ରାଣୋ ଽଗ୍ନିର୍ ମଧୁସୂଦନଃ ରସାଚ୍ ଛୋଣିତସଂଭୂତିଃ ଶୋଣିତାନ୍ ମାଂସମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଦିବରେ ହୁତାଶନ ଅଗ୍ନି, ପ୍ରାଣରେ ଅଗ୍ନି, ମଧୁସୂଦନ; ରସରୁ ରକ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ, ରକ୍ତରୁ ମାଂସ ହୁଏ—
ମାଂସାତ୍ ତୁ ମେଦସୋ ଜନ୍ମ ମେଦସୋ ଽସ୍ଥି ନିରୁଚ୍ଯତେ ଅସ୍ଥ୍ନୋ ମଜ୍ଜା ସମଭଵନ୍ ମଜ୍ଜାତଃ ଶୁକ୍ରସଂଭଵଃ
ମାଂସରୁ ମେଦ ଜନ୍ମିଥାଏ, ମେଦରୁ ଅସ୍ଥି ହୁଏ; ଅସ୍ଥିରୁ ମଜ୍ଜା, ମଜ୍ଜାରୁ ଶୁକ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ—
ଶୁକ୍ରାଦ୍ ଗର୍ଭଃ ସମଭଵଦ୍ ରସମୂଲେନ କର୍ମଣା ତତ୍ରାପାଂ ପ୍ରଥମୋ ଭାଗଃ ସ ସୌମ୍ଯୋ ରାଶିର୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଶୁକ୍ରରୁ ଗର୍ଭ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ରସ ଆଧାରରେ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା; ଏଥିରେ ପ୍ରଥମ ଜଳ ଭାଗକୁ ସାଉମ୍ୟ ରାଶି କୁହାଯାଏ—
ଗର୍ଭୋଷ୍ମସଂଭଵୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଦ୍ଵିତୀଯୋ ରାଶିର୍ ଉଚ୍ଯତେ ଶୁକ୍ରଂ ସୋମାତ୍ମକଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ ଆର୍ତଵଂ ପାଵକାତ୍ମକମ୍
ଗର୍ଭ ଉଷ୍ମାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦ୍ୱିତୀୟ ରାଶି କୁହାଯାଏ; ଶୁକ୍ରକୁ ସୋମ ଆତ୍ମା ଭାବେ, ଆର୍ତ୍ତବକୁ ପାବକ ଆତ୍ମା ଭାବେ ବୁଝିବା—
ଭାଵା ରସାନୁଗାଶ୍ ଚୈଷାଂ ବୀଜେ ଚ ଶଶିପାଵକୌ କଫଵର୍ଗେ ଭଵେଚ୍ ଛୁକ୍ରଂ ପିତ୍ତଵର୍ଗେ ଚ ଶୋଣିତମ୍
ଏମାନଙ୍କର ଗୁଣ ରସକୁ ଅନୁସରିଥାଏ; ବୀଜରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ଅଛନ୍ତି; କଫ ଶ୍ରେଣୀରେ ଶୁକ୍ର, ପିତ୍ତ ଶ୍ରେଣୀରେ ରକ୍ତ ବ୍ୟାପିଥାଏ—
କଫସ୍ଯ ହୃଦଯଂ ସ୍ଥାନଂ ନାଭ୍ଯାଂ ପିତ୍ତଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ ଦେହସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ହୃଦଯଂ ସ୍ଥାନଂ ତନ୍ ମନସଃ ସ୍ମୃତମ୍
କଫର ଅବସ୍ଥାନ ହୃଦୟ, ପିତ୍ତ ନାଭିରେ ବସିଥାଏ; ଦେହର ମଧ୍ୟରେ ହୃଦୟକୁ ମନର ଅବସ୍ଥାନ କୁହାଯାଏ—
ନାଭିକୋଷ୍ଠାନ୍ତରଂ ଯତ୍ ତୁ ତତ୍ର ଦେଵୋ ହୁତାଶନଃ ମନଃ ପ୍ରଜାପତିର୍ ଜ୍ଞେଯଃ କଫଃ ସୋମୋ ଵିଭାଵ୍ଯତେ
ନାଭି ଓ ଗୁହା ମଧ୍ୟର ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେବ ଅଗ୍ନି ବସିଥାଏ; ମନକୁ ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ଜଣାଯିବା, କଫକୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ—
ପିତ୍ତମ୍ ଅଗ୍ନିଃ ସ୍ମୃତଂ ତ୍ଵ୍ ଏଵମ୍ ଅଗ୍ନିସୋମାତ୍ମକଂ ଜଗତ୍ ଏଵଂ ପ୍ରଵର୍ତିତେ ଗର୍ଭେ ଵର୍ଧିତେ ଽର୍ବୁଦସଂନିଭେ
