ମୃଦୋଃ କୋପି ଭଵେତ୍ ପ୍ରୀତଃ କୋପି ତଦ୍ଵଦ୍ ଦୁରାତ୍ମନଃ ତସ୍ମାଦ୍ ଅହଂ ମୂର୍ଧ୍ନି ଶିଲାଂ ପାତଯେଯମ୍ ଅସଂଶଯମ୍
କେହି କେବେ ମାଟିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇପାରନ୍ତି, କେହି ଦୁଷ୍ଟ ମନିଷ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ। ତେଣୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୁଁ ନିଜ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପଥର ଫିଙ୍ଗିଦେବି।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଵତି ଵୈ ଵେଦେ ଵିହସ୍ଯେଶୋ ଽବ୍ରଵୀଦ୍ ଇଦମ୍
ଏପରି କହିବା ପରେ ବେଦଙ୍କୁ ହସି ଭଗବାନ୍ କହିଲେ—
ଶ୍ଵଃ ପ୍ରତୀକ୍ଷସ୍ଵ ପଶ୍ଚାନ୍ ମେ ଶିଲାଂ ପାତଯ ମୂର୍ଧନି
କାଲି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କର, ତାପରେ ମୋ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପଥର ଫିଙ୍ଗିଦେ।
ତଥେତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ସ ଵେଦୋ ଽପି ଶିଲାଂ ସଂତ୍ଯଜ୍ଯ ବାହୁନା ଉପସଂହୃତ୍ଯ ତଂ କୋପଂ ଶ୍ଵଃ କରୋମୀତ୍ଯ୍ ଉଵାଚ ହ
ଏହିପରି କହି ବେଦ ମଧ୍ୟ 'ଠିକ୍ ଅଛି' ବୋଲି ପଥରକୁ ହାତରେ ରଖିଦେଲେ, କ୍ରୋଧକୁ ଦମନ କରି କହିଲେ—'ମୁଁ କାଲି ଏହା କରିବି'।
ତତଃ ପ୍ରାତଃ ସମାଗତ୍ଯ କୃତ୍ଵା ସ୍ନାନାଦିକର୍ମ ଚ ଵେଦୋ ଽପି ନିତ୍ଯଵତ୍ ପୂଜାଂ କୁର୍ଵନ୍ ପଶ୍ଯତି ମସ୍ତକେ
ପରେ ପ୍ରଭାତେ ଆସି, ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ବେଦ ସଦାବତ ପୂଜା କରୁଥିବା ବେଳେ ଦେଖିଲେ—
ଲିଙ୍ଗସ୍ଯ ସଵ୍ରଣାଂ ଭୀମାଂ ଧାରାଂ ଚ ରୁଧିରପ୍ଲୁତାମ୍ ଵେଦଃ ସ ଵିସ୍ମିତୋ ଭୂତ୍ଵା କିମ୍ ଇଦଂ ଲିଙ୍ଗମୂର୍ଧନି
ଲିଙ୍ଗର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ଘାଉ ଓ ରକ୍ତରେ ଭିଜା ଧାରା। ବେଦ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ଚିନ୍ତା କଲେ—'ଏହା କଣ ଲିଙ୍ଗର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ?'
