ପ୍ରକୃତେଃ ସ ପରୋ ଯସ୍ମାତ୍ ପୁରୁଷାଦ୍ ଅପି ଚୋତ୍ତମଃ ତସ୍ମାଦ୍ ଵେଦେ ପୁରାଣେ ଚ ଲୋକେ ଽସ୍ମିନ୍ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ
ପୁରୁଷ ଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଏବଂ ପ୍ରକୃତିରୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବାରୁ, ବେଦ, ପୁରାଣ ଓ ଏହି ଲୋକରେ ତାଙ୍କୁ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଭାବେ ଡାକାଯାଏ।
ଯୋ ଽସୌ ପୁରାଣେ ଵେଦାନ୍ତେ ପରମାତ୍ମେତ୍ଯ୍ ଉଦାହୃତଃ ଆସ୍ତେ ଵିଶ୍ଵୋପକାରାଯ ତେନାସୌ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ
ପୁରାଣ ଓ ବେଦାନ୍ତରେ ଯେଉଁ ପରମାତ୍ମା ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେ ବିଶ୍ୱର ଉପକାର ପାଇଁ ବସିଛନ୍ତି; ଏହି ଦ୍ୱାରା ସେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ।
ପାଥେ ଶ୍ମଶାନେ ଗୃହମଣ୍ଡପେ ଵା ରଥ୍ଯାପ୍ରଦେଶେଷ୍ଵ୍ ଅପି ଯତ୍ର କୁତ୍ର ଇଚ୍ଛନ୍ନ୍ ଅନିଚ୍ଛନ୍ନ୍ ଅପି ତତ୍ର ଦେହଂ ସଂତ୍ଯଜ୍ଯ ମୋକ୍ଷଂ ଲଭତେ ମନୁଷ୍ଯଃ
ପଥ, ଶ୍ମଶାନ, ଘର ମଣ୍ଡପ କିମ୍ବା ରାସ୍ତାର ଚଉକ ଯେଉଁଠି ମନୁଷ୍ୟ ଇଚ୍ଛା କିମ୍ବା ଅନିଚ୍ଛାରେ ଶରୀର ଛାଡିଦିଅନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସେମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଇଥାଏ।
ତସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ତସ୍ମିନ୍ କ୍ଷେତ୍ରେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ ଦେହତ୍ଯାଗୋ ନରୈଃ କାର୍ଯଃ ସମ୍ଯଙ୍ ମୋକ୍ଷାଭିକାଙ୍କ୍ଷିଭିଃ
ତେଣୁ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ମୁକ୍ତି ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଉଦ୍ୟମରେ ସେଉଁଠି ଶରୀର ଛାଡିବା ଉଚିତ।
ପୁରୁଷାଖ୍ଯସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ନ ଭୂତଂ ନ ଭଵିଷ୍ଯତି ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଯତ୍ର ନରୋ ଦେହଂ ମୁକ୍ତିଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଦୁର୍ଲଭାମ୍
ପୁରୁଷ ନାମକ ସ୍ଥାନର ମହିମା କେବେ ଥିଲା ନାହିଁ, କେବେ ହେବ ନାହିଁ; ଯେଉଁଠି ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀର ଛାଡିଦିଅନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଦୁର୍ଲଭ ମୁକ୍ତି ପାଇଥାଏ।
ଗୁଣାନାମ୍ ଏକଦେଶୋ ଽଯଂ ମଯା କ୍ଷେତ୍ରସ୍ଯ କୀର୍ତିତଃ କଃ ସମସ୍ତାନ୍ ଗୁଣାନ୍ ଵକ୍ତୁଂ ଶକ୍ତୋ ଵର୍ଷଶତୈର୍ ଅପି
ମୁଁ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର କିଛି ଗୁଣ ମାତ୍ର କହିଛି; ଏହାର ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଏକ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ କେହି କହିପାରିବେ କି?
