ତଥେତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵାଭିଷ୍ଟୁତୋ ଽପି ଦେଵଦେଵଂ ଦିଵାକରମ୍ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ପ୍ରାର୍ଥଯାମ୍ ଆସ ହରୀଶାଜାତ୍ମକଂ ରଵିମ୍
‘ଏହିପରି ହେଉ’ ବୋଲି, ଅଭିଷ୍ଟୁତ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଦେବତାଙ୍କ ଦେବ, ହରି ଓ ଶିବର ଆତ୍ମା ରବିଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ।
ଦେଵାନାଂ ଯଜନଂ ଦେହି ସଵିତସ୍ ତେ ନମୋ ଽସ୍ତୁ ତେ
ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଭୂମି ଦିଅ, ହେ ସବିତା; ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।
କ୍ଷତ୍ରଂ ଦୈଵଂ ଯତଃ ସୂର୍ଯୋ ଦତ୍ତା ଭୂର୍ ଭୂପତେସ୍ ତତଃ ସଵିତା ଦେଵଦେଵେଶୋ ଦଦାମୀତ୍ଯ୍ ଅଭ୍ଯଭାଷତ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତା ଓ ରାଜା ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, ଭୂମି ରାଜା ଦେଇଥିଲେ; ତେଣୁ ସବିତା, ଦେବତାଙ୍କ ନାଥ, 'ମୁଁ ଦେଉଛି' ବୋଲି କହିଲେ।
ଏଵଂ କରୋତି ଯୋ ଯଜ୍ଞଂ ତସ୍ଯ ରିଷ୍ଟିର୍ ନ କାଚନ ତଥା ଵାଜିମଖେ ସତ୍ତ୍ରେ ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ ଵେଦପାରଗୈଃ
ଏପରି ଯେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ କରାଯାଏ, ସେଠି କୌଣସି ଅପମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ; ଏହିପରି ହୟମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଛନ୍ତି।
ପ୍ରାରବ୍ଧେ ଽଭିଷ୍ଟୁତା ରାଜ୍ଞା ଯତ୍ରାଗାଦ୍ ଭୂପତିଂ ରଵିଃ ଦେଵାନାଂ ଯଜନଂ ଦାତୁଂ ଭାନୁତୀର୍ଥଂ ତଦ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ଭୂମିର ଅଧିପତିଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି, ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ବଡ଼ ବଳି ଦେଲେ; ସେଇ ସ୍ଥାନକୁ ଭାନୁତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତଂ ଦେଵକ୍ରତୁମ୍ ଉତ୍କୃଷ୍ଟଂ ହଯମେଧଂ ସୁରୈର୍ ଯୁତମ୍ ଦୈତ୍ଯାଶ୍ ଚ ଦନୁଜାଶ୍ ଚୈଵ ତଥାନ୍ଯେ ଯଜ୍ଞଘାତକାଃ
ସେଇ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦେବତାଙ୍କ ବଳି, ଅର୍ଥାତ୍ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ, ଦେବମାନେ ସହିତ ହେଉଥିଲେ; ଏହିଠାରେ ଦାୟତ୍ୟ, ଦାନବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବଳି ନଷ୍ଟ କରୁଥିବା ଦୁଷ୍ଟମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ବ୍ରହ୍ମଵେଷଧରାଃ ସର୍ଵେ ଗାଯନ୍ତଃ ସାମଗା ଇଵ ତେ ଽପି ତତ୍ର ମହାପ୍ରାଜ୍ଞାଃ ପ୍ରାଵିଶନ୍ନ୍ ଅନିଵାରିତାଃ
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଶ ଧାରଣ କରି, ସାମବେଦ ଗାୟକମାନେ ପରି ଗାଇ ଗାଇ, ସେଠାକୁ ଅନାବରୋଧରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଚମସାନି ଚ ପାତ୍ରାଣି ସୋମଂ ଚଷାଲମ୍ ଏଵ ଚ ସୋମପାନଂ ହଵିସ୍ ତ୍ଯାଗମ୍ ଋତ୍ଵିଜୋ ଭୂପତିଂ ତଥା