ମହୋତ୍ପାତୋ ଭଵେତ୍ କସ୍ଯ ସୂଚଯେଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଚିନ୍ତଯତ୍ ମୃଦ୍ଭିଶ୍ ଚ ଗୋମଯେନାପି କୁଶୈସ୍ ତଂ ଗାଙ୍ଗଵାରିଭିଃ
ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ କାହା ପାଇଁ ଦେଖାଦେଲା, କାହାକୁ ସୂଚିତ କରୁଛି—ଏହି ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି, ମାଟି, ଗୋମୟ, କୁଶ ଓ ଗଙ୍ଗାଜଳ ଦ୍ୱାରା ଧୋଇଦେଲେ।
ପ୍ରକ୍ଷାଲଯିତ୍ଵା ତାଂ ପୂଜାଂ କୃତଵାନ୍ ନିତ୍ଯଵତ୍ ତଦା ଏତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅନ୍ତରେ ପ୍ରାଯାଦ୍ ଵ୍ଯାଧୋ ଵିଗତକଲ୍ମଷଃ
ଏହାକୁ ଭଲ ଭାବେ ଧୋଇ, ସଦାବତ ପୂଜା କଲେ; ସେଇ ସମୟରେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶିକାରୀ ଆସିଲେ।
ମୂର୍ଧାନଂ ଵ୍ରଣସଂଯୁକ୍ତଂ ସରକ୍ତଂ ଲିଙ୍ଗମସ୍ତକେ ଶଂକରସ୍ଯାଦିକେଶସ୍ଯ ଦଦୃଶେ ଽନ୍ତର୍ଗତସ୍ ତଦା
ତାପରେ ଲିଙ୍ଗ ଭିତରେ ଦେଖିଲେ—ଶଙ୍କରଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଘାଉ ଓ ରକ୍ତରେ ଭରିଥିବା।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ କିମ୍ ଇଦଂ ଚିତ୍ରମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ନିଶିତୈଃ ଶରୈଃ ଆତ୍ମାନଂ ଭେଦଯାମ୍ ଆସ ଶତଧା ଚ ସହସ୍ରଧା
ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, 'ଏହା କଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ!' ବୋଲି କହି, ତିକ୍ତ ତୀର ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଶତଶଃ ଓ ସହସ୍ରଶଃ ବେଳେ ଛିଦ୍ର କଲେ।
ସ୍ଵାମିନୋ ଵୈକୃତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କଃ କ୍ଷମେତୋତ୍ତମାଶଯଃ ମୁହୁର୍ ନିନିନ୍ଦ ଚାତ୍ମାନଂ ମଯି ଜୀଵତ୍ଯ୍ ଅଭୂଦ୍ ଇଦମ୍
ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଏହି ଅବସ୍ଥା ଦେଖି, କିଏ ଉତ୍ତମ ହୃଦୟରେ ଏହା ସହିପାରିବ? ପୁନିପୁନି ନିଜକୁ ଦୋଷ ଦେଇ କହିଲେ—'ମୋ ଜୀବନରେ ଏହା ହେଲା'।
କଷ୍ଟମ୍ ଆପତିତଂ କୀଦୃଗ୍ ଅହୋ ଦୁର୍ଵିଧିଵୈଶସାତ୍ ତତ୍ କର୍ମ ତସ୍ଯ ସଂଵୀକ୍ଷ୍ଯ ମହାଦେଵୋ ଽତିଵିସ୍ମିତଃ ତତଃ ପ୍ରୋଵାଚ ଭଗଵାନ୍ ଵେଦଂ ଵେଦଵିଦାଂ ଵରମ୍
'ହାଁ, କେମିତି ଏହି କଷ୍ଟ ଆସିଲା, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟର ଦୋଷ!'—ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ମହାଦେବ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ; ତାପରେ ଭଗବାନ୍ ବେଦଙ୍କୁ, ବେଦଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠକୁ, କହିଲେ—
ପଶ୍ଯ ଵ୍ଯାଧଂ ମହାବୁଦ୍ଧେ ଭକ୍ତଂ ଭାଵେନ ସଂଯୁତମ୍ ତ୍ଵଂ ତୁ ମୃଦ୍ଭିଃ କୁଶୈର୍ ଵାର୍ଭିର୍ ମୂର୍ଧାନଂ ସ୍ପୃଷ୍ଟଵାନ୍ ଅସି
'ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ଏହି ଶିକାରୀଙ୍କୁ ଦେଖ, ସେ ଭକ୍ତି ଓ ନିଷ୍ଠାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ତୁମେ କିନ୍ତୁ କେବଳ ମାଟି, କୁଶ, ଜଳ ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡକୁ ଛୁଇଁଛ।'
ଅନେନ ସହସା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ମମାତ୍ମାପି ନିଵେଦିତଃ ଭକ୍ତିଃ ପ୍ରେମାଥଵା ଶକ୍ତିର୍ ଵିଚାରୋ ଯତ୍ର ଵିଦ୍ଯତେ ତସ୍ମାଦ୍ ଅସ୍ମୈ ଵରାନ୍ ଦାସ୍ଯେ ପଶ୍ଚାତ୍ ତୁଭ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
'ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଅର୍ପିତ ହୋଇଛି। ଯେଉଁଠାରେ ଭକ୍ତି, ପ୍ରେମ, ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ବିବେକ ଅଛି, ସେଠି ପ୍ରଥମେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବି, ପରେ ତୁମକୁ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ।'
ଵରେଣ ଚ୍ଛନ୍ଦଯାମ୍ ଆସ ଵ୍ଯାଧଂ ଦେଵୋ ମହେଶ୍ଵରଃ ଵ୍ଯାଧଃ ପ୍ରୋଵାଚ ଦେଵେଶଂ ନିର୍ମାଲ୍ଯଂ ତଵ ଯଦ୍ ଭଵେତ୍
ମହେଶ୍ୱର ଦେବ ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ଶିକାରୀଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛା ମାଗିବାକୁ କହିଲେ। ଶିକାରୀ ଦେବତାଙ୍କୁ କହିଲେ—'ମୁଁ ତୁମର ନିର୍ମାଳ୍ୟ ପାଉ।'
ତଦ୍ ଅସ୍ମାକଂ ଭଵେନ୍ ନାଥ ମନ୍ନାମ୍ନା ତୀର୍ଥମ୍ ଉଚ୍ଯତାମ୍ ସର୍ଵକ୍ରତୁଫଲଂ ତୀର୍ଥଂ ସ୍ମରଣାଦ୍ ଏଵ ଜାଯତାମ୍
'ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହା ଆମ ପାଇଁ ହେଉ। ମୋ ନାମରେ ଏକ ତୀର୍ଥ ହେଉ। ସେଇ ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଉ, କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ।'
ତଥେତ୍ଯ୍ ଉଵାଚ ଦେଵେଶସ୍ ତତସ୍ ତତ୍ ତୀର୍ଥମ୍ ଉତ୍ତମମ୍ ଭିଲ୍ଲତୀର୍ଥଂ ସମସ୍ତାଘସଂଘଵିଚ୍ଛେଦକାରଣମ୍
ଦେବତାଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ କହିଲେ, 'ଏହିପରି ହେଉ।' ତାପରେ ଭିଲ୍ଲତୀର୍ଥ ନାମକ ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ସମସ୍ତ ପାପର ସଂଚୟକୁ ନଷ୍ଟ କରିବାର କାରଣ ହେଲା।
ଶ୍ରୀମହାଦେଵଚରଣମହାଭକ୍ତିଵିଧାଯକମ୍ ଅଭଵତ୍ ସ୍ନାନଦାନାଦ୍ଯୈର୍ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିପ୍ରଦାଯକମ୍ ଵେଦସ୍ଯାପି ଵରାନ୍ ପ୍ରାଦାଚ୍ ଛିଵୋ ନାନାଵିଧାନ୍ ବହୂନ୍
ଏହା ଶ୍ରୀମହାଦେବଙ୍କର ଚରଣରେ ମହାଭକ୍ତି ଦେଇଥିଲା, ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିଲା। ଶିବ ଏଠାରେ ବେଦକୁ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦାନ ଦେଇଥିଲେ।