ଯଦି ଯୂଯଂ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠା ମୋକ୍ଷମ୍ ଇଚ୍ଛଥ ଶାଶ୍ଵତମ୍ ତସ୍ମିନ୍ କ୍ଷେତ୍ରଵରେ ପୁଣ୍ଯେ ନିଵସଧ୍ଵମ୍ ଅତନ୍ଦ୍ରିତାଃ
ଯଦି ତୁମେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିମାନେ, ଚିରକାଳ ମୁକ୍ତି ଚାହୁଛ, ତେବେ ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଉଦ୍ୟମରେ ବସିଥିବା।
ତେ ତସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଽଵ୍ଯକ୍ତଜନ୍ମନଃ ନିଵାସଂ ଚକ୍ରିରେ ତତ୍ର ଅଵାପୁଃ ପରମଂ ପଦମ୍
ଅବ୍ୟକ୍ତ ଜନ୍ମ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ତାଙ୍କୁ ସେଉଁଠି ବସିଲେ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦକୁ ପାଇଲେ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଯୂଯଂ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ନିଵସଧ୍ଵଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ ପୁରୁଷାଖ୍ଯେ ଵରେ କ୍ଷେତ୍ରେ ଯଦି ମୁକ୍ତିମ୍ ଅଭୀପ୍ସଥ
ତେଣୁ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଯଦି ମୁକ୍ତି ଚାହୁଛ, ପୁରୁଷ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଉଦ୍ୟମରେ ବସିଥିବା।
ତସ୍ମିନ୍ କ୍ଷେତ୍ରେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ ସର୍ଵସତ୍ତ୍ଵସୁଖାଵହେ ଧର୍ମାର୍ଥକାମମୋକ୍ଷାଣାଂ ଫଲଦେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମେ
ସେହି କ୍ଷେତ୍ରରେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିମାନେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୁକ୍ତିର ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
କଣ୍ଡୁର୍ ନାମ ମହାତେଜା ଋଷିଃ ପରମଧାର୍ମିକଃ ସତ୍ଯଵାଦୀ ଶୁଚିର୍ ଦାନ୍ତଃ ସର୍ଵଭୂତହିତେ ରତଃ
କଣ୍ଡୁ ନାମକ ଏକ ମହାତ୍ମା ଋଷି ଥିଲେ, ଯିଏ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ, ଉତ୍ତମ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ପବିତ୍ର, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ନିରନ୍ତର ଲାଗିଥିଲେ।
ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯୋ ଜିତକ୍ରୋଧୋ ଵେଦଵେଦାଙ୍ଗପାରଗଃ ଅଵାପ ପରମାଂ ସିଦ୍ଧିମ୍ ଆରାଧ୍ଯ ପୁରୁଷୋତ୍ତମମ୍
ସେ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କ୍ରୋଧକୁ ଜୟ କରିଥିଲେ, ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ, ଏବଂ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଥିଲେ।
ଅନ୍ଯେ ଽପି ତତ୍ର ସଂସିଦ୍ଧା ମୁନଯଃ ସଂଶିତଵ୍ରତାଃ ସର୍ଵଭୂତହିତା ଦାନ୍ତା ଜିତକ୍ରୋଧା ଵିମତ୍ସରାଃ
ସେଠାରେ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଦୃଢ଼ ବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଲାଗିଥିଲେ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲେ, କ୍ରୋଧକୁ ଜୟ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଇର୍ଷ୍ୟାରହିତ ଥିଲେ।
କୋ ଽସୌ କଣ୍ଡୁଃ କଥଂ ତତ୍ର ଜଗାମ ପରମାଂ ଗତିମ୍ ଶ୍ରୋତୁମ୍ ଇଚ୍ଛାମହେ ତସ୍ଯ ଚରିତଂ ବ୍ରୂହି ସତ୍ତମ
ଏହି କଣ୍ଡୁ କିଏ, ଏବଂ ସେ କିପରି ସେଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ? ଆମେ ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ—ଦୟାକରି ଆମକୁ କହନ୍ତୁ, ହେ ଉତ୍ତମ।
ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲାଃ କଥାଂ ତସ୍ଯ ମନୋହରାମ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସମାସେନ ମୁନେସ୍ ତସ୍ଯ ଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ତାଙ୍କର ମନୋହର କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ; ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ସେ ମୁନିଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ କହିବି।
ପଵିତ୍ରେ ଗୋମତୀତୀରେ ଵିଜନେ ସୁମନୋହରେ କନ୍ଦମୂଲଫଲୈଃ ପୂର୍ଣେ ସମିତ୍ପୁଷ୍ପକୁଶାନ୍ଵିତୈଃ
ପବିତ୍ର ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ଗୋମତୀ ନଦୀର କୂଳରେ, ଏକ ନିର୍ଜନ ଓ ସୁନ୍ଦର ସ୍ଥାନରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ କନ୍ଦ, ମୂଳ, ଫଳ ଏବଂ ଫୁଲ ଥିଲା, ଏବଂ ଯଥେଷ୍ଟ ଦରବା ଓ କୁଶ ମିଳୁଥିଲା,
ନାନାଦ୍ରୁମଲତାକୀର୍ଣେ ନାନାପୁଷ୍ପୋପଶୋଭିତେ ନାନାପକ୍ଷିରୁତେ ରମ୍ଯେ ନାନାମୃଗଗଣାନ୍ଵିତେ
ବିଭିନ୍ନ ଗଛ ଓ ଲତାରେ ଭରିଥିବା, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ଅନେକ ପକ୍ଷୀର ଡାକରେ ମଧୁର, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପଶୁମାନେ ଥିବା ସେ ଆନନ୍ଦମୟ ସ୍ଥାନ,
ତତ୍ରାଶ୍ରମପଦଂ କଣ୍ଡୋର୍ ବଭୂଵ ମୁନିସତ୍ତମାଃ ସର୍ଵର୍ତୁଫଲପୁଷ୍ପାଢ୍ଯଂ କଦଲୀଖଣ୍ଡମଣ୍ଡିତମ୍
ସେଠାରେ କଣ୍ଡୁଙ୍କର ଆଶ୍ରମ ଥିଲା, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ସମସ୍ତ ଋତୁର ଫଳ ଓ ଫୁଲରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କଦଳୀ ଗଛର ଗୁଛରେ ଶୋଭିତ।
ତପସ୍ ତେପେ ମୁନିସ୍ ତତ୍ର ସୁମହତ୍ ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍ ଵ୍ରତୋପଵାସୈର୍ ନିଯମୈଃ ସ୍ନାନମୌନସୁସଂଯମୈଃ
ସେଠାରେ ସେ ମୁନି ଅତି ମହାନ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ବ୍ରତ, ଉପବାସ, ନିୟମ, ସ୍ନାନ, ମୌନ ଓ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ତପ କରୁଥିଲେ।
ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ପଞ୍ଚତପା ଭୂତ୍ଵା ଵର୍ଷାସୁ ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେଶଯଃ ଆର୍ଦ୍ରଵାସାସ୍ ତୁ ହେମନ୍ତେ ସ ତେପେ ସୁମହତ୍ ତପଃ
ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ସେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ; ବର୍ଷାକାଳରେ ମାଟିରେ ଶୋଇଥିଲେ; ଶୀତକାଳରେ ଭିଜା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ତପସୋ ଵୀର୍ଯଂ ମୁନେସ୍ ତସ୍ଯ ସୁଵିସ୍ମିତାଃ ବଭୂଵୁର୍ ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ସିଦ୍ଧଵିଦ୍ଯାଧରାସ୍ ତଥା
ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦେଖି, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ ଓ ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ବହୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ।
ଭୂମିଂ ତଥାନ୍ତରିକ୍ଷଂ ଚ ଦିଵଂ ଚ ମୁନିସତ୍ତମାଃ କଣ୍ଡୁଃ ସଂତାପଯାମ୍ ଆସ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ତପସୋ ବଲାତ୍
କଣ୍ଡୁ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ ଓ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ତାପିତ କରିଦେଲେ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଲେ।
ଅହୋ ଽସ୍ଯ ପରମଂ ଧୈର୍ଯମ୍ ଅହୋ ଽସ୍ଯ ପରମଂ ତପଃ ଇତ୍ଯ୍ ଅବ୍ରୁଵଂସ୍ ତଦା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦେଵାସ୍ ତଂ ତପସି ସ୍ଥିତମ୍
ତାଙ୍କୁ ତପସ୍ୟାରେ ଅଟୁଟ ଦେଖି, ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, 'ହାଁ, କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ ଧୈର୍ଯ୍ୟ! ହାଁ, କେତେ ଅପୂର୍ବ ତପସ୍ୟା!'
