ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ ଵିପ୍ରଂ ନାରାଯଣଂ ଵିଦୁଃ ସ୍ନାନଦାନେନ ପୂଜାଦ୍ଯୈର୍ ଯତ୍ର ସିଧ୍ଯତି ଵାଞ୍ଛିତମ୍
ତାହାପରେ, ସେହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ନାରାୟଣ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା; ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ।
ଭାନୁତୀର୍ଥମ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରଂ ମାହେଶ୍ଵରଂ ତଥା ଐନ୍ଦ୍ରଂ ଯାମ୍ଯଂ ତଥାଗ୍ନେଯଂ ସର୍ଵପାପପ୍ରଣାଶନମ୍
ଭାନୁତୀର୍ଥ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏହିପରି ତ୍ୱାଷ୍ଟ୍ର, ମାହେଶ୍ୱର, ଇନ୍ଦ୍ର, ଯମ, ଏବଂ ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ; ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଷ୍ଟ କରେ।
ଅଭିଷ୍ଟୁତ ଇତି ଖ୍ଯାତୋ ରାଜାସୀତ୍ ପ୍ରିଯଦର୍ଶନଃ ହଯମେଧେନ ପୁଣ୍ଯେନ ଯଷ୍ଟୁମ୍ ଆରବ୍ଧଵାନ୍ ସୁରାନ୍
ଅଭିଷ୍ଟୁତ ନାମକ ରାଜା ପ୍ରିୟଦର୍ଶନ, ଶୁଭ ହୟମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତତ୍ରର୍ତ୍ଵିଜଃ ଷୋଡଶ ସ୍ଯୁର୍ ଵସିଷ୍ଠାତ୍ରିପୁରୋଗମାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯେ ଯଜମାନେ ତୁ ଯଜ୍ଞଭୂମିଃ କଥଂ ଭଵେତ୍
ସେଠାରେ ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅତ୍ରି ଆଦି ଷୋଳ ଅର୍ତ୍ତୃଜ ଥିବେ। କ୍ଷତ୍ରିୟ ଯଜ୍ମାନ ହେଲେ, ଯଜ୍ଞ ଭୂମି କିପରି ହେବା ଉଚିତ?
ବ୍ରାହ୍ମଣେ ଦୀକ୍ଷିତେ ରାଜା ଭୁଵଂ ଦାସ୍ଯତି ଯଜ୍ଞିଯାମ୍ ଭୂପତୌ ଦୀକ୍ଷିତେ ଦାତା କୋ ଭଵେତ୍ କୋ ନୁ ଯାଚତେ
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୀକ୍ଷିତ ହେଲେ, ରାଜା ଯଜ୍ଞ ଭୂମି ଦେଇଥାଏ; କିନ୍ତୁ ରାଜା ଦୀକ୍ଷିତ ହେଲେ, କିଏ ଦେବେ ଓ କିଏ ନେବେ?
ଯାଚ୍ଞେଯମ୍ ଅଖିଲାଶର୍ମଜନନୀ ପାପରୂପିଣୀ କେନାପ୍ଯ୍ ଅତୋ ନ କାର୍ଯୈଵ କ୍ଷତ୍ରିଯେଣ ଵିଶେଷତଃ
ଅନୁରୋଧ କରିବା ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଦେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ପାପର ମୂଳ; ତେଣୁ ଏହା କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶେଷ କରି କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଏଵଂ ମୀମାଂସମାନେଷୁ ବ୍ରାହ୍ମଣେଷୁ ପରସ୍ପରମ୍ ତତ୍ର ପ୍ରାହ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଵସିଷ୍ଠୋ ଧର୍ମଵିତ୍ତମଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏପରି ଚର୍ଚ୍ଚା କରୁଥିବାବେଳେ, ତାଁଠାରେ ଧର୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନୀ ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ।
ରାଜ୍ଞି ଦୀକ୍ଷାଯମାଣେ ତୁ ସୂର୍ଯୋ ଯାଚ୍ଯୋ ଭୁଵଂ ପ୍ରତି ଦେହି ମେ ଦେଵ ସଵିତର୍ ଯଜନଂ ଦେଵତୋଚିତମ୍
ରାଜା ଦୀକ୍ଷିତ ହେଉଥିବାବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଭୂମି ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରିବା ଉଚିତ: 'ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଭୂମି ଦିଅ, ହେ ସବିତା।'