ଚକ୍ଷୁସ୍ତୀର୍ଥମ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ରୂପସୌଭାଗ୍ଯଦାଯକମ୍ ଯତ୍ର ଯୋଗେଶ୍ଵରୋ ଦେଵୋ ଗୌତମ୍ଯା ଦକ୍ଷିଣେ ତଟେ
ଏହି ସ୍ଥାନ 'ଚକ୍ଷୁସ୍ତୀର୍ଥ' ଭାବରେ ପରିଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ରୂପ ଓ ଭାଗ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ଏଠାରେ ଯୋଗୀଙ୍କର ଦେବତା ଗୌତମୀ ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ ବସିଛନ୍ତି।
ପୁରଂ ଭୌଵନମ୍ ଆଖ୍ଯାତଂ ଗିରିମୂର୍ଧ୍ନ୍ଯ୍ ଅଭିଧୀଯତେ ଯତ୍ରାସୌ ଭୌଵନୋ ରାଜା କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମପରାଯଣଃ
ଭୌବନା ନାମକ ସହର ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯେଉଁଠାରେ ଭୌବନା ରାଜା କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି ରାଜ୍ୟ କରିଥିଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ ପୁରଵରେ କଶ୍ଚିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵୃଦ୍ଧକୌଶିକଃ ତତ୍ପୁତ୍ରୋ ଗୌତମ ଇତି ଖ୍ଯାତୋ ଵେଦଵିଦୁତ୍ତମଃ
ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସହରରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ବୃଦ୍ଧକୌଶିକ। ତାଙ୍କ ପୁଅ ଗୌତମ ନାମରେ ପରିଚିତ, ବେଦର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନୀ।
ତସ୍ଯ ମାତୁର୍ ମନୋଦୋଷାଦ୍ ଵିପରୀତୋ ଽଭଵଦ୍ ଦ୍ଵିଜଃ ସଖା ତସ୍ଯ ଵଣିକ୍ କଶ୍ଚିନ୍ ମଣିକୁଣ୍ଡଲ ଉଚ୍ଯତେ
ତାଙ୍କ ମାଆର ମନସିକ ଦୋଷରୁ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅସାଧାରଣ ଚରିତ୍ରର ହେଲା। ତାଙ୍କର ଏକ ସଖା ଥିଲେ, ବ୍ୟାପାରୀ ମଣିକୁଣ୍ଡଳ ନାମରେ ପରିଚିତ।
ତେନ ସଖ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜସ୍ଯାସୀଦ୍ ଵିଷମଂ ଦ୍ଵିଜଵୈଶ୍ଯଯୋଃ ଶ୍ରୀମଦ୍ଦରିଦ୍ରଯୋର୍ ନିତ୍ଯଂ ପରସ୍ପରହିତୈଷିଣୋଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବ୍ୟାପାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅସମ ମିତ୍ରତା ଥିଲା, ଜଣେ ଧନୀ ଓ ଜଣେ ଦରିଦ୍ର, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ସଦା ପରସ୍ପରର ଭଲ ଚାହିଁଥିଲେ।
କଦାଚିଦ୍ ଗୌତମୋ ଵୈଶ୍ଯଂ ଵିତ୍ତେଶଂ ମଣିକୁଣ୍ଡଲମ୍ ପ୍ରାହେଦଂ ଵଚନଂ ପ୍ରୀତ୍ଯା ରହଃ ସ୍ଥିତ୍ଵା ପୁନଃ ପୁନଃ
ଏକ ଦିନ, ଗୌତମ ଧନୀ ବ୍ୟାପାରୀ ମଣିକୁଣ୍ଡଳଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ଏବଂ ପ୍ରେମରେ ବାରମ୍ବାର ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଗଚ୍ଛାମୋ ଧନମ୍ ଆଦାତୁଂ ପର୍ଵତାନ୍ ଉଦଧୀନ୍ ଅପି ଯୌଵନଂ ତଦ୍ ଵୃଥା ଜ୍ଞେଯଂ ଵିନା ସୌଖ୍ଯାନୁକୂଲ୍ଯତଃ ଧନଂ ଵିନା ତତ୍ କଥଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଅହୋ ଧିଙ୍ ନିର୍ଧନଂ ନରମ୍