ପିତ୍ତକୁ ଅଗ୍ନି ଭାବେ ଗଣନା କରାଯାଏ; ଏଭଳି ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ ଆତ୍ମାରେ ଜଗତ ରହିଛି। ଏଭଳି ଗର୍ଭ ବିକାଶ ପାଇ, ଅର୍ବୁଦ ପରି ଆକୃତି ନେଇଥାଏ—
ଵାଯୁଃ ପ୍ରଵେଶଂ ସଂଚକ୍ରେ ସଂଗତଃ ପରମାତ୍ମନଃ ସ ପଞ୍ଚଧା ଶରୀରସ୍ଥୋ ଭିଦ୍ଯତେ ଵର୍ତତେ ପୁନଃ
ବାୟୁ ପରମାତ୍ମା ସହିତ ଏକତା ହୋଇ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ସେ ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇ ଦେହରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ—
ପ୍ରାଣାପାନୌ ସମାନଶ୍ ଚ ଉଦାନୋ ଵ୍ଯାନ ଏଵ ଚ ପ୍ରାଣୋ ଽସ୍ଯ ପରମାତ୍ମାନଂ ଵର୍ଧଯନ୍ ପରିଵର୍ତତେ
ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ, ବ୍ୟାନ; ପ୍ରାଣ ପରମାତ୍ମାକୁ ପୋଷଣ କରି ଦେହରେ ଚଳିଥାଏ—
ଅପାନଃ ପଶ୍ଚିମଂ କାଯମ୍ ଉଦାନୋ ଽର୍ଧଂ ଶରୀରିଣଃ ଵ୍ଯାନସ୍ ତୁ ଵ୍ଯାପ୍ଯତେ ଯେନ ସମାନଃ ସଂନିଵର୍ତତେ
ଅପାନ ଶରୀରର ପଛ ଅଂଶକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ଉଦାନ ଉପର ଅଂଶକୁ; ବ୍ୟାନ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ, ସମାନ ସମତା ରଖେ—
ଭୂତାଵାପ୍ତିସ୍ ତତସ୍ ତସ୍ଯ ଜାଯେତେନ୍ଦ୍ରିଯଗୋଚରା ପୃଥିଵୀ ଵାଯୁର୍ ଆକାଶମ୍ ଆପୋ ଜ୍ଯୋତିଶ୍ ଚ ପଞ୍ଚମମ୍
ତାପରେ ଭୂତମାନଙ୍କ ଅଧିଗମ ହୁଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ ଯୋଗ୍ୟ; ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ, ଓ ପଞ୍ଚମ ଅଗ୍ନି—
ତସ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯନିଵିଷ୍ଟାନି ସ୍ଵଂ ସ୍ଵଂ ଭାଗଂ ପ୍ରଚକ୍ରିରେ ପାର୍ଥିଵଂ ଦେହମ୍ ଆହୁସ୍ ତୁ ପ୍ରାଣାତ୍ମାନଂ ଚ ମାରୁତମ୍
ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ନିଜ ନିଜ ଅଂଶରେ ବସିଛନ୍ତି; ଦେହକୁ ପୃଥିବୀର, ପ୍ରାଣ ଆତ୍ମାକୁ ବାୟୁର କୁହାଯାଏ—
ଛିଦ୍ରାଣ୍ଯ୍ ଆକାଶଯୋନୀନି ଜଲାତ୍ ସ୍ରାଵଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ ଜ୍ଯୋତିଶ୍ ଚକ୍ଷୂଂଷି ତେଜଶ୍ ଚ ଆତ୍ମା ତେଷାଂ ମନଃ ସ୍ମୃତମ୍
ଆକାଶରୁ ଛିଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ପାଣିରୁ ଝରଣା ବହି ଆସେ, ଆଲୋକ ହେଉଛି ଚକ୍ଷୁ, ଏବଂ ଚେତନାକୁ ସେମାନଙ୍କର ମନ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ଗ୍ରାମାଶ୍ ଚ ଵିଷଯାଶ୍ ଚୈଵ ଯସ୍ଯ ଵୀର୍ଯାତ୍ ପ୍ରଵର୍ତିତାଃ ଇତ୍ଯ୍ ଏତାନ୍ ପୁରୁଷଃ ସର୍ଵାନ୍ ସୃଜଂଲ୍ ଲୋକାନ୍ ସନାତନଃ
ଏହି ଯିଏର ଶକ୍ତିରୁ ଗ୍ରାମ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେହି ସନାତନ ପୁରୁଷ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।
