ତସ୍ମିନ୍ ପୁରଵରେ କଶ୍ଚିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵୃଦ୍ଧକୌଶିକଃ ତତ୍ପୁତ୍ରୋ ଗୌତମ ଇତି ଖ୍ଯାତୋ ଵେଦଵିଦୁତ୍ତମଃ
ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସହରରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ବୃଦ୍ଧକୌଶିକ। ତାଙ୍କ ପୁଅ ଗୌତମ ନାମରେ ପରିଚିତ, ବେଦର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନୀ।
ତସ୍ଯ ମାତୁର୍ ମନୋଦୋଷାଦ୍ ଵିପରୀତୋ ଽଭଵଦ୍ ଦ୍ଵିଜଃ ସଖା ତସ୍ଯ ଵଣିକ୍ କଶ୍ଚିନ୍ ମଣିକୁଣ୍ଡଲ ଉଚ୍ଯତେ
ତାଙ୍କ ମାଆର ମନସିକ ଦୋଷରୁ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅସାଧାରଣ ଚରିତ୍ରର ହେଲା। ତାଙ୍କର ଏକ ସଖା ଥିଲେ, ବ୍ୟାପାରୀ ମଣିକୁଣ୍ଡଳ ନାମରେ ପରିଚିତ।
ତେନ ସଖ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜସ୍ଯାସୀଦ୍ ଵିଷମଂ ଦ୍ଵିଜଵୈଶ୍ଯଯୋଃ ଶ୍ରୀମଦ୍ଦରିଦ୍ରଯୋର୍ ନିତ୍ଯଂ ପରସ୍ପରହିତୈଷିଣୋଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବ୍ୟାପାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅସମ ମିତ୍ରତା ଥିଲା, ଜଣେ ଧନୀ ଓ ଜଣେ ଦରିଦ୍ର, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ସଦା ପରସ୍ପରର ଭଲ ଚାହିଁଥିଲେ।
କଦାଚିଦ୍ ଗୌତମୋ ଵୈଶ୍ଯଂ ଵିତ୍ତେଶଂ ମଣିକୁଣ୍ଡଲମ୍ ପ୍ରାହେଦଂ ଵଚନଂ ପ୍ରୀତ୍ଯା ରହଃ ସ୍ଥିତ୍ଵା ପୁନଃ ପୁନଃ
ଏକ ଦିନ, ଗୌତମ ଧନୀ ବ୍ୟାପାରୀ ମଣିକୁଣ୍ଡଳଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ଏବଂ ପ୍ରେମରେ ବାରମ୍ବାର ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଗଚ୍ଛାମୋ ଧନମ୍ ଆଦାତୁଂ ପର୍ଵତାନ୍ ଉଦଧୀନ୍ ଅପି ଯୌଵନଂ ତଦ୍ ଵୃଥା ଜ୍ଞେଯଂ ଵିନା ସୌଖ୍ଯାନୁକୂଲ୍ଯତଃ ଧନଂ ଵିନା ତତ୍ କଥଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଅହୋ ଧିଙ୍ ନିର୍ଧନଂ ନରମ୍
'ଚଳ, ଆମେ ଧନ ଆଣିବାକୁ ପାହାଡ଼ ଓ ସାଗର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯିବା। ଯୁବାବସ୍ଥା ଧନ ଓ ସୁଖ ନଥିଲେ ଅସାର। ଧନ ନଥିଲେ ସୁଖ କିପରି ମିଳିବ? ହେ ଦରିଦ୍ର ଲୋକ, ଦୁଃଖ ଦିଅ।'
କୁଣ୍ଡଲୋ ଦ୍ଵିଜମ୍ ଆହେଦଂ ମତ୍ପିତ୍ରୋପାର୍ଜିତଂ ଧନମ୍ ବହ୍ଵ୍ ଅସ୍ତି କିଂ ଧନେନାଦ୍ଯ କରିଷ୍ଯେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ ଦ୍ଵିଜଃ ପୁନର୍ ଉଵାଚେଦଂ ମଣିକୁଣ୍ଡଲମ୍ ଓଜସା
