ଆଗତ୍ଯ ସଂଗତା ଦେଵୀ ସର୍ଵତୀର୍ଥମଯୀ ନୃଣାମ୍ ଈପ୍ସିତାନାଂ ତଥା ଦାତ୍ରୀ ପ୍ରଭାଵୋ ଽସ୍ଯା ଵିଶିଷ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ମିଶ୍ରଣ ହୋଇଥିବା ଦେବୀ ଏଠାକୁ ଆସି, ଲୋକମାନଙ୍କର ଇଚ୍ଛିତ ଆଶା ପୂରଣ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଏତସ୍ଯା ନାଧିକଂ ମନ୍ଯେ କିଂଚିତ୍ ତୀର୍ଥଂ ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ ଅସ୍ଯାଶ୍ ଚୈଵ ପ୍ରଭାଵେଣ ଭାଵ୍ଯଂ ଯଚ୍ ଚ ମନଃସ୍ଥିତମ୍
ମୁଁ ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ତିନି ଜଗତରେ କୌଣସି ତୀର୍ଥକୁ ମାନେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମନରେ ଯାହା ଭାବିବା ଯାଏ, ସେ ସବୁ ସଫଳ ହୁଏ।
ଅଦ୍ଯାପ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯା ହି ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଵକ୍ତୁଂ କୈଶ୍ଚିନ୍ ନ ଶକ୍ଯତେ ଭକ୍ତିତୋ ଵକ୍ଷ୍ଯତେ ନିତ୍ଯଂ ଯା ବ୍ରହ୍ମ ପରମାର୍ଥତଃ
ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ମହିମା କେହି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିପାରିନାହାନ୍ତି; ଭକ୍ତି ସହିତ ସେଠି ସଦା କୁହାଯାଏ, କାରଣ ସେଉଁଠି ପରମ ବ୍ରହ୍ମା ଅଛନ୍ତି।
ତସ୍ଯାଃ ପରତରଂ ତୀର୍ଥଂ ନ ସ୍ଯାଦ୍ ଇତି ମତିର୍ ମମ ଅନ୍ଯତୀର୍ଥେନ ସାଧର୍ମ୍ଯଂ ନ ଯୁଜ୍ଯେତ କଥଂଚନ
ମୋର ମନେ ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ଅଛି ଯେ, ତାଙ୍କର ତୀର୍ଥଠାରୁ ଉପରେ କୌଣସି ତୀର୍ଥ ନାହିଁ; ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ସହିତ କେବେ ତାହାର ସମାନତା ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମଦ୍ଵାକ୍ଯପୀଯୂଷୈର୍ ଗଙ୍ଗାଯା ଗୁଣକୀର୍ତନମ୍ ସର୍ଵେଷାଂ ନ ମତିଃ କସ୍ମାତ୍ ତତ୍ରୈଵୋପରତିଂ ଗତା ଇତି ଭାତି ଵିଚିତ୍ରଂ ମେ ମୁନେ ଖଲୁ ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ
ମୋର ମଧୁର ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ଗଙ୍ଗା ଦେବୀଙ୍କର ଗୁଣଗାନ ଶୁଣି, ତିନି ଜଗତରେ ସମସ୍ତଙ୍କର ମନ କିଏଁକି ସେଠି ଅଟକିଯାଏ, ଏହା ମୋ ପାଇଁ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ।
ଧର୍ମାର୍ଥକାମମୋକ୍ଷାଣାଂ ତ୍ଵଂ ଵେତ୍ତା ଚୋପଦେଶକଃ ଛନ୍ଦାଂସି ସରହସ୍ଯାନି ପୁରାଣସ୍ମୃତଯୋ ଽପି ଚ
ତୁମେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷର ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଉପଦେଶକ; ବେଦ, ତାହାର ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥ, ପୁରାଣ ଓ ସ୍ମୃତି ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଜାଣିଛ।
ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରାଣି ଯଚ୍ ଚାନ୍ଯତ୍ ତଵ ଵାକ୍ଯେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ ତୀର୍ଥାନାମ୍ ଅଥ ଦାନାନାଂ ଯଜ୍ଞାନାଂ ତପସାଂ ତଥା
ତୁମର ବାଣୀରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର, ତଥା ତୀର୍ଥ, ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଛି।
