ଯୁଗାନାମ୍ ଅନୁଭାଵେନ ଜାତିଭେଦାଶ୍ ଚ ସଂସ୍ଥିତାଃ ଗୁଣେଭ୍ଯୋ ଗୁଣକର୍ତୃଭ୍ଯୋ ଵିଚିତ୍ରା ଧର୍ମସଂସ୍ଥିତିଃ
ଯୁଗଗୁଡିକର ପ୍ରଭାବରେ ଜାତିଭେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ଗୁଣ ଓ ତାହାର କର୍ତ୍ତାମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଧର୍ମର ବିଭିନ୍ନ ଆଧାର ଗଠିତ ହୋଇଛି।
ଗୁଣାନାମ୍ ଅନୁଭାଵେନ ଉଦ୍ଭଵାଭିଭଵୌ ତଥା ତୀର୍ଥାନାମ୍ ଅପି ଵର୍ଣାନାଂ ଵେଦାନାଂ ସ୍ଵର୍ଗମୋକ୍ଷଯୋଃ
ଗୁଣମାନଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ ଉଦ୍ଭବ ଓ ଅଧିକ୍ରମଣ ହୁଏ; ଏହିପରି ତୀର୍ଥ, ଜାତି, ବେଦ, ସ୍ଵର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁଛି।
ତାଦୃଗ୍ରୂପପ୍ରଵୃତ୍ତ୍ଯା ତୁ ତଦ୍ ଏଵ ଚ ଵିଶିଷ୍ଯତେ କାଲୋ ଽଭିଵ୍ଯଞ୍ଜକଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଦେଶୋ ଽଭିଵ୍ଯଙ୍ଗ୍ଯ ଉଚ୍ଯତେ
ଏପରି ରୂପ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ; ସମୟକୁ ପ୍ରକାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଦେଶକୁ ପ୍ରକାଶିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯଦା ଯଦା ଅଭିଵ୍ଯକ୍ତିଂ କାଲୋ ଧତ୍ତେ ତଦା ତଦା ତଦ୍ ଏଵ ଵ୍ଯଞ୍ଜନଂ ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ ତସ୍ମାନ୍ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଯେତେବେଳେ ସମୟ ପ୍ରକାଶ ଦେଇଥାଏ, ସେତେବେଳେ ସେହି ପ୍ରକାଶ ହୁଏ, ମହାବ୍ରାହ୍ମଣ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଯୁଗାନୁରୂପା ମୂର୍ତିଃ ସ୍ଯାଦ୍ ଦେଵାନାଂ ଵୈଦିକୀ ତଥା କର୍ମଣାମ୍ ଅପି ତୀର୍ଥାନାଂ ଜାତୀନାମ୍ ଆଶ୍ରମସ୍ଯ ତୁ
ଯୁଗଅନୁସାରେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ରୂପ ବେଦମୟ ହୁଏ; କାର୍ଯ୍ୟ, ତୀର୍ଥ, ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
ତ୍ରିଦୈଵତ୍ଯଂ ସତ୍ଯଯୁଗେ ତୀର୍ଥଂ ଲୋକେଷୁ ପୂଜ୍ଯତେ ଦ୍ଵିଦୈଵତ୍ଯଂ ଯୁଗେ ଽନ୍ଯସ୍ମିନ୍ ଦ୍ଵାପରେ ଚୈକଦୈଵିକମ୍
ସତ୍ୟଯୁଗରେ ତୀର୍ଥଗୁଡିକ ତିନି ଦେବତା ସହିତ ପୂଜିତ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ ଯୁଗରେ ଦୁଇ ଦେବତା ସହିତ, ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ ଏକ ଦେବତା ସହିତ।
କଲୌ ନ କିଂଚିଦ୍ ଵିଜ୍ଞେଯମ୍ ଅଥାନ୍ଯଦ୍ ଅପି ତଚ୍ ଛୃଣୁ ଦୈଵଂ କୃତଯୁଗେ ତୀର୍ଥଂ ତ୍ରେତାଯାମ୍ ଆସୁରଂ ଵିଦୁଃ
କଳିଯୁଗରେ କିଛି ଜାଣିବା ନାହିଁ, ଏବେ ଆଉ କିଛି ଶୁଣ; କୃତଯୁଗରେ ତୀର୍ଥ ଦେବତାମୟ, ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ତାହା ଅସୁର ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।