ମଣିକୁଣ୍ଡଳ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋ ପିତା ଉପାର୍ଜିତ ଧନ ବହୁତ ଅଛି। ଏବେ ଧନର ଆବଶ୍ୟକତା କଣ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ?' କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶକ୍ତିରେ ମଣିକୁଣ୍ଡଳଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଧର୍ମାର୍ଥଜ୍ଞାନକାମାନାଂ କୋ ନୁ ତୃପ୍ତଃ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ ଉତ୍କର୍ଷପ୍ରାପ୍ତିର୍ ଏଵୈଷାଂ ସଖେ ଶ୍ଲାଘ୍ଯା ଶରୀରିଣାମ୍
'ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, ଜ୍ଞାନ ଓ କାମ ଜଣା ଲୋକମାନେ କେଉଁଠି ସତ୍ୟରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବା? ଶରୀର ଧାରଣ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ପ୍ରାପ୍ତି ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମିତ୍ର।'
ସ୍ଵେନୈଵ ଵ୍ଯଵସାଯେନ ଧନ୍ଯା ଜୀଵନ୍ତି ଜନ୍ତଵଃ ପରଦତ୍ତାର୍ଥସଂତୁଷ୍ଟାଃ କଷ୍ଟଜୀଵିନ ଏଵ ତେ
'ନିଜ ଉଦ୍ୟମରେ ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ। ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦିଆ ଧନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି।'
ସ ପୁତ୍ରଃ ଶସ୍ଯତେ ଲୋକେ ପିତୃଭିଶ୍ ଚାଭିନନ୍ଦ୍ଯତେ ଯଃ ପୈତ୍ର୍ଯମ୍ ଅଭିଲିପ୍ସେତ ନ ଵାଚାପି ତୁ କୁଣ୍ଡଲ
'ଯେଉଁ ପୁଅ ପିତାଙ୍କ ପୈତୃକ ଧନ ଚାହେ, ସେ ପୁଅ ସଂସାରରେ ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଏ ଓ ପିତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ମଣିକୁଣ୍ଡଳ।'
ସ୍ଵବାହୁବଲମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ଯୋ ଽର୍ଥାନ୍ ଅର୍ଜଯତେ ସୁତଃ ସ କୃତାର୍ଥୋ ଭଵେଲ୍ ଲୋକେ ପୈତ୍ର୍ଯଂ ଵିତ୍ତଂ ନ ତୁ ସ୍ପୃଶେତ୍
'ଯେଉଁ ପୁଅ ନିଜ ବାହୁବଳରେ ଧନ ଉପାର୍ଜନ କରେ, ସେ ସଂସାରରେ ସଫଳ ହୁଏ; ତାଙ୍କୁ ପୈତୃକ ଧନ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।'
ସ୍ଵଯମ୍ ଆର୍ଜ୍ଯ ସୁତୋ ଵିତ୍ତଂ ପିତ୍ରେ ଦାସ୍ଯତି ବନ୍ଧଵେ ତଂ ତୁ ପୁତ୍ରଂ ଵିଜାନୀଯାଦ୍ ଇତରୋ ଯୋନିକୀଟକଃ
'ଯେଉଁ ପୁଅ ନିଜେ ଧନ ଉପାର୍ଜନ କରି ପିତା କିମ୍ବା ଆତ୍ମୀୟଙ୍କୁ ଦେଇଥାଏ, ସେ ହିଁ ସତ୍ୟ ପୁଅ; ଅନ୍ୟ ମାତ୍ର ଜନ୍ମର କୀଟ।'
ଏତଚ୍ ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ତଦ୍ ଵାକ୍ଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯାଭିଲାଷିଣଃ ତଥେତି ମତ୍ଵା ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ରତ୍ନାନ୍ଯ୍ ଆଦାଯ ସତ୍ଵରଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଆଶାଭରା କଥା ଶୁଣି ଏବଂ ସେଥିରେ ବିଶ୍ୱାସ କରି, ସେ ଶୀଘ୍ରତାରେ ତାଙ୍କର ରତ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ନେଲା।
