ନିଷ୍ପାଦିତଂ ମହାସତ୍ତ୍ରମ୍ ଋଷିଭିଃ ପାରଦର୍ଶିଭିଃ ଏତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅନ୍ତରେ ତତ୍ର ଦେଵାନାଂ ପ୍ରବଲୋ ରିପୁଃ
ଏଠାରେ ଏହି ଋଷିମାନେ ସତ୍ୟ ଦେଖିବାରେ ସକ୍ଷମ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଏକ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ସେଠି ଦେବମାନଙ୍କର ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶତ୍ରୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା।
ଵିଶ୍ଵରୂପ ଇତି ଖ୍ଯାତୋ ମୁନୀନାଂ ସତ୍ତ୍ରମ୍ ଅଭ୍ଯଗାତ୍ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ତପସା ତାନ୍ ଆରାଧ୍ଯ ଯଥାଵିଧି ଵିନଯେନାଥ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଋଷୀନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଅନୁକ୍ରମାତ୍
ସେ, ଯିଏ ଵିଶ୍ୱରୂପ ନାମରେ ପରିଚିତ, ମୁନିମାନଙ୍କର ଯଜ୍ଞ ସଭାକୁ ଆସିଲା। ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ନିଷ୍ଠା ଓ ତପସ୍ୟା କରି, ବିନୟ ସହିତ ସମସ୍ତ ଋଷିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲା।
ଧ୍ରୁଵଂ ସର୍ଵେ ଯଥାକାମଂ ମମ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯେନ ହେତୁନା ଯଥା ସ୍ଯାଦ୍ ବଲଵାନ୍ ପୁତ୍ରୋ ଦେଵାନାମ୍ ଅପି ଦୁର୍ଧରଃ ଯଜ୍ଞୈର୍ ଵା ତପସା ଵାପି ମୁନଯୋ ଵକ୍ତୁମ୍ ଅର୍ହଥ
ନିଶ୍ଚିତ, ଆପଣମାନେ ମୋତେ କହନ୍ତୁ, କିପରି ଉପାୟରେ—ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା—ମୋ ଇଚ୍ଛା ଓ ମଙ୍ଗଳ ଅନୁଯାୟୀ ଏକ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଜୟ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ ଜନ୍ମ ହେବ?
ତତ୍ର ପ୍ରାହ ମହାବୁଦ୍ଧିର୍ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମନାଃ
ତାପରେ, ମହାବୁଦ୍ଧି ଓ ମହାମନା ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ର କଥା କହିଲେ।
କର୍ମଣା ତାତ ଲଭ୍ଯନ୍ତେ ଫଲାନି ଵିଵିଧାନି ଚ ତ୍ରଯାଣାଂ କାରଣାନାଂ ଚ କର୍ମ ପ୍ରଥମକାରଣମ୍
ପ୍ରିୟ, ବିଭିନ୍ନ ଫଳ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ। ତିନିଟି କାରଣ ମଧ୍ୟରେ କର୍ମ ପ୍ରଧାନ କାରଣ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ତତଶ୍ ଚ କାରଣଂ କର୍ତା ତତଶ୍ ଚାନ୍ଯତ୍ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ ଉପାଦାନଂ ତଥା ବୀଜଂ ନ ଚ କର୍ମ ଵିଦୁର୍ ବୁଧାଃ
ତାପରେ କାରଣ ହେଉଛି କର୍ତ୍ତା, ଆଉ ଏକ କାରଣ ହେଉଛି ଉପାଦାନ ଓ ବୀଜ। କିନ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କର୍ମକୁ ଏକା କାରଣ ଭାବରେ ମନେ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
କର୍ମଣାଂ କାରଣତ୍ଵଂ ଚ କାରଣେ ପୁଷ୍କଲେ ସତି ଭାଵାଭାଵୌ ଫଲେ ଦୃଷ୍ଟୌ ତସ୍ମାତ୍ କର୍ମାଶ୍ରିତଂ ଫଲମ୍
କର୍ମର କାରଣତ୍ୱ କାରଣ ପ୍ରଚୁର ଥିଲେ ନିର୍ଭର କରେ; ଫଳର ଉପସ୍ଥିତି କିମ୍ବା ଅନୁପସ୍ଥିତି ଏହିପରି ଦେଖାଯାଏ। ତେଣୁ କର୍ମ ଉପରେ ଫଳ ନିର୍ଭର କରେ।