ଆର୍ଷଂ ଚ ଦ୍ଵାପରେ ପ୍ରୋକ୍ତଂ କଲୌ ମାନୁଷମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଅଥାନ୍ଯଦ୍ ଅପି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ନାରଦ କାରଣମ୍
ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ ଏହାକୁ ଋଷିମୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କଳିଯୁଗରେ ଏହାକୁ ମାନବୀୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବେ ଆଉ କିଛି କହିବି, ଶୁଣ ନାରଦ, କାରଣଟି।
ଗୌତମ୍ଯାଂ ଯତ୍ ତ୍ଵଯା ପୃଷ୍ଟଂ ତତ୍ ତେ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵିସ୍ତରାତ୍ ଯଦା ଚେଯଂ ହରଶିରଃ ପ୍ରାପ୍ତା ଗଙ୍ଗା ମହାମୁନେ
ଗୌତମୀ ବିଷୟରେ ତୁମେ ଯାହା ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ସେଥିରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବୁଝେଇବି; ଯେତେବେଳେ ଗଙ୍ଗା ହରର ଶିର ଗ୍ରହଣ କରି ପହଞ୍ଚିଲେ, ମହାମୁନି।
ତଦା ପ୍ରଭୃତି ସା ଗଙ୍ଗା ଶଂଭୋଃ ପ୍ରିଯତରାଭଵତ୍ ତଦ୍ ଦେଵସ୍ଯ ମତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଗଜଵକ୍ତ୍ରମ୍ ଉଵାଚ ସା
ସେତିଠୁ ଗଙ୍ଗା ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପ୍ରିୟତମା ହେଲେ; ଦେବତାଙ୍କ ମନ ଜାଣି ଗଜମୁଖୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଉମା ଲୋକତ୍ରଯେଶାନା ମାତା ଚ ଜଗତୋ ହିତା ଶାନ୍ତା ଶ୍ରୁତିର୍ ଇତି ଖ୍ଯାତା ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିପ୍ରଦାଯିନୀ
ଉମା, ତିନି ଲୋକର ଶାସକ, ବିଶ୍ୱର ମାତା ଓ ମଙ୍ଗଳକାରୀ, ଶାନ୍ତ ଓ ଶୃତି ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିବା।
ତନ୍ ମାତୁର୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଗଜଵକ୍ତ୍ରୋ ଽଭ୍ଯଭାଷତ
ମାତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ଗଜମୁଖୀ କହିଲେ।
କିଂ କୃତ୍ଯଂ ଶାଧି ମାଂ ମାତସ୍ ତତ୍କର୍ତାହମ୍ ଅସଂଶଯମ୍
ମାତା, କଣ କରିବା ଉଚିତ, ଆମକୁ ଦେଶାନ୍ତୁ; ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେହି କାମ କରିଦେବି।
ଉମା ସୁତମ୍ ଉଵାଚେଦଂ ମହେଶ୍ଵରଜଟାସ୍ଥିତା ତ୍ଵଯାଵତାର୍ଯତାଂ ଗଙ୍ଗା ସତ୍ଯମ୍ ଈଶପ୍ରିଯା ସତୀ
ଉମା ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଜଟାରେ ବସୁଥିବା ପୁଅକୁ କହିଲେ: 'ଗଙ୍ଗାକୁ ତୁମେ ଭୂମିକୁ ଆଣ; ସତ୍ୟ, ଗଙ୍ଗା ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରିୟା।'
ପୁନଶ୍ ଚେଶସ୍ ତତ୍ର ଚିତ୍ରମ୍ ଅଧ୍ଯାସ୍ତେ ସର୍ଵଦା ସୁତ ଶିଵୋ ଯତ୍ର ସୁରାସ୍ ତତ୍ର ତତ୍ର ଵେଦାଃ ସନାତନାଃ
ପୁନି ଈଶ୍ୱର ସେଠାରେ ସଦା ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପରେ ବସିଥାନ୍ତି, ପୁଅ; ଯେଉଁଠାରେ ଶିବ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ନିତ୍ୟ ବେଦ ମିଳେ।