'ଚଳ, ଆମେ ଧନ ଆଣିବାକୁ ପାହାଡ଼ ଓ ସାଗର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯିବା। ଯୁବାବସ୍ଥା ଧନ ଓ ସୁଖ ନଥିଲେ ଅସାର। ଧନ ନଥିଲେ ସୁଖ କିପରି ମିଳିବ? ହେ ଦରିଦ୍ର ଲୋକ, ଦୁଃଖ ଦିଅ।'
କୁଣ୍ଡଲୋ ଦ୍ଵିଜମ୍ ଆହେଦଂ ମତ୍ପିତ୍ରୋପାର୍ଜିତଂ ଧନମ୍ ବହ୍ଵ୍ ଅସ୍ତି କିଂ ଧନେନାଦ୍ଯ କରିଷ୍ଯେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ ଦ୍ଵିଜଃ ପୁନର୍ ଉଵାଚେଦଂ ମଣିକୁଣ୍ଡଲମ୍ ଓଜସା
ମଣିକୁଣ୍ଡଳ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋ ପିତା ଉପାର୍ଜିତ ଧନ ବହୁତ ଅଛି। ଏବେ ଧନର ଆବଶ୍ୟକତା କଣ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ?' କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶକ୍ତିରେ ମଣିକୁଣ୍ଡଳଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଧର୍ମାର୍ଥଜ୍ଞାନକାମାନାଂ କୋ ନୁ ତୃପ୍ତଃ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ ଉତ୍କର୍ଷପ୍ରାପ୍ତିର୍ ଏଵୈଷାଂ ସଖେ ଶ୍ଲାଘ୍ଯା ଶରୀରିଣାମ୍
'ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, ଜ୍ଞାନ ଓ କାମ ଜଣା ଲୋକମାନେ କେଉଁଠି ସତ୍ୟରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବା? ଶରୀର ଧାରଣ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ପ୍ରାପ୍ତି ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମିତ୍ର।'
ସ୍ଵେନୈଵ ଵ୍ଯଵସାଯେନ ଧନ୍ଯା ଜୀଵନ୍ତି ଜନ୍ତଵଃ ପରଦତ୍ତାର୍ଥସଂତୁଷ୍ଟାଃ କଷ୍ଟଜୀଵିନ ଏଵ ତେ
'ନିଜ ଉଦ୍ୟମରେ ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ। ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦିଆ ଧନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି।'
ସ ପୁତ୍ରଃ ଶସ୍ଯତେ ଲୋକେ ପିତୃଭିଶ୍ ଚାଭିନନ୍ଦ୍ଯତେ ଯଃ ପୈତ୍ର୍ଯମ୍ ଅଭିଲିପ୍ସେତ ନ ଵାଚାପି ତୁ କୁଣ୍ଡଲ
'ଯେଉଁ ପୁଅ ପିତାଙ୍କ ପୈତୃକ ଧନ ଚାହେ, ସେ ପୁଅ ସଂସାରରେ ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଏ ଓ ପିତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ମଣିକୁଣ୍ଡଳ।'
ସ୍ଵବାହୁବଲମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ଯୋ ଽର୍ଥାନ୍ ଅର୍ଜଯତେ ସୁତଃ ସ କୃତାର୍ଥୋ ଭଵେଲ୍ ଲୋକେ ପୈତ୍ର୍ଯଂ ଵିତ୍ତଂ ନ ତୁ ସ୍ପୃଶେତ୍
'ଯେଉଁ ପୁଅ ନିଜ ବାହୁବଳରେ ଧନ ଉପାର୍ଜନ କରେ, ସେ ସଂସାରରେ ସଫଳ ହୁଏ; ତାଙ୍କୁ ପୈତୃକ ଧନ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।'