କର୍ମାପି ଦ୍ଵିଵିଧଂ ଜ୍ଞେଯଂ କ୍ରିଯମାଣଂ ତଥା କୃତମ୍ କର୍ତଵ୍ଯଂ କ୍ରିଯମାଣସ୍ଯ ସାଧନଂ ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଉଚ୍ଯତେ
କର୍ମକୁ ଦୁଇପ୍ରକାର ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ—ଏକଟି କରାଯାଉଛି, ଆଉ ଏକଟି କରାଯାଇଛି। ଯାହା କରିବା ଦରକାର, ତାହା ପାଇଁ ଯେଉଁ ଉପାୟ ଦିଆଯାଏ, ସେହି ଉପାୟ ହେଉଛି।
ତଦ୍ଭାଵାଃ କର୍ମସିଦ୍ଧୌ ଚ ଉଭଯତ୍ରାପି କାରଣମ୍ ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଭାଵଯତେ ଜନ୍ତୁଃ କର୍ମ କୁର୍ଵନ୍ ଵିଚକ୍ଷଣଃ
ସେହି ଉପାୟର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କର୍ମ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଦୁଇଉଟି ମାମଲାରେ କାରଣ ହେଉଛି। ଯେଉଁ ବିବେକୀ ଜୀବ କର୍ମ କରିବା ସମୟରେ ଯାହା ଭାବନା କରେ, ସେହି ଭାବନା କାରଣ ହେଉଛି।
ତଦ୍ଭାଵନାନୁରୂପେଣ ଫଲନିଷ୍ପତ୍ତିର୍ ଉଚ୍ଯତେ କରୋତି କର୍ମ ଵିଧିଵଦ୍ ଵିନା ଭାଵନଯା ଯଦି
ଭାବନା ଅନୁଯାୟୀ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଯଦି କେହି ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କର୍ମ କରେ, କିନ୍ତୁ ଭାବନା ନାହିଁ,
ଅନ୍ଯଥା ସ୍ଯାତ୍ ଫଲଂ ସର୍ଵଂ ତସ୍ଯ ଭାଵାନୁରୂପତଃ ତସ୍ମାତ୍ ତପୋ ଵ୍ରତଂ ଦାନଂ ଜପଯଜ୍ଞାଦିକାଃ କ୍ରିଯାଃ
ତାହାଲେ ସମସ୍ତ ଫଳ ଭାବାନୁସାରେ ଅନ୍ୟ ହେବ। ତେଣୁ ତପସ୍ୟା, ବ୍ରତ, ଦାନ, ଜପ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟାମାନେ
କର୍ମଣସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନୁରୂପେଣ ଫଲଂ ଦାସ୍ଯନ୍ତି ଭାଵତଃ ତସ୍ମାଦ୍ ଭାଵାନୁରୂପେଣ କର୍ମ ଵୈ ଦାସ୍ଯତେ ଫଲମ୍
କର୍ମର ଭାବାନୁସାରେ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ତେଣୁ ଭାବାନୁସାରେ କର୍ମ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଭାଵସ୍ ତୁ ତ୍ରିଵିଧୋ ଜ୍ଞେଯଃ ସାତ୍ତ୍ଵିକୋ ରାଜସସ୍ ତଥା ତାମସସ୍ ତୁ ତଥା ଜ୍ଞେଯଃ ଫଲଂ କର୍ମାନୁସାରତଃ
ଭାବ ତିନିପ୍ରକାର ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ—ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ; ଫଳ କର୍ମର ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ମିଳେ।
ଭାଵନାନୁଗୁଣଂ ଚେତି ଵିଚିତ୍ରା କର୍ମଣାଂ ସ୍ଥିତିଃ ତସ୍ମାଦ୍ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେଣ ଭାଵଂ କୁର୍ଯାଦ୍ ଵିଚକ୍ଷଣଃ
ଭାବନା ଅନୁଯାୟୀ କର୍ମର ଅବସ୍ଥା ବିଭିନ୍ନ ହୁଏ। ତେଣୁ ବିବେକୀ ଜଣେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଭାବନା ଗଢିବା ଉଚିତ।
ପଶ୍ଚାତ୍ କର୍ମାପି କର୍ତଵ୍ଯଂ ଫଲଦାତାପି ତଦ୍ଵିଧମ୍ ଫଲଂ ଦଦାତି ଫଲିନାଂ ଫଲେ ଯଦି ପ୍ରଵର୍ତତେ
ପରେ କର୍ମ ମଧ୍ୟ କରିବା ଦରକାର; ଫଳ ଦେଇଥିବା ଜଣେ ଫଳ ଭୋଗ କରୁଥିଲେ, ସେହି ଭାବରେ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
କର୍ମକାରୋ ନ ତତ୍ରାସ୍ତି କୁର୍ଯାତ୍ କର୍ମ ସ୍ଵଭାଵତଃ ତଦ୍ ଏଵ ଚୋପଦାନାଦି ସତ୍ତ୍ଵାଦିଗୁଣଭେଦତଃ