ସେମାନେ ଯଜ୍ଞର କମଣ୍ଡଳୁ, ପାତ୍ର, ସୋମରସ, ସୋମ ଚାପିବା ଯନ୍ତ୍ର, ସୋମପାନ, ହବିଷ୍ୟ, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ପୁରୋହିତ ଓ ରାଜାଙ୍କୁ ଧରି ନେଲେ।
ନିନ୍ଦନ୍ତି ନିକ୍ଷିପନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯେ ହସନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯେ ତଥାସୁରାଃ ତେଷାଂ ଚେଷ୍ଟାଂ ନ ଜାନନ୍ତି ଵିଶ୍ଵରୂପଂ ଵିନା ମୁନେ
କିଛି ଅସୁର ଉପହାସ କରୁଥିଲେ, କିଛି ଜିନିଷ ଫିଙ୍ଗି ଦେଉଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ହସୁଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ବିଶ୍ୱରୂପ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ଜାଣି ପାରିଲେ ନାହିଁ, ମୁନି।
ଵିଶ୍ଵରୂପୋ ଽପି ପିତରଂ ପ୍ରାହ ଦୈତ୍ଯା ଇମେ ଇତି ତତ୍ ପୁତ୍ରଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତ୍ଵଷ୍ଟା ପ୍ରାହ ସୁରାନ୍ ଇଦମ୍
ବିଶ୍ୱରୂପ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏମାନେ ଦାୟତ୍ୟ'; ପୁଅଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତ୍ୱଷ୍ଟା ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଗୃହୀତ୍ଵା ଵାରିଦର୍ଭାଂଶ୍ ଚ ପ୍ରୋକ୍ଷଯଧ୍ଵଂ ସମନ୍ତତଃ ଯେ ନିନ୍ଦନ୍ତି ମଖଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଚମସଂ ସୋମମ୍ ଏଵ ଚ
ବର୍ଷାର ଘଡ଼ାରୁ ପାଣି ନେଇ, ସେମାନେ ଯେଉଁମାନେ ପବିତ୍ର ଯଜ୍ଞ, କମଣ୍ଡଳୁ ଓ ସୋମକୁ ଉପହାସ କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ସବୁଦିଗରେ ଛିଟାଇଦିଅ।
ମଯା ତ୍ଵ୍ ଅପହତାଃ ସର୍ଵ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ପରିଷିଞ୍ଚତ
'ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦଳନ କରିଛି' ବୋଲି କହି, ସେମାନଙ୍କୁ ପାଣି ଛିଟାଇଦିଅ।
ତଥା ଚକ୍ରୁଃ ସୁରଗଣାସ୍ ତ୍ଵଷ୍ଟା ଚାପି ତଥାକରୋତ୍ ଭସ୍ମୀଭୂତାସ୍ ତତଃ ସର୍ଵେ କାଂଦିଶୀକାସ୍ ତତୋ ଽଭଵନ୍
ଦେବମାନେ ଏହିପରି କଲେ, ତ୍ୱଷ୍ଟା ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କଲେ; ତାପରେ ସମସ୍ତ କାଁଦିଶୀକ ଭସ୍ମରେ ପରିଣତ ହେଲେ।
ହତା ମଯା ମହାପାପା ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ଵାର୍ଯ୍ ଅଵାକ୍ଷିପତ୍ ତତଃ କ୍ଷୀଣାଯୁଷୋ ଦୈତ୍ଯାଃ ପ୍ରାତିଷ୍ଠନ୍ କୁପିତାସ୍ ତତଃ
'ମୁଁ ମହାପାପୀମାନେକୁ ହତ କରିଛି' ବୋଲି କହି, ସେ ପାଣି ଫିଙ୍ଗିଲେ; ତାପରେ ଦାୟତ୍ୟମାନଙ୍କ ଆୟୁ ହ୍ରାସ ପାଇଲା ଓ ସେମାନେ କ୍ରୋଧରେ ଚାଲିଗଲେ।
ଯତ୍ରୈତତ୍ ପ୍ରାକ୍ଷିପଦ୍ ଵାରି ତ୍ଵଷ୍ଟା ଲୋକପ୍ରଜାପତିଃ ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରଂ ତୀର୍ଥଂ ତଦ୍ ଆଖ୍ଯାତଂ ସର୍ଵପାପପ୍ରଣାଶନମ୍
ଯେଉଁଠି ତ୍ୱଷ୍ଟା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସେଇ ପାଣି ଫିଙ୍ଗିଥିଲେ, ସେଠିକୁ ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ରତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଶ୍ୱ କରେ।
ତ୍ଵଷ୍ଟୁର୍ ଵାକ୍ଯାଚ୍ ଚ୍ଯୁତାନ୍ ଦୈତ୍ଯାନ୍ ନିଜଘାନ ଯମସ୍ ତଦା କାଲଦଣ୍ଡେନ ଚକ୍ରେଣ କାଲପାଶେନ ମନ୍ଯୁନା
ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ କଥାରେ ଚ୍ୟୁତ ହୋଇଥିବା ଦାୟତ୍ୟମାନେକୁ, ତାପରେ ଯମ ତାଙ୍କର କାଳଦଣ୍ଡ, ଚକ୍ର, କାଳପାଶ ଓ କ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା ବଧ କଲେ।
ଯତ୍ର ତେ ନିହତା ଦୈତ୍ଯାସ୍ ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ ଯାମ୍ଯମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଯତ୍ରାଭଵତ୍ କ୍ରତୁଃ ପୂର୍ଣୋ ହୁତ୍ଵାଗ୍ନୌ ଚାମୃତଂ ବହୁ
ଯେଉଁଠି ସେଇ ଦାୟତ୍ୟମାନେ ବଧ ହେଲେ, ସେଠିକୁ ଯାମ୍ୟତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେଠି ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା ଓ ଅନେକ ଅମୃତ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପିତ ହେଲା।
ଧାରାଭିଃ ଶରମାନାଭିର୍ ଅଖଣ୍ଡାଭିର୍ ମହାଧ୍ଵରେ ଯତ୍ରାଭଵଦ୍ ଧଵ୍ଯଵାହସ୍ ତୃପ୍ତସ୍ ତସ୍ଯ ହ୍ଯ୍ ଅଭିଷ୍ଟୁତଃ
ସେଇ ମହାଯଜ୍ଞରେ ରଥର ଆଠିରୁ ଅଖଣ୍ଡ ଧାରା ପଡ଼ୁଥିଲା; ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନିଦେବ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଇଥିଲେ ଓ ସମ୍ମାନ ପାଇଥିଲେ।
ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥଂ ତଦ୍ ଆଖ୍ଯାତମ୍ ଅଶ୍ଵମେଧଫଲପ୍ରଦମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରୋ ମରୁଦ୍ଭିର୍ ନୃପତିଂ ପ୍ରାହେଦଂ ଵଚନଂ ଶୁଭମ୍
ସେଠିକୁ ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଅଶ୍ୱମେଧ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଇନ୍ଦ୍ର ମରୁତମାନେ ସହିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଶୁଭ କଥା କହିଲେ।
ତ୍ଵଂ ସଂରାଡ୍ ଭଵିତା ରାଜନ୍ନ୍ ଉଭଯୋର୍ ଅପି ଲୋକଯୋଃ ସଖା ମମ ପ୍ରିଯୋ ନିତ୍ଯଂ ଭଵିତା ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଉଭୟ ଲୋକରେ ସାମ୍ରାଟ୍ ହେବେ; ତୁମେ ସଦା ମୋର ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ହେବେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ସ କୃତାର୍ଥୋ ମର୍ତ୍ଯଲୋକ ଇନ୍ଦ୍ରତୀର୍ଥେ ଚ ତର୍ପଣମ୍ କୁର୍ଯାତ୍ ପିତୄଣାଂ ପ୍ରୀତ୍ଯର୍ଥଂ ଯମତୀର୍ଥେ ଵିଶେଷତଃ
ଏଠି ମଣିଷ ଲୋକରେ ଯିଏ ନିଜ କାମନା ପୂରଣ କରିଛି, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରତୀର୍ଥରେ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ, ବିଶେଷ କରି ଯାମ୍ୟତୀର୍ଥରେ।
ମାହେଶ୍ଵରଂ ତୁ ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ ପୂଜିତୋ ଽଭିଷ୍ଟୁତଃ ଶିଵଃ ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତେନ ଵିପ୍ରୈଶ୍ ଚ ସର୍ଵକର୍ମଵିଶାରଦୈଃ
ସେଇ ତୀର୍ଥ ମାହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦିଶ୍ୟ; ଏଠି ଭକ୍ତିଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଓ ସ୍ତୁତିତ ଶିବ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।