ତତ୍ରୈଵ ଋଷଯଃ ସର୍ଵେ ମନୁଷ୍ଯାଃ ପିତରସ୍ ତଥା ତସ୍ମାନ୍ ନିଵର୍ତଯେଶାନଂ ଦେଵଦେଵଂ ମହେଶ୍ଵରମ୍
ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଋଷି, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ, ଦେବଦେବ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦିଅ।
ତସ୍ଯା ନିଵର୍ତିତେ ଦେଵେ ଗଙ୍ଗାଯାଃ ସର୍ଵ ଏଵ ହି ନିଵୃତ୍ତାସ୍ ତେ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଶୃଣୁ ଚେଦଂ ଵଚୋ ମମ ନିଵର୍ତଯ ତତସ୍ ତସ୍ଯାଃ ସର୍ଵଭାଵେନ ଶଂକରମ୍
ଯେତେବେଳେ ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା ନିବୃତ୍ତି ହେବେ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଅନ୍ୟ ଦେବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ନିବୃତ୍ତି ହେବେ । ଏହି ମୋର କଥା ଶୁଣ, ସମସ୍ତ ମନ ଦେଇ ତୁମେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ତାଙ୍କୁ ନିବୃତ୍ତି କରାଇବା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କର ।
ମାତୁସ୍ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପୁନର୍ ଆହ ଗଣେଶ୍ଵରଃ
ମାଆଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ଗଣପତି ପୁନି କହିଲେ ।
ନୈଵ ଶକ୍ଯଃ ଶିଵୋ ଦେଵୋ ମଯା ତସ୍ଯା ନିଵର୍ତିତୁମ୍ ଅନିଵୃତ୍ତେ ଶିଵେ ତସ୍ଯା ଦେଵା ଅପି ନିଵର୍ତିତୁମ୍
ମୁଁ ଶିବଙ୍କୁ କେବେ ନିବୃତ୍ତି କରିପାରିବି ନାହିଁ, ଶିବ ଥିଲେ ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିବୃତ୍ତି କରିହେବ ନାହିଁ । ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ନିବୃତ୍ତି କରିପାରିବେ ନାହିଁ ।
ନ ଶକ୍ଯା ଜଗତାଂ ମାତର୍ ଅଥାନ୍ଯଚ୍ ଚାପି କାରଣମ୍ ଗଙ୍ଗାଵତାରିତା ପୂର୍ଵଂ ଗୌତମେନ ମହାତ୍ମନା
ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିବୃତ୍ତି କରିହେବ ନାହିଁ, ଏହା ସହିତ ଆଉ ଏକ କାରଣ ଅଛି—ଗଙ୍ଗାକୁ ପୂର୍ବେ ମହାତ୍ମା ଗୌତମ ନେଇ ଆଣିଥିଲେ ।
ଋଷିଣା ଲୋକପୂଜ୍ଯେନ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯହିତକାରିଣା ସାମୋପାଯେନ ତଦ୍ଵାକ୍ଯାତ୍ ପୂଜ୍ଯେନ ବ୍ରହ୍ମତେଜସା
ସେ ଲୋକେ ପୂଜିତ ଋଷି, ତିନି ଲୋକର ମଙ୍ଗଳ କରିଥିବା, ସାନ୍ତ୍ୱନା ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କଥା ଦ୍ୱାରା, ବ୍ରହ୍ମତେଜ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୋଇଥିଲେ ।
ଆରାଧଯିତ୍ଵା ଦେଵେଶଂ ତପୋଭିଃ ସ୍ତୁତିଭିର୍ ଭଵମ୍ ତୁଷ୍ଟେନ ଶଂକରେଣେଦମ୍ ଉକ୍ତୋ ଽସୌ ଗୌତମସ୍ ତଦା
ସେ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭବଙ୍କୁ ତପସ୍ୟା ଓ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ଶଙ୍କର ଖୁସି ହେଲେ, ସେତେବେଳେ ଗୌତମଙ୍କୁ କହିଥିଲେ ।