ଦୈଵଂ କ୍ଷତ୍ରମ୍ ଅସି ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଭୂତନାଥ ନମୋ ଽସ୍ତୁ ତେ ଯାଚିତଃ ସଵିତା ରାଜ୍ଞା ଦେଵାନାଂ ଯଜନଂ ଶୁଭମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ଦେବତା ଓ ରାଜା, ଭୂତମାନଙ୍କ ନାଥ; ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ରାଜା ସବିତାଙ୍କୁ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଭୂମି ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି।
ଦଦାତ୍ଯ୍ ଏଵ ତତୋ ରାଜନ୍ ପ୍ରାର୍ଥଯେଶଂ ଦିଵାକରମ୍
ତାପରେ ରାଜା ଦେଇଥାଏ ଓ ପ୍ରଭୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥାଏ।
ତଥେତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵାଭିଷ୍ଟୁତୋ ଽପି ଦେଵଦେଵଂ ଦିଵାକରମ୍ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ପ୍ରାର୍ଥଯାମ୍ ଆସ ହରୀଶାଜାତ୍ମକଂ ରଵିମ୍
‘ଏହିପରି ହେଉ’ ବୋଲି, ଅଭିଷ୍ଟୁତ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଦେବତାଙ୍କ ଦେବ, ହରି ଓ ଶିବର ଆତ୍ମା ରବିଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ।
ଦେଵାନାଂ ଯଜନଂ ଦେହି ସଵିତସ୍ ତେ ନମୋ ଽସ୍ତୁ ତେ
ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଭୂମି ଦିଅ, ହେ ସବିତା; ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।
କ୍ଷତ୍ରଂ ଦୈଵଂ ଯତଃ ସୂର୍ଯୋ ଦତ୍ତା ଭୂର୍ ଭୂପତେସ୍ ତତଃ ସଵିତା ଦେଵଦେଵେଶୋ ଦଦାମୀତ୍ଯ୍ ଅଭ୍ଯଭାଷତ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତା ଓ ରାଜା ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, ଭୂମି ରାଜା ଦେଇଥିଲେ; ତେଣୁ ସବିତା, ଦେବତାଙ୍କ ନାଥ, 'ମୁଁ ଦେଉଛି' ବୋଲି କହିଲେ।
ଏଵଂ କରୋତି ଯୋ ଯଜ୍ଞଂ ତସ୍ଯ ରିଷ୍ଟିର୍ ନ କାଚନ ତଥା ଵାଜିମଖେ ସତ୍ତ୍ରେ ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ ଵେଦପାରଗୈଃ
ଏପରି ଯେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ କରାଯାଏ, ସେଠି କୌଣସି ଅପମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ; ଏହିପରି ହୟମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଛନ୍ତି।
ପ୍ରାରବ୍ଧେ ଽଭିଷ୍ଟୁତା ରାଜ୍ଞା ଯତ୍ରାଗାଦ୍ ଭୂପତିଂ ରଵିଃ ଦେଵାନାଂ ଯଜନଂ ଦାତୁଂ ଭାନୁତୀର୍ଥଂ ତଦ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ଭୂମିର ଅଧିପତିଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି, ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ବଡ଼ ବଳି ଦେଲେ; ସେଇ ସ୍ଥାନକୁ ଭାନୁତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତଂ ଦେଵକ୍ରତୁମ୍ ଉତ୍କୃଷ୍ଟଂ ହଯମେଧଂ ସୁରୈର୍ ଯୁତମ୍ ଦୈତ୍ଯାଶ୍ ଚ ଦନୁଜାଶ୍ ଚୈଵ ତଥାନ୍ଯେ ଯଜ୍ଞଘାତକାଃ
