ପ୍ରଶ୍ରଯାଵନତା ଭୂତ୍ଵା ବାଲା ଚାପି ପତିଵ୍ରତା ଭର୍ତାରଂ ଦୁଃଖିତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ପତିଂ ପ୍ରାହ ରହଃ ଶନୈଃ
ବୟସ୍କ ଓ ପତିବ୍ରତା ଯୁବତୀ, ନମ୍ର ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ, ପତିଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ଶାନ୍ତିରେ କଥା କହିଲେ।
କସ୍ମାତ୍ ତେ ଦୁଃଖମ୍ ଆପନ୍ନଂ ସ୍ଵାମିଂସ୍ ତତ୍ତ୍ଵଂ ଵଦସ୍ଵ ମେ
"ମୋ ସ୍ୱାମୀ, କାହିଁକି ତୁମେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛ? ମୋତେ ସତ୍ୟ କଥା କହ।"
ଶନୈଃ ପ୍ରୋଵାଚ ତାଂ ଭାର୍ଯାଂ ଯଥାଵତ୍ ପୂର୍ଵଵିସ୍ତରମ୍ କିମ୍ ଅକଥ୍ଯଂ ପ୍ରିଯେ ମିତ୍ରେ କୁଲୀନାଯାଂ ଚ ଯୋଷିତି
ସେ ଶାନ୍ତିରେ ପତ୍ନୀକୁ ପୂର୍ବ ଘଟଣା ସବୁ ଯଥାବତ୍ କହିଲେ: "ପ୍ରିୟ ମିତ୍ର କିମ୍ବା ଉତ୍ତମ କୁଳର ନାରୀଙ୍କୁ କଣ ଗୁପ୍ତ କଥା ରଖିବା ଦରକାର?"
ଭର୍ତୃଵାକ୍ଯଂ ନିଶମ୍ଯେଦଂ ପ୍ରୋଵାଚ ଵଦତାଂ ଵରା
ପତିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ, କଥାରେ ଉତ୍ତମ, ଉତ୍ତର କଲେ।
ଅନାତ୍ମନଃ ସର୍ଵତୋ ଽପି ଭଯମ୍ ଅସ୍ତି ଗୃହେଷ୍ଵ୍ ଅପି କୁତୋ ଭଯଂ ହ୍ଯ୍ ଆତ୍ମଵତାଂ କିଂ ପୁନର୍ ଗୌତମୀତଟେ
"ଯେଉଁମାନେ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ everywhere ଭୟ ଅଛି—ଘରେ ମଧ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କେଉଁଠି ଭୟ? ତେବେ ଗୌତମୀ ତଟରେ ଭୟ କିପରି ହେବ?"
ଵସତାଂ ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତାନାଂ ଵିରକ୍ତାନାଂ ଵିଵେକିନାମ୍ ଅତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ଶୁଚିର୍ ଭୂତ୍ଵା ସ୍ତୁହି ଦେଵମ୍ ଅନାମଯମ୍
"ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ବସୁଛନ୍ତି—ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ, ବିରକ୍ତ ଓ ବିବେକୀ—ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରି, ପବିତ୍ର ହେଇ, ନିର୍ମଳ ଦେବତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କର।"
ଏତଦ୍ ଆକର୍ଣ୍ଯ ଗଙ୍ଗାଯାଂ ସ୍ନାତ୍ଵା ଵିଗତକଲ୍ମଷଃ ତୁଷ୍ଟାଵ ଗୌତମୀତୀରେ ଦ୍ଵିଜୋ ନାରାଯଣଂ ତଥା
ଏହା ଶୁଣି, ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରି ଦ୍ୱିଜ ଜଣେ ପାପମୁକ୍ତ ହେଇ, ଗୌତମୀ ତୀରେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
ତ୍ଵମ୍ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଜଗତୋ ଽସ୍ଯ ନାଥ ତ୍ଵମ୍ ଏଵ କର୍ତାସ୍ଯ ମୁକୁନ୍ଦ ହର୍ତା ତ୍ଵଂ ପାଲକଃ ପାଲଯସେ ନ ଦୀନମ୍ ଅନାଥବନ୍ଧୋ ନରସିଂହ କସ୍ମାତ୍
ତୁମେ ଏହି ଜଗତର ଅନ୍ତରାତ୍ମା, ନାଥ ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା; ମୁକୁନ୍ଦ ଭାବେ ତୁମେ ନାଶକ ଓ ରକ୍ଷକ। ଅନାଥଙ୍କୁ ତୁମେ ଦୟା କର, ନରସିଂହ, ତେବେ କାହିଁକି ରକ୍ଷା କରୁନାହିଁ?
ଶ୍ରୁତ୍ଵୈତତ୍ ପ୍ରାର୍ଥନଂ ତସ୍ଯ ଜଗଚ୍ଛୋକନିଵାରଣଃ ନାରାଯଣୋ ଽପି ତାଂ ପାପାଂ ନିଜଘାନ ସ ରାକ୍ଷସୀମ୍
ତାଙ୍କର ପ୍ରାର୍ଥନା ଶୁଣି, ଜଗତର ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ନାରାୟଣ, ସେହି ପାପିନୀ ରାକ୍ଷସୀକୁ ନଷ୍ଟ କଲେ।
ସୁଦର୍ଶନେନ ଚକ୍ରେଣ ସହସ୍ରାରେଣ ଭାସ୍ଵତା ତସ୍ମୈ ପ୍ରାଦାଦ୍ ଵରାନ୍ ଇଷ୍ଟାନ୍ ପ୍ରାପଯଚ୍ ଚ ଗୁରୁଂ ପ୍ରଭୁଃ
ସହସ୍ର ରେଖା ଥିବା ଦୀପ୍ତ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା, ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ଚାହିଥିବା ବର ଦେଲେ ଓ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚାଇଲେ।
ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ ଵିପ୍ରଂ ନାରାଯଣଂ ଵିଦୁଃ ସ୍ନାନଦାନେନ ପୂଜାଦ୍ଯୈର୍ ଯତ୍ର ସିଧ୍ଯତି ଵାଞ୍ଛିତମ୍
ତାହାପରେ, ସେହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ନାରାୟଣ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା; ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ।
ଭାନୁତୀର୍ଥମ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ତ୍ଵାଷ୍ଟ୍ରଂ ମାହେଶ୍ଵରଂ ତଥା ଐନ୍ଦ୍ରଂ ଯାମ୍ଯଂ ତଥାଗ୍ନେଯଂ ସର୍ଵପାପପ୍ରଣାଶନମ୍
ଭାନୁତୀର୍ଥ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏହିପରି ତ୍ୱାଷ୍ଟ୍ର, ମାହେଶ୍ୱର, ଇନ୍ଦ୍ର, ଯମ, ଏବଂ ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ; ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଷ୍ଟ କରେ।
ଅଭିଷ୍ଟୁତ ଇତି ଖ୍ଯାତୋ ରାଜାସୀତ୍ ପ୍ରିଯଦର୍ଶନଃ ହଯମେଧେନ ପୁଣ୍ଯେନ ଯଷ୍ଟୁମ୍ ଆରବ୍ଧଵାନ୍ ସୁରାନ୍
ଅଭିଷ୍ଟୁତ ନାମକ ରାଜା ପ୍ରିୟଦର୍ଶନ, ଶୁଭ ହୟମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତତ୍ରର୍ତ୍ଵିଜଃ ଷୋଡଶ ସ୍ଯୁର୍ ଵସିଷ୍ଠାତ୍ରିପୁରୋଗମାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯେ ଯଜମାନେ ତୁ ଯଜ୍ଞଭୂମିଃ କଥଂ ଭଵେତ୍
ସେଠାରେ ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅତ୍ରି ଆଦି ଷୋଳ ଅର୍ତ୍ତୃଜ ଥିବେ। କ୍ଷତ୍ରିୟ ଯଜ୍ମାନ ହେଲେ, ଯଜ୍ଞ ଭୂମି କିପରି ହେବା ଉଚିତ?
ବ୍ରାହ୍ମଣେ ଦୀକ୍ଷିତେ ରାଜା ଭୁଵଂ ଦାସ୍ଯତି ଯଜ୍ଞିଯାମ୍ ଭୂପତୌ ଦୀକ୍ଷିତେ ଦାତା କୋ ଭଵେତ୍ କୋ ନୁ ଯାଚତେ
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୀକ୍ଷିତ ହେଲେ, ରାଜା ଯଜ୍ଞ ଭୂମି ଦେଇଥାଏ; କିନ୍ତୁ ରାଜା ଦୀକ୍ଷିତ ହେଲେ, କିଏ ଦେବେ ଓ କିଏ ନେବେ?
ଯାଚ୍ଞେଯମ୍ ଅଖିଲାଶର୍ମଜନନୀ ପାପରୂପିଣୀ କେନାପ୍ଯ୍ ଅତୋ ନ କାର୍ଯୈଵ କ୍ଷତ୍ରିଯେଣ ଵିଶେଷତଃ
ଅନୁରୋଧ କରିବା ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଦେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ପାପର ମୂଳ; ତେଣୁ ଏହା କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶେଷ କରି କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଏଵଂ ମୀମାଂସମାନେଷୁ ବ୍ରାହ୍ମଣେଷୁ ପରସ୍ପରମ୍ ତତ୍ର ପ୍ରାହ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଵସିଷ୍ଠୋ ଧର୍ମଵିତ୍ତମଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏପରି ଚର୍ଚ୍ଚା କରୁଥିବାବେଳେ, ତାଁଠାରେ ଧର୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନୀ ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ।
ରାଜ୍ଞି ଦୀକ୍ଷାଯମାