ଯାଵତ୍ ସାଗରଗା ଦେଵୀ ତତ୍ର ତୀର୍ଥାନି କାନିଚିତ୍ ସଂକ୍ଷେପେଣ ମଯୋକ୍ତାନି ରହସ୍ଯାନି ଶୁଭାନି ଚ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଦେବୀ ନଦୀ ସାଗରକୁ ବହୁଛି, ସେଠାରେ ଥିବା କିଛି ତୀର୍ଥକୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଗୁପ୍ତ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ।
ଵେଦେ ପୁରାଣେ ଋଷିଭିଃ ପ୍ରସିଦ୍ଧା ଯା ଗୌତମୀ ଲୋକନମସ୍କୃତା ଚ ଵକ୍ତୁଂ କଥଂ ତାମ୍ ଅତିସୁପ୍ରଭାଵାମ୍ ଅଶେଷତୋ ନାରଦ କସ୍ଯ ଶକ୍ତିଃ
ବେଦ, ପୁରାଣ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣମିତ ଗୌତମୀଙ୍କ ଅତି ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ କିଏ ସମର୍ଥ, ନାରଦ?
ଭକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରଵୃତ୍ତସ୍ଯ ଯଥାକଥଂଚିନ୍ ନୈଵାପରାଧୋ ଽସ୍ତି ନ ସଂଶଯୋ ଽତ୍ର ତସ୍ମାଚ୍ ଚ ଦିଙ୍ମାତ୍ରମତିପ୍ରଯାସାତ୍ ସଂସୂଚିତଂ ଲୋକହିତାଯ ତସ୍ଯାଃ
ଭକ୍ତି ସହିତ ଯିଏ ଆଗେ ବଢ଼େ, ସେଠାରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଏହିକାରଣରୁ ଅତିରିକ୍ତ ବିସ୍ତାର ଛାଡ଼ି, ସମସ୍ତଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ କେବଳ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
କସ୍ ତସ୍ଯାଃ ପ୍ରତିତୀର୍ଥଂ ତୁ ପ୍ରଭାଵଂ ଵକ୍ତୁମ୍ ଈଶ୍ଵରଃ ଅପି ଲକ୍ଷ୍ମୀପତିର୍ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଅଲଂ ସୋମେଶ୍ଵରଃ ଶିଵଃ
ତାଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥର ଶକ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ କିଏ ସମର୍ଥ? ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପତି ବିଷ୍ଣୁ ଓ ସୋମଙ୍କ ପତି ଶିବ ମଧ୍ୟ ପାରିବେ ନାହିଁ।
କ୍ଵଚିତ୍ କସ୍ମିଂଶ୍ ଚ ତୀର୍ଥାନି କାଲଯୋଗେ ଭଵନ୍ତି ହି ଗୁଣଵନ୍ତି ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଗୌତମୀ ତୁ ସଦା ନୃଣାମ୍
କେତେକ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନରେ ତୀର୍ଥ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ହେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ, ଯେଉଁମାନେ ଗୁଣମୟ; କିନ୍ତୁ ଗୌତମୀ ସଦା ମାନବମାନେ ପାଇଁ ଶୁଭଦାୟିନୀ।
ସର୍ଵତ୍ର ସର୍ଵଦା ପୁଣ୍ଯା କୋ ନ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯା ଗୁଣକୀର୍ତନମ୍ ଵକ୍ତୁଂ ଶକ୍ତସ୍ ତତସ୍ ତସ୍ଯୈ ନମ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ଯୁଜ୍ଯତେ
ସେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଓ ସମୟରେ ପବିତ୍ର; ତାଙ୍କର ଗୁଣଗାଥା କିଏ କହିପାରିବ? ଏହିକାରଣରୁ କେବଳ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ।
ତ୍ରିଦୈଵତ୍ଯାଂ ସୁରେଶାନ ଗଙ୍ଗାଂ ବ୍ରୂଷେ ସୁରେଶ୍ଵର ବ୍ରାହ୍ମଣେନାହୃତାଂ ପୁଣ୍ଯାଂ ଜଗତଃ ପାଵନୀଂ ଶୁଭାମ୍
ହେ ସୁରେଶ୍ୱର, ତିନି ଦେବତାଙ୍କର ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ବିଷୟରେ ମୋତେ କୁହ, ଯାହାକୁ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଣିଥିଲେ, ଯାହା ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରେ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ।
ଆଦିମଧ୍ଯାଵସାନେ ଚ ଉଭଯୋସ୍ ତୀରଯୋର୍ ଅପି ଯା ଵ୍ଯାପ୍ତା ଵିଷ୍ଣୁନେଶେନ ତ୍ଵଯା ଚ ସୁରସତ୍ତମ ପୁନଃ ସଂକ୍ଷେପତୋ ବ୍ରୂହି ନ ମେ ତୃପ୍ତିଃ ପ୍ରଜାଯତେ
ସେ ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷରେ, ଦୁଇ କୂଳରେ ବିଷ୍ଣୁ, ଈଶ୍ୱର ଓ ତୁମ ଶକ୍ତିରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛନ୍ତି, ହେ ସୁରମଣି; ଆଉଥରେ ମୋତେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କୁହ, ମୋର ଆସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଅଛି।
କମଣ୍ଡଲୁସ୍ଥିତା ପୂର୍ଵଂ ତତୋ ଵିଷ୍ଣୁପଦାନୁଗା ମହେଶ୍ଵରଜଟାଜୂଟେ ସ୍ଥିତା ସୈଵ ନମସ୍କୃତା
ପୂର୍ବେ ସେ କମଣ୍ଡଳୁରେ ଅଛିଲେ, ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନକୁ ଅନୁସରିଲେ, ଏବଂ ପରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଜଟାରେ ବସିଲେ ଓ ପ୍ରଣାମ ହେଲେ।
ବ୍ରହ୍ମତେଜଃପ୍ରଭାଵେଣ ଶିଵମ୍ ଆରାଧ୍ଯ ଯତ୍ନତଃ ତତଃ ପ୍ରାପ୍ତା ଗିରିଂ ପୁଣ୍ଯଂ ତତଃ ପୂର୍ଵାର୍ଣଵଂ ପ୍ରତି
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତେଜର ପ୍ରଭାବରେ, ସେ ଶିବଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଉପାସନା କଲେ; ତାପରେ ସେ ପବିତ୍ର ପାହାଡ଼କୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ଓ ସେଠାରୁ ପୂର୍ବ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଇଥିଲେ।
ଆଗତ୍ଯ ସଂଗତା ଦେଵୀ ସର୍ଵତୀର୍ଥମଯୀ ନୃଣାମ୍ ଈପ୍ସିତାନାଂ ତଥା ଦାତ୍ରୀ ପ୍ରଭାଵୋ ଽସ୍ଯା ଵିଶିଷ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ମିଶ୍ରଣ ହୋଇଥିବା ଦେବୀ ଏଠାକୁ ଆସି, ଲୋକମାନଙ୍କର ଇଚ୍ଛିତ ଆଶା ପୂରଣ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଏତସ୍ଯା ନାଧିକଂ ମନ୍ଯେ କିଂଚିତ୍ ତୀର୍ଥଂ ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ ଅସ୍ଯାଶ୍ ଚୈଵ ପ୍ରଭାଵେଣ ଭାଵ୍ଯଂ ଯଚ୍ ଚ ମନଃସ୍ଥିତମ୍
ମୁଁ ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ତିନି ଜଗତରେ କୌଣସି ତୀର୍ଥକୁ ମାନେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମନରେ ଯାହା ଭାବିବା ଯାଏ, ସେ ସବୁ ସଫଳ ହୁଏ।
ଅଦ୍ଯାପ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯା ହି ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଵକ୍ତୁଂ କୈଶ୍ଚିନ୍ ନ ଶକ୍ଯତେ ଭକ୍ତିତୋ ଵକ୍ଷ୍ଯତେ ନିତ୍ଯଂ ଯା ବ୍ରହ୍ମ ପରମାର୍ଥତଃ
ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ମହିମା କେହି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିପାରିନାହାନ୍ତି; ଭକ୍ତି ସହିତ ସେଠି ସଦା କୁହାଯାଏ, କାରଣ ସେଉଁଠି ପରମ ବ୍ରହ୍ମା ଅଛନ୍ତି।
ତସ୍ଯାଃ ପରତରଂ ତୀର୍ଥଂ ନ ସ୍ଯାଦ୍ ଇତି ମତିର୍ ମମ ଅନ୍ଯତୀର୍ଥେନ ସାଧର୍ମ୍ଯଂ ନ ଯୁଜ୍ଯେତ କଥଂଚନ
ମୋର ମନେ ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ଅଛି ଯେ, ତାଙ୍କର ତୀର୍ଥଠାରୁ ଉପରେ କୌଣସି ତୀର୍ଥ ନାହିଁ; ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ସହିତ କେବେ ତାହାର ସମାନତା ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମଦ୍ଵାକ୍ଯପୀଯୂଷୈର୍ ଗଙ୍ଗାଯା ଗୁଣକୀର୍ତନମ୍ ସର୍ଵେଷାଂ ନ ମତିଃ କସ୍ମାତ୍ ତତ୍ରୈଵୋପରତିଂ ଗତା ଇତି ଭାତି ଵିଚିତ୍ରଂ ମେ ମୁନେ ଖଲୁ ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ
ମୋର ମଧୁର ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ଗଙ୍ଗା ଦେବୀଙ୍କର ଗୁଣଗାନ ଶୁଣି, ତିନି ଜଗତରେ ସମସ୍ତଙ୍କର ମନ କିଏଁକି ସେଠି ଅଟକିଯାଏ, ଏହା ମୋ ପାଇଁ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ।
ଧର୍ମାର୍ଥକାମମୋକ୍ଷାଣାଂ ତ୍ଵଂ ଵେତ୍ତା ଚୋପଦେଶକଃ ଛନ୍ଦାଂସି ସରହସ୍ଯାନି ପୁରାଣସ୍ମୃତଯୋ ଽପି ଚ
ତୁମେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷର ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଉପଦେଶକ; ବେଦ, ତାହାର ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥ, ପୁରାଣ ଓ ସ୍ମୃତି ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଜାଣିଛ।
ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରାଣି ଯଚ୍ ଚାନ୍ଯତ୍ ତଵ ଵାକ୍ଯେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ ତୀର୍ଥାନାମ୍ ଅଥ ଦାନାନାଂ ଯଜ୍ଞାନାଂ ତପସାଂ ତଥା
ତୁମର ବାଣୀରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର, ତଥା ତୀର୍ଥ, ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଛି।
ଦେଵତାମନ୍ତ୍ରସେଵାନାମ୍ ଅଧିକଂ କିଂ ଵଦ ପ୍ରଭୋ ଯଦ୍ ବ୍ରୂଷେ ଭଗଵନ୍ ଭକ୍ତ୍ଯା ତଥା ଭାଵ୍ଯଂ ନ ଚାନ୍ଯଥା
ଦେବତା ପୂଜା, ମନ୍ତ୍ର ଓ ସେବା ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଟି ଉତ୍ତମ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ ପ୍ରଭୁ; ଆପଣ ଯାହା କହିବେ, ଭକ୍ତି ସହିତ ତାହା କରିବା ଉଚିତ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।
ଏତଂ ମେ ସଂଶଯଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଵାକ୍ଯାତ୍ ତ୍ଵଂ ଛେତ୍ତୁମ୍ ଅର୍ହସି ଇଷ୍ଟଂ ମନୋଗତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତସ୍ମାଦ୍ ଵିସ୍ମଯମ୍ ଆଗତଃ
ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ଆପଣଙ୍କର ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସନ୍ଦେହ ମୋର ଦୂର କରନ୍ତୁ; ମୋ ମନରେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା ଥିଲା, ଶୁଣି ମୁଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଛି।
ଶୃଣୁ ନାରଦ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ରହସ୍ଯଂ ଧର୍ମମ୍ ଉତ୍ତମମ୍ ଚତୁର୍ଵିଧାନି ତୀର୍ଥାନି ତାଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଯୁଗାନି ଚ
ଶୁଣ, ନାରଦ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଉତ୍ତମ ଧର୍ମର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ କହିବି; ଚାରି ପ୍ରକାର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଏବଂ ଏତିକି ଯୁଗ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଗୁଣାସ୍ ତ୍ରଯଶ୍ ଚ ପୁରୁଷାସ୍ ତ୍ରଯୋ ଦେଵାଃ ସନାତନାଃ ଵେଦାଶ୍ ଚ ସ୍ମୃତିଭିର୍ ଯୁକ୍ତାଶ୍ ଚତ୍ଵାରସ୍ ତେ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ତିନିଟି ଗୁଣ, ତିନି ପ୍ରକାର ଲୋକ, ଚିରକାଳୀନ ଦେବତା, ଏବଂ ସ୍ମୃତି ସହିତ ଚାରିଟି ବେଦ—ଏହି ଚାରିଟି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ପୁରୁଷାର୍ଥାଶ୍ ଚ ଚତ୍ଵାରୋ ଵାଣୀ ଚାପି ଚତୁର୍ଵିଧା ଗୁଣା ହ୍ଯ୍ ଅପି ତୁ ଚତ୍ଵାରଃ ସମତ୍ଵେନେତି ନାରଦ
ଚାରି ପ୍ରକାର ପୁରୁଷାର୍ଥ ଅଛି, ଓ ଚାରି ପ୍ରକାର ବାଣୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏହିପରି, ନାରଦ, ଚାରି ପ୍ରକାର ଗୁଣ ସମାନ ଭାବେ ଅଛି।
ସର୍ଵତ୍ର ଧର୍ମଃ ସାମାନ୍ଯୋ ଯତୋ ଧର୍ମଃ ସନାତନଃ ସାଧ୍ଯସାଧନଭାଵେନ ସ ଏଵ ବହୁଧା ମତଃ
ଧର୍ମ ସମସ୍ତଠାରେ ସାଧାରଣ, କାରଣ ଧର୍ମ ଚିରକାଳୀନ; ଉପାୟ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ତସ୍ଯାଶ୍ରଯଶ୍ ଚ ଦ୍ଵିଵିଧୋ ଦେଶଃ କାଲଶ୍ ଚ ସର୍ଵଦା କାଲାଶ୍ରଯଶ୍ ଚ ଯୋ ଧର୍ମୋ ହୀଯତେ ଵର୍ଧତେ ସଦା
ଧର୍ମର ଆଧାର ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଦେଶ ଓ କାଳ; ସଦା କାଳ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଧର୍ମ କେବେ କମିଯାଏ, କେବେ ବଢ଼ିଯାଏ।
ଯୁଗାନାମ୍ ଅନୁରୂପେଣ ପାଦଃ ପାଦୋ ଽସ୍ଯ ହୀଯତେ ଧର୍ମସ୍ଯେତି ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଦେଶାପେକ୍ଷା ତଥୋଭଯମ୍
ଯୁଗ ଅନୁଯାୟୀ ଧର୍ମର ଚାରି ଅଂଶର ଏକ ଅଂଶ କମିଯାଏ, ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ; ଏହିପରି, ଦେଶ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଇଟି ନିର୍ଭର କରେ।
କାଲେନ ଚାଶ୍ରିତୋ ଧର୍ମୋ ଦେଶେ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ ଯୁଗେଷୁ କ୍ଷୀଯମାଣେଷୁ ନ ଦେଶେଷୁ ସ ହୀଯତେ
କାଳ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଧର୍ମ ସଦା ଦେଶରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ଯୁଗ କ୍ଷୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଶରେ ଏହା କମିଯାଏ ନାହିଁ।
ଉଭଯତ୍ର ଵିହୀନେ ଚ ଧର୍ମସ୍ଯ ସ୍ଯାଦ୍ ଅଭାଵତା ତସ୍ମାଦ୍ ଦେଶାଶ୍ରିତୋ ଧର୍ମଶ୍ ଚତୁଷ୍ପାତ୍ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ
ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି ନାହିଁ, ଧର୍ମର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାଷ୍ଟ ହୁଏ; ତେଣୁ ଦେଶ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଧର୍ମ ଚାରି ଅଂଶରେ ଭଲଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
ସ ଚାପି ଧର୍ମୋ ଦେଶେଷୁ ତୀର୍ଥରୂପେଣ ତିଷ୍ଠତି କୃତେ ଦେଶଂ ଚ କାଲଂ ଚ ଧର୍ମୋ ଽଵଷ୍ଟଭ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି
ଏହି ଧର୍ମ ଦେଶରେ ତୀର୍ଥ ରୂପେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ; କୃତ ଯୁଗରେ ଧର୍ମ ଦେଶ ଓ କାଳକୁ ଧରି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ରହେ।
ତ୍ରେତାଯାଂ ପାଦହୀନେନ ସ ତୁ ପାଦଃ ପ୍ରଦେଶତଃ ଦ୍ଵାପରେ ଚାର୍ଧତଃ କାଲେ ଧର୍ମୋ ଦେଶେ ସମାସ୍ଥିତଃ
ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଧର୍ମ ଏକ ପାଦ କମ୍ ହୋଇ ଦୃଢ଼ତାରେ କମିଯାଏ; ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ ଧର୍ମ ଦେଶରେ ଅର୍ଧ ଶକ୍ତି ସହିତ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ।
କଲୌ ପାଦେନ ଚୈକେନ ଧର୍ମଶ୍ ଚଲତି ସଂକଟମ୍ ଏଵଂଵିଧଂ ତୁ ଯୋ ଧର୍ମଂ ଵେତ୍ତି ତସ୍ଯ ନ ହୀଯତେ
କଳିଯୁଗରେ ଧର୍ମ କେବଳ ଏକ ପାଦରେ ଅସ୍ଥିର ଭାବରେ ଚାଲିଥାଏ; ଏପରି ଧର୍ମକୁ ଯେଉଁଜଣ ଜାଣିଛି, ସେ କେବେ ହାରିନଥାଏ।