ସେଇ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦେବତାଙ୍କ ବଳି, ଅର୍ଥାତ୍ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ, ଦେବମାନେ ସହିତ ହେଉଥିଲେ; ଏହିଠାରେ ଦାୟତ୍ୟ, ଦାନବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବଳି ନଷ୍ଟ କରୁଥିବା ଦୁଷ୍ଟମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ବ୍ରହ୍ମଵେଷଧରାଃ ସର୍ଵେ ଗାଯନ୍ତଃ ସାମଗା ଇଵ ତେ ଽପି ତତ୍ର ମହାପ୍ରାଜ୍ଞାଃ ପ୍ରାଵିଶନ୍ନ୍ ଅନିଵାରିତାଃ
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଶ ଧାରଣ କରି, ସାମବେଦ ଗାୟକମାନେ ପରି ଗାଇ ଗାଇ, ସେଠାକୁ ଅନାବରୋଧରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଚମସାନି ଚ ପାତ୍ରାଣି ସୋମଂ ଚଷାଲମ୍ ଏଵ ଚ ସୋମପାନଂ ହଵିସ୍ ତ୍ଯାଗମ୍ ଋତ୍ଵିଜୋ ଭୂପତିଂ ତଥା
ସେମାନେ ଯଜ୍ଞର କମଣ୍ଡଳୁ, ପାତ୍ର, ସୋମରସ, ସୋମ ଚାପିବା ଯନ୍ତ୍ର, ସୋମପାନ, ହବିଷ୍ୟ, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ପୁରୋହିତ ଓ ରାଜାଙ୍କୁ ଧରି ନେଲେ।
ନିନ୍ଦନ୍ତି ନିକ୍ଷିପନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯେ ହସନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯେ ତଥାସୁରାଃ ତେଷାଂ ଚେଷ୍ଟାଂ ନ ଜାନନ୍ତି ଵିଶ୍ଵରୂପଂ ଵିନା ମୁନେ
କିଛି ଅସୁର ଉପହାସ କରୁଥିଲେ, କିଛି ଜିନିଷ ଫିଙ୍ଗି ଦେଉଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ହସୁଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ବିଶ୍ୱରୂପ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ଜାଣି ପାରିଲେ ନାହିଁ, ମୁନି।
ଵିଶ୍ଵରୂପୋ ଽପି ପିତରଂ ପ୍ରାହ ଦୈତ୍ଯା ଇମେ ଇତି ତତ୍ ପୁତ୍ରଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତ୍ଵଷ୍ଟା ପ୍ରାହ ସୁରାନ୍ ଇଦମ୍
ବିଶ୍ୱରୂପ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏମାନେ ଦାୟତ୍ୟ'; ପୁଅଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତ୍ୱଷ୍ଟା ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଗୃହୀତ୍ଵା ଵାରିଦର୍ଭାଂଶ୍ ଚ ପ୍ରୋକ୍ଷଯଧ୍ଵଂ ସମନ୍ତତଃ ଯେ ନିନ୍ଦନ୍ତି ମଖଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଚମସଂ ସୋମମ୍ ଏଵ ଚ
ବର୍ଷାର ଘଡ଼ାରୁ ପାଣି ନେଇ, ସେମାନେ ଯେଉଁମାନେ ପବିତ୍ର ଯଜ୍ଞ, କମଣ୍ଡଳୁ ଓ ସୋମକୁ ଉପହାସ କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ସବୁଦିଗରେ ଛିଟାଇଦିଅ।
ମଯା ତ୍ଵ୍ ଅପହତାଃ ସର୍ଵ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ପରିଷିଞ୍ଚତ
'ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦଳନ କରିଛି' ବୋଲି କହି, ସେମାନଙ୍କୁ ପାଣି ଛିଟାଇଦିଅ।
ତଥା ଚକ୍ରୁଃ ସୁରଗଣାସ୍ ତ୍ଵଷ୍ଟା ଚାପି ତଥାକରୋତ୍ ଭସ୍ମୀଭୂତାସ୍ ତତଃ ସର୍ଵେ କାଂଦିଶୀକାସ୍ ତତୋ ଽଭଵନ୍
ଦେବମାନେ ଏହିପରି କଲେ, ତ୍ୱଷ୍ଟା ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କଲେ; ତାପରେ ସମସ୍ତ କାଁଦିଶୀକ ଭସ୍ମରେ ପରିଣତ ହେଲେ।
