ଗୁଣାସ୍ ତ୍ରଯଶ୍ ଚ ପୁରୁଷାସ୍ ତ୍ରଯୋ ଦେଵାଃ ସନାତନାଃ ଵେଦାଶ୍ ଚ ସ୍ମୃତିଭିର୍ ଯୁକ୍ତାଶ୍ ଚତ୍ଵାରସ୍ ତେ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ତିନିଟି ଗୁଣ, ତିନି ପ୍ରକାର ଲୋକ, ଚିରକାଳୀନ ଦେବତା, ଏବଂ ସ୍ମୃତି ସହିତ ଚାରିଟି ବେଦ—ଏହି ଚାରିଟି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ପୁରୁଷାର୍ଥାଶ୍ ଚ ଚତ୍ଵାରୋ ଵାଣୀ ଚାପି ଚତୁର୍ଵିଧା ଗୁଣା ହ୍ଯ୍ ଅପି ତୁ ଚତ୍ଵାରଃ ସମତ୍ଵେନେତି ନାରଦ
ଚାରି ପ୍ରକାର ପୁରୁଷାର୍ଥ ଅଛି, ଓ ଚାରି ପ୍ରକାର ବାଣୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏହିପରି, ନାରଦ, ଚାରି ପ୍ରକାର ଗୁଣ ସମାନ ଭାବେ ଅଛି।
ସର୍ଵତ୍ର ଧର୍ମଃ ସାମାନ୍ଯୋ ଯତୋ ଧର୍ମଃ ସନାତନଃ ସାଧ୍ଯସାଧନଭାଵେନ ସ ଏଵ ବହୁଧା ମତଃ
ଧର୍ମ ସମସ୍ତଠାରେ ସାଧାରଣ, କାରଣ ଧର୍ମ ଚିରକାଳୀନ; ଉପାୟ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ତସ୍ଯାଶ୍ରଯଶ୍ ଚ ଦ୍ଵିଵିଧୋ ଦେଶଃ କାଲଶ୍ ଚ ସର୍ଵଦା କାଲାଶ୍ରଯଶ୍ ଚ ଯୋ ଧର୍ମୋ ହୀଯତେ ଵର୍ଧତେ ସଦା
ଧର୍ମର ଆଧାର ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଦେଶ ଓ କାଳ; ସଦା କାଳ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଧର୍ମ କେବେ କମିଯାଏ, କେବେ ବଢ଼ିଯାଏ।
ଯୁଗାନାମ୍ ଅନୁରୂପେଣ ପାଦଃ ପାଦୋ ଽସ୍ଯ ହୀଯତେ ଧର୍ମସ୍ଯେତି ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଦେଶାପେକ୍ଷା ତଥୋଭଯମ୍
ଯୁଗ ଅନୁଯାୟୀ ଧର୍ମର ଚାରି ଅଂଶର ଏକ ଅଂଶ କମିଯାଏ, ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ; ଏହିପରି, ଦେଶ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଇଟି ନିର୍ଭର କରେ।
କାଲେନ ଚାଶ୍ରିତୋ ଧର୍ମୋ ଦେଶେ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ ଯୁଗେଷୁ କ୍ଷୀଯମାଣେଷୁ ନ ଦେଶେଷୁ ସ ହୀଯତେ
କାଳ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଧର୍ମ ସଦା ଦେଶରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ଯୁଗ କ୍ଷୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଶରେ ଏହା କମିଯାଏ ନାହିଁ।
ଉଭଯତ୍ର ଵିହୀନେ ଚ ଧର୍ମସ୍ଯ ସ୍ଯାଦ୍ ଅଭାଵତା ତସ୍ମାଦ୍ ଦେଶାଶ୍ରିତୋ ଧର୍ମଶ୍ ଚତୁଷ୍ପାତ୍ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ
ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି ନାହିଁ, ଧର୍ମର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାଷ୍ଟ ହୁଏ; ତେଣୁ ଦେଶ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଧର୍ମ ଚାରି ଅଂଶରେ ଭଲଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
ସ ଚାପି ଧର୍ମୋ ଦେଶେଷୁ ତୀର୍ଥରୂପେଣ ତିଷ୍ଠତି କୃତେ ଦେଶଂ ଚ କାଲଂ ଚ ଧର୍ମୋ ଽଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି
ଏହି ଧର୍ମ ଦେଶରେ ତୀର୍ଥ ରୂପେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ; କୃତ ଯୁଗରେ ଧର୍ମ ଦେଶ ଓ କାଳକୁ ଧରି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ରହେ।
ତ୍ରେତାଯାଂ ପାଦହୀନେନ ସ ତୁ ପାଦଃ ପ୍ରଦେଶତଃ ଦ୍ଵାପରେ ଚାର୍ଧତଃ କାଲେ ଧର୍ମୋ ଦେଶେ ସମାସ୍ଥିତଃ
ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଧର୍ମ ଏକ ପାଦ କମ୍ ହୋଇ ଦୃଢ଼ତାରେ କମିଯାଏ; ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ ଧର୍ମ ଦେଶରେ ଅର୍ଧ ଶକ୍ତି ସହିତ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ।
କଲୌ ପାଦେନ ଚୈକେନ ଧର୍ମଶ୍ ଚଲତି ସଂକଟମ୍ ଏଵଂଵିଧଂ ତୁ ଯୋ ଧର୍ମଂ ଵେତ୍ତି ତସ୍ଯ ନ ହୀଯତେ
କଳିଯୁଗରେ ଧର୍ମ କେବଳ ଏକ ପାଦରେ ଅସ୍ଥିର ଭାବରେ ଚାଲିଥାଏ; ଏପରି ଧର୍ମକୁ ଯେଉଁଜଣ ଜାଣିଛି, ସେ କେବେ ହାରିନଥାଏ।
ଯୁଗାନାମ୍ ଅନୁଭାଵେନ ଜାତିଭେଦାଶ୍ ଚ ସଂସ୍ଥିତାଃ ଗୁଣେଭ୍ଯୋ ଗୁଣକର୍ତୃଭ୍ଯୋ ଵିଚିତ୍ରା ଧର୍ମସଂସ୍ଥିତିଃ
ଯୁଗଗୁଡିକର ପ୍ରଭାବରେ ଜାତିଭେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ଗୁଣ ଓ ତାହାର କର୍ତ୍ତାମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଧର୍ମର ବିଭିନ୍ନ ଆଧାର ଗଠିତ ହୋଇଛି।
ଗୁଣାନାମ୍ ଅନୁଭାଵେନ ଉଦ୍ଭଵାଭିଭଵୌ ତଥା ତୀର୍ଥାନାମ୍ ଅପି ଵର୍ଣାନାଂ ଵେଦାନାଂ ସ୍ଵର୍ଗମୋକ୍ଷଯୋଃ
ଗୁଣମାନଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ ଉଦ୍ଭବ ଓ ଅଧିକ୍ରମଣ ହୁଏ; ଏହିପରି ତୀର୍ଥ, ଜାତି, ବେଦ, ସ୍ଵର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁଛି।
ତାଦୃଗ୍ରୂପପ୍ରଵୃତ୍ତ୍ଯା ତୁ ତଦ୍ ଏଵ ଚ ଵିଶିଷ୍ଯତେ କାଲୋ ଽଭିଵ୍ଯଞ୍ଜକଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଦେଶୋ ଽଭିଵ୍ଯଙ୍ଗ୍ଯ ଉଚ୍ଯତେ
ଏପରି ରୂପ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ; ସମୟକୁ ପ୍ରକାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଦେଶକୁ ପ୍ରକାଶିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯଦା ଯଦା ଅଭିଵ୍ଯକ୍ତିଂ କାଲୋ ଧତ୍ତେ ତଦା ତଦା ତଦ୍ ଏଵ ଵ୍ଯଞ୍ଜନଂ ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ ତସ୍ମାନ୍ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଯେତେବେଳେ ସମୟ ପ୍ରକାଶ ଦେଇଥାଏ, ସେତେବେଳେ ସେହି ପ୍ରକାଶ ହୁଏ, ମହାବ୍ରାହ୍ମଣ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଯୁଗାନୁରୂପା ମୂର୍ତିଃ ସ୍ଯାଦ୍ ଦେଵାନାଂ ଵୈଦିକୀ ତଥା କର୍ମଣାମ୍ ଅପି ତୀର୍ଥାନାଂ ଜାତୀନାମ୍ ଆଶ୍ରମସ୍ଯ ତୁ
ଯୁଗଅନୁସାରେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ରୂପ ବେଦମୟ ହୁଏ; କାର୍ଯ୍ୟ, ତୀର୍ଥ, ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