ସେଠି କର୍ମକାର୍ତ୍ତା ନାହିଁ; ଜଣେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ କର୍ମ କରେ। ଏହି କର୍ମ, ଉପାଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାରଣ ସହିତ, ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ହୁଏ।
ଭାଵାତ୍ ପ୍ରାରଭତେ ତଦ୍ଵଦ୍ ଭାଵୈଃ ଫଲମ୍ ଅଵାପ୍ଯତେ ଧର୍ମାର୍ଥକାମମୋକ୍ଷାଣାଂ କର୍ମ ଚୈଵ ହି କାରଣମ୍
ଯେପରି ଭାବରୁ କର୍ମ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ସେପରି ଭାବ ଅନୁସାରେ ଫଳ ମିଳେ। ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଏହି ସବୁର ମୂଳ କାରଣ କର୍ମ ଅଟୁଟ।
ଭାଵସ୍ଥିତଂ ଭଵେତ୍ କର୍ମ ମୁକ୍ତିଦଂ ବନ୍ଧକାରଣମ୍ ସ୍ଵଭାଵାନୁଗୁଣଂ କର୍ମ ସ୍ଵସ୍ଯୈଵେହ ପରତ୍ର ଚ
ଯେ କର୍ମ ଯେଉଁ ଭାବରେ କରାଯାଏ, ସେ କର୍ମ ମୁକ୍ତି କିମ୍ବା ବନ୍ଧନ ଦେଇଥାଏ। ନିଜ ସ୍ଵଭାବ ଅନୁଯାୟୀ କର୍ମ ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ ଫଳ ଦିଏ।
ଫଲାନି ଵିଵିଧାନ୍ଯ୍ ଆଶୁ କରୋତି ସମତାନୁଗମ୍ ଏକ ଏଵ ପଦାର୍ଥୋ ଽସୌ ଭାଵୈର୍ ଭେଦଃ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ
ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଫଳ ଶୀଘ୍ର ମିଳେ। ଦ୍ରବ୍ୟ ଏକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭାବ ଅନୁସାରେ ତାହାର ବିଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ।
କ୍ରିଯତେ ଭୁଜ୍ଯତେ ଵାପି ତସ୍ମାଦ୍ ଭାଵୋ ଵିଶିଷ୍ଯତେ ଯଥାଭାଵଂ କର୍ମ କୁରୁ ଯଥେପ୍ସିତମ୍ ଅଵାପ୍ସ୍ଯସି
କିଏ କର୍ମ କରେ କିମ୍ବା ଫଳ ଭୋଗ କରେ, ଭାବ ଅତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ନିଜ ଭାବ ଅନୁଯାୟୀ କର୍ମ କର, ଚାହିଁଥିବା ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ମିଳିବ।
ଏତଚ୍ ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଋଷେର୍ ଵାକ୍ଯଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ଯ ଧୀମତଃ ତପସ୍ ତପ୍ତ୍ଵା ବହୁକାଲଂ ତାମସଂ ଭାଵମ୍ ଆଶ୍ରିତଃ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଋଷିଙ୍କର ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟା କଲେ ଏବଂ ତାମସ ଭାବ ଅନୁସରଣ କଲେ।
ଵିଶ୍ଵରୂପଃ କର୍ମ ଭୀମଂ ଚକାର ସୁରଭୀଷଣମ୍ ପଶ୍ଯତ୍ସୁ ଋଷିମୁଖ୍ଯେଷୁ ଵାର୍ଯମାଣୋ ଽପି ନିତ୍ଯଶଃ
ବିଶ୍ୱରୂପ ଏକ ଭୟଙ୍କର କର୍ମ କଲେ, ଯାହା ଦେବତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ କରିଦେଲା। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ଦେଖୁଥିଲେ ଏବଂ ପୁନଃପୁନ ତାଙ୍କୁ ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ।
ଆତ୍ମକୋପାନୁସାରେଣ ଭୀମଂ କର୍ମ ତଥାକରୋତ୍ ଭୀଷଣେ କୁଣ୍ଡଖାତେ ତୁ ଭୀଷଣେ ଜାତଵେଦସି
ନିଜ କ୍ରୋଧ ଅନୁସାରେ, ସେ ଭୟଙ୍କର କର୍ମ କଲେ ଏବଂ ଭୟଭୀତ କୁଣ୍ଡ ଖାଦ ଓ ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିରେ।
ଭୀଷଣଂ ରୌଦ୍ରପୁରୁଷଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵାତ୍ମାନଂ ଗୁହାଶଯମ୍ ଏଵଂ ତପନ୍ତମ୍ ଆଲକ୍ଷ୍ଯ ଵାଗ୍ ଉଵାଚାଶରୀରିଣୀ