ଆତ୍ମକୀଯାନି ଵିତ୍ତାନି ଗୌତମାଯ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍ ଧନେନୈତେନ ଦେଶାଂଶ୍ ଚ ପରିଭ୍ରମ୍ଯ ଯଥାସୁଖମ୍
ସେ ନିଜ ଧନ ଗୌତମଙ୍କୁ ଦେଲା, ଏହି ଧନରେ ସେମାନେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଅନେକ ଦେଶ ଭ୍ରମଣ କଲେ।
ଧନାନ୍ଯ୍ ଆଦାଯ ଵିତ୍ତାନି ପୁନର୍ ଏଷ୍ଯାମହେ ଗୃହମ୍ ସତ୍ଯମ୍ ଏଵ ଵଣିଗ୍ ଵକ୍ତି ସ ତୁ ଵିପ୍ରଃ ପ୍ରତାରକଃ
'ଆମେ ଧନ ଓ ରତ୍ନ ନେଇ ପୁନି ଘରକୁ ଫେରିବା।' ବ୍ୟାପାରୀ ସତ୍ୟ କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚତୁର୍ ଥିଲେ।
ପାପାତ୍ମା ପାପଚିତ୍ତଂ ଚ ନ ବୁବୋଧ ଵଣିଗ୍ ଦ୍ଵିଜମ୍ ତୌ ପରସ୍ପରମ୍ ଆମନ୍ତ୍ର୍ଯ ମାତାପିତ୍ରୋର୍ ଅଜାନତୋଃ
ପାପମନ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିବା ବଣିକ, ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେନି; ଦୁଇଜଣ, ଏକାପର ମାତାପିତା ବିଷୟରେ ଅଜ୍ଞାତ ଥିଲେ, ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ କଥା କହିଲେ।
ଦେଶାଦ୍ ଦେଶାନ୍ତରଂ ଯାତୌ ଧନାର୍ଥଂ ତୌ ଵଣିଗ୍ଦ୍ଵିଜୌ ଵଣିଗ୍ଘସ୍ତସ୍ଥିତଂ ଵିତ୍ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ହର୍ତୁମ୍ ଇଚ୍ଛତି
ବଣିକ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଧନ ଲାଗି ଏକ ଦେଶରୁ ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ଯାଇଥିଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବଣିକର ହାତରେ ଥିବା ଧନକୁ ନେବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ।
ଯେନ କେନାପ୍ଯ୍ ଉପାଯେନ ତଦ୍ ଧନଂ ହି ସମାହରେ ଅହୋ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ରମ୍ଯାଣି ନଗରାଣି ସହସ୍ରଶଃ
ଯେଉଁ ଉପାୟରେ ହେଉ, ମୁଁ ସେ ଧନକୁ ଏକତ୍ର କରିବି; ଆହା, ପୃଥିବୀରେ ହଜାର ହଜାର ସୁନ୍ଦର ସହର ଅଛି।
ଇଷ୍ଟପ୍ରଦାତ୍ର୍ଯଃ କାମସ୍ଯ ଦେଵତା ଇଵ ଯୋଷିତଃ ମନୋହରାସ୍ ତତ୍ର ତତ୍ର ସନ୍ତି କିଂ କ୍ରିଯତେ ମଯା
ସେଠାଏଠାଏ ମନୋହର ଜନନୀମାନେ, ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିବା ଦେବୀମାନଙ୍କ ପରି, ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି—ମୁଁ କଣ କରିବି?