ହତା ମଯା ମହାପାପା ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ଵାର୍ଯ୍ ଅଵାକ୍ଷିପତ୍ ତତଃ କ୍ଷୀଣାଯୁଷୋ ଦୈତ୍ଯାଃ ପ୍ରାତିଷ୍ଠନ୍ କୁପିତାସ୍ ତତଃ
'ମୁଁ ମହାପାପୀମାନେକୁ ହତ କରିଛି' ବୋଲି କହି, ସେ ପାଣି ଫିଙ୍ଗିଲେ; ତାପରେ ଦାୟତ୍ୟମାନଙ୍କ ଆୟୁ ହ୍ରାସ ପାଇଲା ଓ ସେମାନେ କ୍ରୋଧରେ ଚାଲିଗଲେ।
ଯତ୍ରୈତତ୍ ପ୍ରାକ୍ଷିପଦ୍ ଵାରି ତ୍ଵଷ୍ଟା ଲୋକପ୍ରଜାପତିଃ ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରଂ ତୀର୍ଥଂ ତଦ୍ ଆଖ୍ଯାତଂ ସର୍ଵପାପପ୍ରଣାଶନମ୍
ଯେଉଁଠି ତ୍ୱଷ୍ଟା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସେଇ ପାଣି ଫିଙ୍ଗିଥିଲେ, ସେଠିକୁ ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ରତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଶ୍ୱ କରେ।
ତ୍ଵଷ୍ଟୁର୍ ଵାକ୍ଯାଚ୍ ଚ୍ଯୁତାନ୍ ଦୈତ୍ଯାନ୍ ନିଜଘାନ ଯମସ୍ ତଦା କାଲଦଣ୍ଡେନ ଚକ୍ରେଣ କାଲପାଶେନ ମନ୍ଯୁନା
ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ କଥାରେ ଚ୍ୟୁତ ହୋଇଥିବା ଦାୟତ୍ୟମାନେକୁ, ତାପରେ ଯମ ତାଙ୍କର କାଳଦଣ୍ଡ, ଚକ୍ର, କାଳପାଶ ଓ କ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା ବଧ କଲେ।
ଯତ୍ର ତେ ନିହତା ଦୈତ୍ଯାସ୍ ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ ଯାମ୍ଯମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଯତ୍ରାଭଵତ୍ କ୍ରତୁଃ ପୂର୍ଣୋ ହୁତ୍ଵାଗ୍ନୌ ଚାମୃତଂ ବହୁ
ଯେଉଁଠି ସେଇ ଦାୟତ୍ୟମାନେ ବଧ ହେଲେ, ସେଠିକୁ ଯାମ୍ୟତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେଠି ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା ଓ ଅନେକ ଅମୃତ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପିତ ହେଲା।
ଧାରାଭିଃ ଶରମାନାଭିର୍ ଅଖଣ୍ଡାଭିର୍ ମହାଧ୍ଵରେ ଯତ୍ରାଭଵଦ୍ ଧଵ୍ଯଵାହସ୍ ତୃପ୍ତସ୍ ତସ୍ଯ ହ୍ଯ୍ ଅଭିଷ୍ଟୁତଃ
ସେଇ ମହାଯଜ୍ଞରେ ରଥର ଆଠିରୁ ଅଖଣ୍ଡ ଧାରା ପଡ଼ୁଥିଲା; ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନିଦେବ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଇଥିଲେ ଓ ସମ୍ମାନ ପାଇଥିଲେ।
ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥଂ ତଦ୍ ଆଖ୍ଯାତମ୍ ଅଶ୍ଵମେଧଫଲପ୍ରଦମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରୋ ମରୁଦ୍ଭିର୍ ନୃପତିଂ ପ୍ରାହେଦଂ ଵଚନଂ ଶୁଭମ୍
ସେଠିକୁ ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଅଶ୍ୱମେଧ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଇନ୍ଦ୍ର ମରୁତମାନେ ସହିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଶୁଭ କଥା କହିଲେ।
ତ୍ଵଂ ସଂରାଡ୍ ଭଵିତା ରାଜନ୍ନ୍ ଉଭଯୋର୍ ଅପି ଲୋକଯୋଃ ସଖା ମମ ପ୍ରିଯୋ ନିତ୍ଯଂ ଭଵିତା ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଉଭୟ ଲୋକରେ ସାମ୍ରାଟ୍ ହେବେ; ତୁମେ ସଦା ମୋର ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ହେବେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।