ଵୈଦିକୈର୍ ଲୌକିକୈଶ୍ ଚୈଵ ମନ୍ତ୍ରୈଃ ପୂଜ୍ଯଂ ମହେଶ୍ଵରମ୍ ନୃତ୍ଯୈର୍ ଗୀତୈସ୍ ତଥା ଵାଦ୍ଯୈର୍ ଅମୃତୈଃ ପଞ୍ଚସଂଭଵୈଃ
ବେଦ ଓ ସାଧାରଣ ମନ୍ତ୍ର, ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ ଓ ପାଞ୍ଚ ରସ ଦ୍ୱାରା ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯିବ।
ଉପଚାରୈଶ୍ ଚ ବହୁଭିର୍ ଦଣ୍ଡପାତପ୍ରଦକ୍ଷିଣୈଃ ଧୂପୈର୍ ଦୀପୈଶ୍ ଚ ନୈଵେଦ୍ଯୈଃ ପୁଷ୍ପୈର୍ ଗନ୍ଧୈଃ ସୁଗନ୍ଧିଭିଃ
ବହୁ ପ୍ରକାର ଉପଚାର, ଦଣ୍ଡବତ୍, ପରିକ୍ରମା, ଧୂପ, ଦୀପ, ନୈବେଦ୍ୟ, ଫୁଲ ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରାଯିବ।
ପୂଜଯାମ୍ ଆସ ଦେଵେଶଂ ଵିଷ୍ଣୁଂ ଶଂଭୁଂ ଧିଯୈକଯା ତତଃ ପ୍ରସନ୍ନୌ ଦେଵେଶୌ ଵରାନ୍ ଦଦତୁର୍ ଓଜସା
ସେ ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତିରେ ଦେବେଶ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ; ତାପରେ ଦୁଇ ଦେବତା ଖୁସି ହୋଇ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ।
ଅଭିଷ୍ଟୁତେ ନରେନ୍ଦ୍ରାଯ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତୀ ଉଭେ ଅପି ମାହାତ୍ମ୍ଯମ୍ ଅସ୍ଯ ତୀର୍ଥସ୍ଯ ତଥା ଦଦତୁର୍ ଉତ୍ତମମ୍
ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା ପାଇଁ ସେମାନେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ଦେଲେ, ଏହି ତୀର୍ଥର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହିମା ମଧ୍ୟ ଦେଲେ।
ତତଃପ୍ରଭୃତି ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ ଶୈଵଂ ଵୈଷ୍ଣଵମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ତତ୍ର ସ୍ନାନଂ ଚ ଦାନଂ ଚ ସର୍ଵକାମପ୍ରଦଂ ଵିଦୁଃ
ସେଠାରୁ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ଶୈବ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ଦୁହିଁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ।
ଇମାନି ସର୍ଵତୀର୍ଥାନି ସ୍ମରେଦ୍ ଅପି ପଠେତ ଵା ଵିମୁକ୍ତଃ ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯଃ ଶିଵଵିଷ୍ଣୁପୁରଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥକୁ ଯେ କେହି ସ୍ମରଣ କିମ୍ବା ପାଠ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶିବ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୁରକୁ ଯାଏ।
ଭାନୁତୀର୍ଥେ ଵିଶେଷେଣ ସ୍ନାନଂ ସର୍ଵାର୍ଥସିଦ୍ଧିଦମ୍ ତତ୍ର ତୀର୍ଥେ ମହାପୁଣ୍ଯଂ ତୀର୍ଥାନାଂ ଶତମ୍ ଅତ୍ର ହି
ଭାନୁତୀର୍ଥରେ ବିଶେଷ କରି ସ୍ନାନ କଲେ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ ହୁଏ; ସେଠାର ତୀର୍ଥ ବହୁତ ପୁଣ୍ୟମୟ, ଏଠାରେ ଶତ ତୀର୍ଥ ଅଛି।
ଭିଲ୍ଲତୀର୍ଥମ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ରୋଗଘ୍ନଂ ପାପନାଶନମ୍ ମହାଦେଵପଦାମ୍ଭୋଜଯୁଗଭକ୍ତିପ୍ରଦାଯକମ୍
ଏହାକୁ ଭିଲ୍ଲତୀର୍ଥ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ରୋଗ ଓ ପାପ ନାଶ କରେ, ମହାଦେବଙ୍କ ଦୁଇ ପଦପଦ୍ମରେ ଭକ୍ତି ଦେଇଥାଏ।