ନିଜକୁ ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ, ଦୁର୍ଗମ ହୃଦୟ ଗୁହାରେ ବସିଥିବା ପୁରୁଷ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ, ଏପରି ତପସ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ ଏକ ଦେହହୀନ ସ୍ୱର ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲା।
ଜଟାଜୂଟଂ ଵିନାତ୍ମାନଂ ନ ଚ ଵୃତ୍ରୋ ଵ୍ଯଜୀଯତ ଵୃଥାତ୍ମାନଂ ଵିଶ୍ଵରୂପୋ ଜୁହୁଯାଜ୍ ଜାତଵେଦସି
ଜଟା ନଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ବୃତ୍ର ଭାବେ ଚିହ୍ନି ଯାଇନଥିଲା; ବିଶ୍ୱରୂପ ନିଜକୁ ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କଲେ, କିନ୍ତୁ ତାହା ଫଳହୀନ ହେଲା।
ସ ଏଵେନ୍ଦ୍ରଃ ସ ଵରୁଣଃ ସ ଚ ସ୍ଯାତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ଚ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାତ୍ମାନଂ ଜଟାମାତ୍ରଂ ହୁତଵାନ୍ ଵୃଜିନୋଦ୍ଭଵଃ
ସେ ଇନ୍ଦ୍ର ହେଲେ, ସେ ଭରୁଣ ହେଲେ, ସେ ସବୁ କିଛି ହେଲେ; ନିଜକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, କେବଳ ଜଟା ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କଲେ, ଏହି କାରଣରୁ ପାପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ଵୃତ୍ର ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଵେଦେ ସ ଚାପି ଵୃଜିନୋ ଽଭଵତ୍ ଭୀମସ୍ଯ ମହିମାନଂ କୋ ଜାନାତି ଜଗଦୀଶିତୁଃ
ବେଦରେ ତାଙ୍କୁ 'ବୃତ୍ର' ଭାବେ କୁହାଯାଏ, ସେ ମଧ୍ୟ ପାପୀ ହେଲେ; ଏହି ଭୟଙ୍କର ବିଶ୍ଵ ନାୟକଙ୍କର ମହିମା କିଏ ଜାଣିପାରିବ?
ସୃଜତ୍ଯ୍ ଅଶେଷମ୍ ଅପି ଯୋ ନ ଚ ସଙ୍ଗେନ ଲିପ୍ଯତେ ଵିରରାମେତି ସଂକୀର୍ତ୍ଯ ସା ଵାଣ୍ଯ୍ ଏନଂ ମୁନୀଶ୍ଵରାଃ
ଯିଏ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରେ ଏବଂ ସଂଗରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏନି—ଏହି ଉପଦେଶ ଦେବା ପରେ, ମହାମୁନିମାନେ 'ବିରାମ' ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
ଭୀମେଶ୍ଵରଂ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ଜଗ୍ମୁଃ ସ୍ଵଂ ସ୍ଵମ୍ ଅଥାଶ୍ରମମ୍ ଵିଶ୍ଵରୂପୋ ମହାଭୀମୋ ଭୀମକର୍ମା ତଥାକୃତିଃ
ଭୀମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୁନି ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ; ବିଶ୍ୱରୂପ ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତି ଓ କର୍ମରେ ଏଠି ରହିଗଲେ।
ଭୀମଭାଵୋ ଭୀମତନୁଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵାତ୍ମାନଂ ଜୁହାଵ ହ ତସ୍ମାଦ୍ ଭୀମେଶ୍ଵରୋ ଦେଵଃ ପୁରାଣେ ପରିପଠ୍ଯତେ ତତ୍ର ସ୍ନାନଂ ଚ ଦାନଂ ଚ ମୁକ୍ତିଦଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ନିଜକୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ, ଭୟଙ୍କର ଦେହରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ସେ ଅପନିଜକୁ ଅର୍ପଣ କଲେ। ଏହି କାରଣରୁ, ଭୀମେଶ୍ୱର ଦେବତା ପୁରାଣରେ ପ୍ରଶଂସିତ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।