ନୈଧନେ ଽସ୍ମିନ୍ କଥଂ ଲୋକେ ନରତ୍ଵଂ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଆଗତଃ ଏଷ ନଃ ସଂଶଯୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନ୍ ଏଷ ନୋ ଵିସ୍ମଯୋ ମହାନ୍
ଏହି ମରଣଶୀଳ ଜଗତରେ ବିଷ୍ଣୁ କିପରି ମଣିଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ? ଏହା ଆମର ସନ୍ଦେହ ଓ ବଡ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ହେ ବ୍ରହ୍ମା।
କଥଂ ଗତିର୍ ଗତିମତାମ୍ ଆପନ୍ନୋ ମାନୁଷୀଂ ତନୁମ୍ ଆଶ୍ଚର୍ଯଂ ପରମଂ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଦେଵୈର୍ ଦୈତ୍ଯୈଶ୍ ଚ କଥ୍ଯତେ
ଗତିଶୀଳମାନଙ୍କର ଏହି ମହାପଥ କିପରି ମଣିଷ ଦେହକୁ ନେଇଗଲା? ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଏହି ପରମ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ କହନ୍ତି।
ଵିଷ୍ଣୋର୍ ଉତ୍ପତ୍ତିମ୍ ଆଶ୍ଚର୍ଯଂ କଥଯସ୍ଵ ମହାମୁନେ ପ୍ରଖ୍ଯାତବଲଵୀର୍ଯସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋର୍ ଅମିତତେଜସଃ
ହେ ମହାମୁନି, ଯିଏଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଓ ଶକ୍ତି ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଅପାର ତେଜସ୍ବୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଜନ୍ମ କଥା ଆମକୁ କହ।
କର୍ମଣାଶ୍ଚର୍ଯଭୂତସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋସ୍ ତତ୍ତ୍ଵମ୍ ଇହୋଚ୍ଯତାମ୍ କଥଂ ସ ଦେଵୋ ଦେଵାନାମ୍ ଆର୍ତିହା ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ
ଏଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟକର କାର୍ଯ୍ୟର ସତ୍ୟ ଉପରେ ଆଲୋକ ପାତ କର, କିପରି ସେ ଦେବ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଥିଲେ।
ସର୍ଵଵ୍ଯାପୀ ଜଗନ୍ନାଥଃ ସର୍ଵଲୋକମହେଶ୍ଵରଃ ସର୍ଗସ୍ଥିତ୍ଯନ୍ତକୃଦ୍ ଦେଵଃ ସର୍ଵଲୋକସୁଖାଵହଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପିତ, ଜଗତ୍ର ନାଥ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାସକ, ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ସଂହାର କରିଥିବା ଦେବତା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇଥିବା।
ଅକ୍ଷଯଃ ଶାଶ୍ଵତୋ ଽନନ୍ତଃ କ୍ଷଯଵୃଦ୍ଧିଵିଵର୍ଜିତଃ ନିର୍ଲେପୋ ନିର୍ଗୁଣଃ ସୂକ୍ଷ୍ମୋ ନିର୍ଵିକାରୋ ନିରଞ୍ଜନଃ
ସେ ଅକ୍ଷୟ, ଚିରସ୍ଥାୟୀ, ଅନନ୍ତ, ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା ହ୍ରାସରୁ ମୁକ୍ତ, ଅଲଗା, ଗୁଣରହିତ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଓ ନିର୍ମଳ।