ଦେଵତାମନ୍ତ୍ରସେଵାନାମ୍ ଅଧିକଂ କିଂ ଵଦ ପ୍ରଭୋ ଯଦ୍ ବ୍ରୂଷେ ଭଗଵନ୍ ଭକ୍ତ୍ଯା ତଥା ଭାଵ୍ଯଂ ନ ଚାନ୍ଯଥା
ଦେବତା ପୂଜା, ମନ୍ତ୍ର ଓ ସେବା ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଟି ଉତ୍ତମ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ ପ୍ରଭୁ; ଆପଣ ଯାହା କହିବେ, ଭକ୍ତି ସହିତ ତାହା କରିବା ଉଚିତ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।
ଏତଂ ମେ ସଂଶଯଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଵାକ୍ଯାତ୍ ତ୍ଵଂ ଛେତ୍ତୁମ୍ ଅର୍ହସି ଇଷ୍ଟଂ ମନୋଗତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତସ୍ମାଦ୍ ଵିସ୍ମଯମ୍ ଆଗତଃ
ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ଆପଣଙ୍କର ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସନ୍ଦେହ ମୋର ଦୂର କରନ୍ତୁ; ମୋ ମନରେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା ଥିଲା, ଶୁଣି ମୁଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଛି।
ଶୃଣୁ ନାରଦ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ରହସ୍ଯଂ ଧର୍ମମ୍ ଉତ୍ତମମ୍ ଚତୁର୍ଵିଧାନି ତୀର୍ଥାନି ତାଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଯୁଗାନି ଚ
ଶୁଣ, ନାରଦ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଉତ୍ତମ ଧର୍ମର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ କହିବି; ଚାରି ପ୍ରକାର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଏବଂ ଏତିକି ଯୁଗ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଗୁଣାସ୍ ତ୍ରଯଶ୍ ଚ ପୁରୁଷାସ୍ ତ୍ରଯୋ ଦେଵାଃ ସନାତନାଃ ଵେଦାଶ୍ ଚ ସ୍ମୃତିଭିର୍ ଯୁକ୍ତାଶ୍ ଚତ୍ଵାରସ୍ ତେ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ତିନିଟି ଗୁଣ, ତିନି ପ୍ରକାର ଲୋକ, ଚିରକାଳୀନ ଦେବତା, ଏବଂ ସ୍ମୃତି ସହିତ ଚାରିଟି ବେଦ—ଏହି ଚାରିଟି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ପୁରୁଷାର୍ଥାଶ୍ ଚ ଚତ୍ଵାରୋ ଵାଣୀ ଚାପି ଚତୁର୍ଵିଧା ଗୁଣା ହ୍ଯ୍ ଅପି ତୁ ଚତ୍ଵାରଃ ସମତ୍ଵେନେତି ନାରଦ
ଚାରି ପ୍ରକାର ପୁରୁଷାର୍ଥ ଅଛି, ଓ ଚାରି ପ୍ରକାର ବାଣୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏହିପରି, ନାରଦ, ଚାରି ପ୍ରକାର ଗୁଣ ସମାନ ଭାବେ ଅଛି।
ସର୍ଵତ୍ର ଧର୍ମଃ ସାମାନ୍ଯୋ ଯତୋ ଧର୍ମଃ ସନାତନଃ ସାଧ୍ଯସାଧନଭାଵେନ ସ ଏଵ ବହୁଧା ମତଃ
ଧର୍ମ ସମସ୍ତଠାରେ ସାଧାରଣ, କାରଣ ଧର୍ମ ଚିରକାଳୀନ; ଉପାୟ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ତସ୍ଯାଶ୍ରଯଶ୍ ଚ ଦ୍ଵିଵିଧୋ ଦେଶଃ କାଲଶ୍ ଚ ସର୍ଵଦା କାଲାଶ୍ରଯଶ୍ ଚ ଯୋ ଧର୍ମୋ ହୀଯତେ ଵର୍ଧତେ ସଦା
ଧର୍ମର ଆଧାର ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଦେଶ ଓ କାଳ; ସଦା କାଳ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଧର୍ମ କେବେ କମିଯାଏ, କେବେ ବଢ଼ିଯାଏ।
ଯୁଗାନାମ୍ ଅନୁରୂପେଣ ପାଦଃ ପାଦୋ ଽସ୍ଯ ହୀଯତେ ଧର୍ମସ୍ଯେତି ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଦେଶାପେକ୍ଷା ତଥୋଭଯମ୍
ଯୁଗ ଅନୁଯାୟୀ ଧର୍ମର ଚାରି ଅଂଶର ଏକ ଅଂଶ କମିଯାଏ, ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ; ଏହିପରି, ଦେଶ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଇଟି ନିର୍ଭର କରେ।
କାଲେନ ଚାଶ୍ରିତୋ ଧର୍ମୋ ଦେଶେ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ ଯୁଗେଷୁ କ୍ଷୀଯମାଣେଷୁ ନ ଦେଶେଷୁ ସ ହୀଯତେ
କାଳ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଧର୍ମ ସଦା ଦେଶରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ଯୁଗ କ୍ଷୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଶରେ ଏହା କମିଯାଏ ନାହିଁ।
ଉଭଯତ୍ର ଵିହୀନେ ଚ ଧର୍ମସ୍ଯ ସ୍ଯାଦ୍ ଅଭାଵତା ତସ୍ମାଦ୍ ଦେଶାଶ୍ରିତୋ ଧର୍ମଶ୍ ଚତୁଷ୍ପାତ୍ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ
ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି ନାହିଁ, ଧର୍ମର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାଷ୍ଟ ହୁଏ; ତେଣୁ ଦେଶ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଧର୍ମ ଚାରି ଅଂଶରେ ଭଲଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
ସ ଚାପି ଧର୍ମୋ ଦେଶେଷୁ ତୀର୍ଥରୂପେଣ ତିଷ୍ଠତି କୃତେ ଦେଶଂ ଚ କାଲଂ ଚ ଧର୍ମୋ ଽଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି
ଏହି ଧର୍ମ ଦେଶରେ ତୀର୍ଥ ରୂପେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ; କୃତ ଯୁଗରେ ଧର୍ମ ଦେଶ ଓ କାଳକୁ ଧରି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ରହେ।
ତ୍ରେତାଯାଂ ପାଦହୀନେନ ସ ତୁ ପାଦଃ ପ୍ରଦେଶତଃ ଦ୍ଵାପରେ ଚାର୍ଧତଃ କାଲେ ଧର୍ମୋ ଦେଶେ ସମାସ୍ଥିତଃ
ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଧର୍ମ ଏକ ପାଦ କମ୍ ହୋଇ ଦୃଢ଼ତାରେ କମିଯାଏ; ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ ଧର୍ମ ଦେଶରେ ଅର୍ଧ ଶକ୍ତି ସହିତ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ।
କଲୌ ପାଦେନ ଚୈକେନ ଧର୍ମଶ୍ ଚଲତି ସଂକଟମ୍ ଏଵଂଵିଧଂ ତୁ ଯୋ ଧର୍ମଂ ଵେତ୍ତି ତସ୍ଯ ନ ହୀଯତେ
କଳିଯୁଗରେ ଧର୍ମ କେବଳ ଏକ ପାଦରେ ଅସ୍ଥିର ଭାବରେ ଚାଲିଥାଏ; ଏପରି ଧର୍ମକୁ ଯେଉଁଜଣ ଜାଣିଛି, ସେ କେବେ ହାରିନଥାଏ।
ଯୁଗାନାମ୍ ଅନୁଭାଵେନ ଜାତିଭେଦାଶ୍ ଚ ସଂସ୍ଥିତାଃ ଗୁଣେଭ୍ଯୋ ଗୁଣକର୍ତୃଭ୍ଯୋ ଵିଚିତ୍ରା ଧର୍ମସଂସ୍ଥିତିଃ
ଯୁଗଗୁଡିକର ପ୍ରଭାବରେ ଜାତିଭେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ଗୁଣ ଓ ତାହାର କର୍ତ୍ତାମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଧର୍ମର ବିଭିନ୍ନ ଆଧାର ଗଠିତ ହୋଇଛି।
ଗୁଣାନାମ୍ ଅନୁଭାଵେନ ଉଦ୍ଭଵାଭିଭଵୌ ତଥା ତୀର୍ଥାନାମ୍ ଅପି ଵର୍ଣାନାଂ ଵେଦାନାଂ ସ୍ଵର୍ଗମୋକ୍ଷଯୋଃ
ଗୁଣମାନଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ ଉଦ୍ଭବ ଓ ଅଧିକ୍ରମଣ ହୁଏ; ଏହିପରି ତୀର୍ଥ, ଜାତି, ବେଦ, ସ୍ଵର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁଛି।
ତାଦୃଗ୍ରୂପପ୍ରଵୃତ୍ତ୍ଯା ତୁ ତଦ୍ ଏଵ ଚ ଵିଶିଷ୍ଯତେ କାଲୋ ଽଭିଵ୍ଯଞ୍ଜକଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଦେଶୋ ଽଭିଵ୍ଯଙ୍ଗ୍ଯ ଉଚ୍ଯତେ