ଧନମ୍ ଆହୃତ୍ଯ ଯତ୍ନେନ ଯୋଷିଦ୍ଭ୍ଯୋ ଯଦି ଦୀଯତେ ଭୁଜ୍ଯନ୍ତେ ତାସ୍ ତତୋ ନିତ୍ଯଂ ସଫଲଂ ଜୀଵିତଂ ହି ତତ୍
ଯଦି ପ୍ରୟାସରେ ଧନ ଅନ୍ତେ, ଏହା ଜନନୀମାନେକୁ ଦିଆଯାଏ, ସେମାନେ ସେ ଧନକୁ ସଦା ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି; ଏଭଳି ଜୀବନ ନିଶ୍ଚୟ ଫଳଦାୟକ।
ନୃତ୍ଯଗୀତରତୋ ନିତ୍ଯଂ ପଣ୍ଯସ୍ତ୍ରୀଭିର୍ ଅଲଂକୃତଃ ଭୋକ୍ଷ୍ଯେ କଥଂ ତୁ ତଦ୍ ଵିତ୍ତଂ ଵୈଶ୍ଯାନ୍ ମଦ୍ଧସ୍ତମ୍ ଆଗତମ୍
ପ୍ରତିଦିନ ବେଶ୍ୟାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ନୃତ୍ୟ ଓ ଗୀତରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇ, ବଣିକର ହାତକୁ ଆସିଥିବା ସେ ଧନକୁ କିପରି ଉପଭୋଗ କରିବି?
ଏଵଂ ଚିନ୍ତଯମାନୋ ଽସୌ ଗୌତମଃ ପ୍ରହସନ୍ନ୍ ଇଵ ମଣିକୁଣ୍ଡଲମ୍ ଆହେଦମ୍ ଅଧର୍ମାଦ୍ ଏଵ ଜନ୍ତଵଃ
ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ଗୌତମ, ମଣିର କଣ୍ଠା ଲଗାଇ, ହସୁଥିବା ପରି କହିଲେ: 'ଅଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉନ୍ନତି ପାନ୍ତି।'
ଵୃଦ୍ଧିଂ ସୁଖମ୍ ଅଭୀଷ୍ଟାନି ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତି ନ ସଂଶଯଃ ଧର୍ମିଷ୍ଠାଃ ପ୍ରାଣିନୋ ଲୋକେ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଦୁଃଖଭାଗିନଃ
ସେମାନେ ବୃଦ୍ଧି, ସୁଖ ଓ ଇଚ୍ଛିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ପାନ୍ତି—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ତଥାପି, ଏହି ଜଗତରେ ଧର୍ମିକମାନେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରୁଥିବା ଦେଖାଯାଏ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଧର୍ମେଣ କିଂ ତେନ ଦୁଃଖୈକଫଲହେତୁନା
ଏହିପରି, ଦୁଃଖ ହିଁ ଫଳ ଦେଇଥିବା ଧର୍ମର କଣ ଉପଯୋଗ?
ନେତ୍ଯ୍ ଉଵାଚ ତତୋ ଵୈଶ୍ଯଃ ସୁଖଂ ଧର୍ମେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ ପାପେ ଦୁଃଖଂ ଭଯଂ ଶୋକୋ ଦାରିଦ୍ର୍ଯଂ କ୍ଲେଶ ଏଵ ଚ ଯତୋ ଧର୍ମସ୍ ତତୋ ମୁକ୍ତିଃ ସ୍ଵଧର୍ମଃ କିଂ ଵିନଶ୍ଯତି
ତେବେ ବଣିକ କହିଲେ, 'ନା, ସୁଖ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ; ପାପରେ ଦୁଃଖ, ଭୟ, ଶୋକ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ କଷ୍ଟ ଅଛି। ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ ଅଛି, ସେଠି ମୁକ୍ତି ଅଛି; ନିଜ ଧର୍ମ କିପରି ନଷ୍ଟ ହେବ?'
ଏଵଂ ଵିଵଦତୋସ୍ ତତ୍ର ସଂପରାଯସ୍ ତଯୋର୍ ଅଭୂତ୍ ଯସ୍ଯ ପକ୍ଷୋ ଭଵେଜ୍ ଜ୍ଯାଯାନ୍ ସ ପରାର୍ଥମ୍ ଅଵାପ୍ନୁଯାତ୍
ଏଭଳି ଦୁଇଜଣ ତର୍କ କରୁଥିବା ବେଳେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦ ହେଲା; ଯାହାର ପକ୍ଷ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେବ, ସେ ଅନ୍ୟର ଧନ ଲାଭ କରିବ।
ପୃଚ୍ଛାଵଃ କସ୍ଯ ପ୍ରାବଲ୍ଯଂ ଧର୍ମିଣୋ ଵାପ୍ଯ୍ ଅଧର୍ମିଣଃ ଵେଦାତ୍ ତୁ ଲୌକିକଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ଲୋକେ ଧର୍ମାତ୍ ସୁଖଂ ଭଵେତ୍
ଆମେ ପଚାରିବା, କାହାର ଶକ୍ତି ବେଶି—ଧର୍ମିକର କି ଅଧର୍ମିକର; ଏହି ଜଗତରେ ବେଦ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଧର୍ମରୁ ସୁଖ ମିଳେ।
ଏଵଂ ଵିଵଦମାନୌ ତାଵ୍ ଊଚତୁଃ ସକଲାଞ୍ ଜନାନ୍ ଧର୍ମସ୍ଯ ଵାପ୍ଯ୍ ଅଧର୍ମସ୍ଯ ପ୍ରାବଲ୍ଯମ୍ ଅନଯୋର୍ ଭୁଵି
ଏଭଳି ତର୍କ କରୁଥିବା, ଦୁଇଜଣ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ପୃଥିବୀରେ କାହାର ଶକ୍ତି ବେଶି, ଧର୍ମର କି ଅଧର୍ମର?'
ତଦ୍ ଵଦନ୍ତୁ ଯଥାଵୃତ୍ତମ୍ ଏଵମ୍ ଊଚତୁର୍ ଓଜସା ଏଵଂ ତତ୍ରୋଚିରେ କେଚିଦ୍ ଯେ ଧର୍ମେଣାନୁଵର୍ତିନଃ
ସେମାନେ ଏହି ଘଟଣା ଯଥାସ୍ତିତି କହନ୍ତୁ—ଏଭଳି ସେମାନେ ଜୋରରେ କହିଲେ; ତାପରେ, ଯେମାନେ ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରନ୍ତି, ସେମାନେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ତୈର୍ ଦୁଃଖମ୍ ଅନୁଭୂଯତେ ପାପିଷ୍ଠାଃ ସୁଖିନୋ ଜନାଃ ସଂପରାଯେ ଧନଂ ସର୍ଵଂ ଜିତଂ ଵିପ୍ରେ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍
ସେମାନେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ସବୁଠୁ ପାପୀ ଲୋକମାନେ ସୁଖୀ ଅଛନ୍ତି। ବିବାଦରେ ସମସ୍ତ ଧନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଲା।
ମଣିମାନ୍ ଧର୍ମଵିଚ୍ଛ୍ରେଷ୍ଠଃ ପୁନର୍ ଧର୍ମଂ ପ୍ରଶଂସତି ମଣିମନ୍ତଂ ଦ୍ଵିଜଃ ପ୍ରାହ କିଂ ଧର୍ମମ୍ ଅନୁଶଂସସି ତଥେତି ଚେତ୍ଯ୍ ଆହ ଵୈଶ୍ଯୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ପୁନର୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍
ମଣିମାନ, ଧର୍ମଜ୍ଞାନରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ପୁନି ଧର୍ମକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଣିମାନକୁ ପଚାରିଲେ, 'ତୁମେ କିଏ ଧର୍ମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଛ?' ବଣିକ କହିଲେ, 'ଠିକ ଅଛି,' ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁନି କହିଲେ।