ତ୍ରିଦୈଵତ୍ଯଂ ସତ୍ଯଯୁଗେ ତୀର୍ଥଂ ଲୋକେଷୁ ପୂଜ୍ଯତେ ଦ୍ଵିଦୈଵତ୍ଯଂ ଯୁଗେ ଽନ୍ଯସ୍ମିନ୍ ଦ୍ଵାପରେ ଚୈକଦୈଵିକମ୍
ସତ୍ୟଯୁଗରେ ତୀର୍ଥଗୁଡିକ ତିନି ଦେବତା ସହିତ ପୂଜିତ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ ଯୁଗରେ ଦୁଇ ଦେବତା ସହିତ, ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ ଏକ ଦେବତା ସହିତ।
କଲୌ ନ କିଂଚିଦ୍ ଵିଜ୍ଞେଯମ୍ ଅଥାନ୍ଯଦ୍ ଅପି ତଚ୍ ଛୃଣୁ ଦୈଵଂ କୃତଯୁଗେ ତୀର୍ଥଂ ତ୍ରେତାଯାମ୍ ଆସୁରଂ ଵିଦୁଃ
କଳିଯୁଗରେ କିଛି ଜାଣିବା ନାହିଁ, ଏବେ ଆଉ କିଛି ଶୁଣ; କୃତଯୁଗରେ ତୀର୍ଥ ଦେବତାମୟ, ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ତାହା ଅସୁର ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।
ଆର୍ଷଂ ଚ ଦ୍ଵାପରେ ପ୍ରୋକ୍ତଂ କଲୌ ମାନୁଷମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଅଥାନ୍ଯଦ୍ ଅପି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ନାରଦ କାରଣମ୍
ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ ଏହାକୁ ଋଷିମୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କଳିଯୁଗରେ ଏହାକୁ ମାନବୀୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବେ ଆଉ କିଛି କହିବି, ଶୁଣ ନାରଦ, କାରଣଟି।
ଗୌତମ୍ଯାଂ ଯତ୍ ତ୍ଵଯା ପୃଷ୍ଟଂ ତତ୍ ତେ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵିସ୍ତରାତ୍ ଯଦା ଚେଯଂ ହରଶିରଃ ପ୍ରାପ୍ତା ଗଙ୍ଗା ମହାମୁନେ
ଗୌତମୀ ବିଷୟରେ ତୁମେ ଯାହା ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ସେଥିରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବୁଝେଇବି; ଯେତେବେଳେ ଗଙ୍ଗା ହରର ଶିର ଗ୍ରହଣ କରି ପହଞ୍ଚିଲେ, ମହାମୁନି।
ତଦା ପ୍ରଭୃତି ସା ଗଙ୍ଗା ଶଂଭୋଃ ପ୍ରିଯତରାଭଵତ୍ ତଦ୍ ଦେଵସ୍ଯ ମତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଗଜଵକ୍ତ୍ରମ୍ ଉଵାଚ ସା
ସେତିଠୁ ଗଙ୍ଗା ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପ୍ରିୟତମା ହେଲେ; ଦେବତାଙ୍କ ମନ ଜାଣି ଗଜମୁଖୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଉମା ଲୋକତ୍ରଯେଶାନା ମାତା ଚ ଜଗତୋ ହିତା ଶାନ୍ତା ଶ୍ରୁତିର୍ ଇତି ଖ୍ଯାତା ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିପ୍ରଦାଯିନୀ
ଉମା, ତିନି ଲୋକର ଶାସକ, ବିଶ୍ୱର ମାତା ଓ ମଙ୍ଗଳକାରୀ, ଶାନ୍ତ ଓ ଶୃତି ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିବା।
ତନ୍ ମାତୁର୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଗଜଵକ୍ତ୍ରୋ ଽଭ୍ଯଭାଷତ
ମାତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ଗଜମୁଖୀ କହିଲେ।
କିଂ କୃତ୍ଯଂ ଶାଧି ମାଂ ମାତସ୍ ତତ୍କର୍ତାହମ୍ ଅସଂଶଯମ୍
ମାତା, କଣ କରିବା ଉଚିତ, ଆମକୁ ଦେଶାନ୍ତୁ; ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେହି କାମ କରିଦେବି।
ଉମା ସୁତମ୍ ଉଵାଚେଦଂ ମହେଶ୍ଵରଜଟାସ୍ଥିତା ତ୍ଵଯାଵତାର୍ଯତାଂ ଗଙ୍ଗା ସତ୍ଯମ୍ ଈଶପ୍ରିଯା ସତୀ
ଉମା ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଜଟାରେ ବସୁଥିବା ପୁଅକୁ କହିଲେ: 'ଗଙ୍ଗାକୁ ତୁମେ ଭୂମିକୁ ଆଣ; ସତ୍ୟ, ଗଙ୍ଗା ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରିୟା।'
ପୁନଶ୍ ଚେଶସ୍ ତତ୍ର ଚିତ୍ରମ୍ ଅଧ୍ଯାସ୍ତେ ସର୍ଵଦା ସୁତ ଶିଵୋ ଯତ୍ର ସୁରାସ୍ ତତ୍ର ତତ୍ର ଵେଦାଃ ସନାତନାଃ
ପୁନି ଈଶ୍ୱର ସେଠାରେ ସଦା ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପରେ ବସିଥାନ୍ତି, ପୁଅ; ଯେଉଁଠାରେ ଶିବ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ନିତ୍ୟ ବେଦ ମିଳେ।
ତତ୍ରୈଵ ଋଷଯଃ ସର୍ଵେ ମନୁଷ୍ଯାଃ ପିତରସ୍ ତଥା ତସ୍ମାନ୍ ନିଵର୍ତଯେଶାନଂ ଦେଵଦେଵଂ ମହେଶ୍ଵରମ୍
ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଋଷି, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ, ଦେବଦେବ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦିଅ।
ତସ୍ଯା ନିଵର୍ତିତେ ଦେଵେ ଗଙ୍ଗାଯାଃ ସର୍ଵ ଏଵ ହି ନିଵୃତ୍ତାସ୍ ତେ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଶୃଣୁ ଚେଦଂ ଵଚୋ ମମ ନିଵର୍ତଯ ତତସ୍ ତସ୍ଯାଃ ସର୍ଵଭାଵେନ ଶଂକରମ୍
ଯେତେବେଳେ ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା ନିବୃତ୍ତି ହେବେ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଅନ୍ୟ ଦେବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ନିବୃତ୍ତି ହେବେ । ଏହି ମୋର କଥା ଶୁଣ, ସମସ୍ତ ମନ ଦେଇ ତୁମେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ତାଙ୍କୁ ନିବୃତ୍ତି କରାଇବା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କର ।
ମାତୁସ୍ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପୁନର୍ ଆହ ଗଣେଶ୍ଵରଃ
ମାଆଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ଗଣପତି ପୁନି କହିଲେ ।
ନୈଵ ଶକ୍ଯଃ ଶିଵୋ ଦେଵୋ ମଯା ତସ୍ଯା ନିଵର୍ତିତୁମ୍ ଅନିଵୃତ୍ତେ ଶିଵେ ତସ୍ଯା ଦେଵା ଅପି ନିଵର୍ତିତୁମ୍
ମୁଁ ଶିବଙ୍କୁ କେବେ ନିବୃତ୍ତି କରିପାରିବି ନାହିଁ, ଶିବ ଥିଲେ ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିବୃତ୍ତି କରିହେବ ନାହିଁ । ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ନିବୃତ୍ତି କରିପାରିବେ ନାହିଁ ।
ନ ଶକ୍ଯା ଜଗତାଂ ମାତର୍ ଅଥାନ୍ଯଚ୍ ଚାପି କାରଣମ୍ ଗଙ୍ଗାଵତାରିତା ପୂର୍ଵଂ ଗୌତମେନ ମହାତ୍ମନା
ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିବୃତ୍ତି କରିହେବ ନାହିଁ, ଏହା ସହିତ ଆଉ ଏକ କାରଣ ଅଛି—ଗଙ୍ଗାକୁ ପୂର୍ବେ ମହାତ୍ମା ଗୌତମ ନେଇ ଆଣିଥିଲେ ।