ଏପରି ରୂପ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ; ସମୟକୁ ପ୍ରକାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଦେଶକୁ ପ୍ରକାଶିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯଦା ଯଦା ଅଭିଵ୍ଯକ୍ତିଂ କାଲୋ ଧତ୍ତେ ତଦା ତଦା ତଦ୍ ଏଵ ଵ୍ଯଞ୍ଜନଂ ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ ତସ୍ମାନ୍ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଯେତେବେଳେ ସମୟ ପ୍ରକାଶ ଦେଇଥାଏ, ସେତେବେଳେ ସେହି ପ୍ରକାଶ ହୁଏ, ମହାବ୍ରାହ୍ମଣ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଯୁଗାନୁରୂପା ମୂର୍ତିଃ ସ୍ଯାଦ୍ ଦେଵାନାଂ ଵୈଦିକୀ ତଥା କର୍ମଣାମ୍ ଅପି ତୀର୍ଥାନାଂ ଜାତୀନାମ୍ ଆଶ୍ରମସ୍ଯ ତୁ
ଯୁଗଅନୁସାରେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ରୂପ ବେଦମୟ ହୁଏ; କାର୍ଯ୍ୟ, ତୀର୍ଥ, ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
ତ୍ରିଦୈଵତ୍ଯଂ ସତ୍ଯଯୁଗେ ତୀର୍ଥଂ ଲୋକେଷୁ ପୂଜ୍ଯତେ ଦ୍ଵିଦୈଵତ୍ଯଂ ଯୁଗେ ଽନ୍ଯସ୍ମିନ୍ ଦ୍ଵାପରେ ଚୈକଦୈଵିକମ୍
ସତ୍ୟଯୁଗରେ ତୀର୍ଥଗୁଡିକ ତିନି ଦେବତା ସହିତ ପୂଜିତ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ ଯୁଗରେ ଦୁଇ ଦେବତା ସହିତ, ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ ଏକ ଦେବତା ସହିତ।
କଲୌ ନ କିଂଚିଦ୍ ଵିଜ୍ଞେଯମ୍ ଅଥାନ୍ଯଦ୍ ଅପି ତଚ୍ ଛୃଣୁ ଦୈଵଂ କୃତଯୁଗେ ତୀର୍ଥଂ ତ୍ରେତାଯାମ୍ ଆସୁରଂ ଵିଦୁଃ
କଳିଯୁଗରେ କିଛି ଜାଣିବା ନାହିଁ, ଏବେ ଆଉ କିଛି ଶୁଣ; କୃତଯୁଗରେ ତୀର୍ଥ ଦେବତାମୟ, ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ତାହା ଅସୁର ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।
ଆର୍ଷଂ ଚ ଦ୍ଵାପରେ ପ୍ରୋକ୍ତଂ କଲୌ ମାନୁଷମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଅଥାନ୍ଯଦ୍ ଅପି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ନାରଦ କାରଣମ୍
ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ ଏହାକୁ ଋଷିମୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କଳିଯୁଗରେ ଏହାକୁ ମାନବୀୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବେ ଆଉ କିଛି କହିବି, ଶୁଣ ନାରଦ, କାରଣଟି।
ଗୌତମ୍ଯାଂ ଯତ୍ ତ୍ଵଯା ପୃଷ୍ଟଂ ତତ୍ ତେ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵିସ୍ତରାତ୍ ଯଦା ଚେଯଂ ହରଶିରଃ ପ୍ରାପ୍ତା ଗଙ୍ଗା ମହାମୁନେ
ଗୌତମୀ ବିଷୟରେ ତୁମେ ଯାହା ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ସେଥିରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବୁଝେଇବି; ଯେତେବେଳେ ଗଙ୍ଗା ହରର ଶିର ଗ୍ରହଣ କରି ପହଞ୍ଚିଲେ, ମହାମୁନି।
ତଦା ପ୍ରଭୃତି ସା ଗଙ୍ଗା ଶଂଭୋଃ ପ୍ରିଯତରାଭଵତ୍ ତଦ୍ ଦେଵସ୍ଯ ମତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଗଜଵକ୍ତ୍ରମ୍ ଉଵାଚ ସା
ସେତିଠୁ ଗଙ୍ଗା ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପ୍ରିୟତମା ହେଲେ; ଦେବତାଙ୍କ ମନ ଜାଣି ଗଜମୁଖୀଙ୍କୁ କହିଲେ।