ମନ୍ତ୍ରଯାମ୍ ଆସୁର୍ ଅଵ୍ଯଗ୍ରାଃ ଶକ୍ରେଣ ସହିତାସ୍ ତଦା ଭଯାତ୍ ତସ୍ଯ ସମୁଦ୍ଵିଗ୍ନାସ୍ ତପୋଵିଘ୍ନମ୍ ଅଭୀପ୍ସଵଃ
ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିକୁ ଦେଖି ଭୟଭୀତ ଏବଂ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ, ଦେବମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ବିଚାର କରିଲେ, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ବିଘ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ।
ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତେଷାମ୍ ଅଭିପ୍ରାଯଂ ଶକ୍ରସ୍ ତ୍ରିଭୁଵନେଶ୍ଵରଃ ପ୍ରମ୍ଲୋଚାଖ୍ଯାଂ ଵରାରୋହାଂ ରୂପଯୌଵନଗର୍ଵିତାମ୍
ସେମାନଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଜାଣି, ତିନି ଲୋକର ନାୟକ ଇନ୍ଦ୍ର, ଅତି ସୁନ୍ଦର ଦେହ ଓ ଯୁବତ୍ବରେ ଗର୍ବିତ 'ପ୍ରମ୍ଲୋଚା' ନାମକ ଅପ୍ସରାକୁ ଡାକିଲେ।
ସୁମଧ୍ଯାଂ ଚାରୁଜଙ୍ଘାଂ ତାଂ ପୀନଶ୍ରୋଣିପଯୋଧରାମ୍ ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସଂପନ୍ନାଂ ପ୍ରୋଵାଚ ଫଲସୂଦନଃ
ସେ ଅତି ସୁନ୍ଦର କମର, ଗଠିତ ଅଙ୍ଗ, ଭରିପୁରା ନିତମ୍ଭ ଓ ସ୍ତନ ଥିବା, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ ଥିଲେ; ତାଙ୍କୁ ଫଳବିନାଶକ ଭଗବାନ କହିଲେ।
ପ୍ରମ୍ଲୋଚେ ଗଚ୍ଛ ଶୀଘ୍ରଂ ତ୍ଵଂ ଯଦାସୌ ତପ୍ଯତେ ମୁନିଃ ଵିଘ୍ନାର୍ଥଂ ତସ୍ଯ ତପସଃ କ୍ଷୋଭଯସ୍ଵାଂଶୁ ସୁପ୍ରଭେ
'ପ୍ରମ୍ଲୋଚା, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ, ଯେତେବେଳେ ସେ ମୁନି ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ବିଘ୍ନ ପାଇଁ, ହେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳା, ତାଙ୍କୁ ଆକୁଳ କର।'
ତଵ ଵାକ୍ଯଂ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ କରୋମି ସତତଂ ପ୍ରଭୋ କିଂତୁ ଶଙ୍କା ମମୈଵାତ୍ର ଜୀଵିତସ୍ଯ ଚ ସଂଶଯଃ
'ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ସଦା ଆପଣଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବି; କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ମୋର ଅଳ୍ପ ଭୟ ଅଛି ଏବଂ ମୋ ଜୀବନ ନେଇ ସନ୍ଦେହ ଅଛି।'
ବିଭେମି ତଂ ମୁନିଵରଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଵ୍ରତେ ସ୍ଥିତମ୍ ଅତ୍ଯୁଗ୍ରଂ ଦୀପ୍ତତପସଂ ଜ୍ଵଲନାର୍କସମପ୍ରଭମ୍
ମୁଁ ସେଇ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ଭୟ କରେଉଛି, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ରହିଛନ୍ତି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ, ଅଗ୍ନି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ।
ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମାଂ ସ ମୁନିଃ କ୍ରୋଧାଦ୍ ଵିଘ୍ନାର୍ଥଂ ସମୁପାଗତାମ୍ କଣ୍ଡୁଃ ପରମତେଜସ୍ଵୀ ଶାପଂ ଦାସ୍ଯତି ଦୁଃସହମ୍
ସେ ମୁନି ଯଦି ଜାଣିପାରିବେ ଯେ ମୁଁ କ୍ରୋଧରେ ବାଧା ଦେବାକୁ ଆସିଛି, ତେବେ ସେ ପ୍ରବଳ ତେଜସ୍ବୀ କଣ୍ଡୁ ମୋତେ ସହିପାରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ ଏକ ଶାପ ଦେଇଦେବେ।