ଵରାନ୍ ଵରଯ ପୁଣ୍ଯାଂଶ୍ ଚ ପ୍ରିଯାଂଶ୍ ଚ ମନସେପ୍ସିତାନ୍ ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଇଚ୍ଛସି ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଦାତା ତେ ଽଦ୍ଯ ମହାମତେ
ମନରେ ଯେଉଁ ଆଶା ଅଛି, ଯେଉଁ ଭଲ ଓ ପ୍ରିୟ ଦେବତା ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ସେସବୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ମୁଁ ଆଜି ତୁମକୁ ଦେବି, ବଡ଼ ମନ ଧରିଥିବା ।
ଏଵମ୍ ଉକ୍ତଃ ଶିଵେନାସୌ ଗୌତମୋ ମଯି ଶୃଣ୍ଵତି ଇଦମ୍ ଏଵ ତଦୋଵାଚ ସଜଟାଂ ଦେହି ଶଂକର ଗଙ୍ଗାଂ ମେ ଯାଚତେ ପୁଣ୍ଯାଂ କିମ୍ ଅନ୍ଯେନ ଵରେଣ ମେ
ଏପରି ଶିବଙ୍କୁ ଶୁଣି, ମୁଁ ଶୁଣୁଥିବାବେଳେ, ଗୌତମ କେବଳ ଏହି କଥା କହିଲେ— 'ଜଟାଧାରୀ ଶଙ୍କର, ମୋତେ ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ଦିଅ, ଆଉ କୌଣସି ଆଶୀର୍ବାଦର ଆବଶ୍ୟକତା ମୋତେ ନାହିଁ ।'
ପୁନଃ ପ୍ରୋଵାଚ ତଂ ଶଂଭୁଃ ସର୍ଵଲୋକୋପକାରକଃ
ପୁନି ସମସ୍ତ ଲୋକର ଉପକାରୀ ଶମ୍ଭୁ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ଉକ୍ତଂ ନ ଚାତ୍ମନଃ କିଂଚିତ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଯାଚସ୍ଵ ଦୁଷ୍କରମ୍
'ତୁମେ ନିଜ ପାଇଁ କିଛି ଚାହିଲା ନାହିଁ, ତେଣୁ ଏବେ ଦୁର୍ଲଭ କିଛି ମାଗ ।'
ଗୌତମୋ ଽଦୀନସତ୍ତ୍ଵସ୍ ତଂ ଭଵମ୍ ଆହ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ
ଅଦୈନ୍ୟ ମନ ଧରିଥିବା ଗୌତମ ହାତ ଜୋଡି ଭବଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ଏତଦ୍ ଏଵ ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ଦୁଷ୍କରଂ ତଵ ଦର୍ଶନମ୍ ମଯା ତଦ୍ ଅଦ୍ଯ ସଂପ୍ରାପ୍ତଂ କୃପଯା ତଵ ଶଂକର
'ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ ହେଉଛି ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବା, ଶଙ୍କର, ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ଆଜି ମୁଁ ଏହା ପାଇଲି ।'
ସ୍ମରଣାଦ୍ ଏଵ ତେ ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ କୃତକୃତ୍ଯା ମନୀଷିଣଃ ଭଵନ୍ତି କିଂ ପୁନଃ ସାକ୍ଷାତ୍ ତ୍ଵଯି ଦୃଷ୍ଟେ ମହେଶ୍ଵରେ
'ଆପଣଙ୍କ ପାଦ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସଫଳ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ଆପଣଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖିଲେ କଣ ହେବ ? ହେ ମହେଶ୍ୱର ।'
ଏଵମ୍ ଉକ୍ତେ ଗୌତମେନ ଭଵୋ ହର୍ଷସମନ୍ଵିତଃ ତ୍ରଯାଣାମ୍ ଉପକାରାର୍ଥଂ ଲୋକାନାଂ ଯାଚିତଂ ତ୍ଵଯା
ଗୌତମ ଏପରି କହିଲେ, ଭବ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ କହିଲେ— 'ତୁମେ ତିନି ଲୋକର ଉପକାର ପାଇଁ ଏହି ଅନୁରୋଧ କରିଛ ।'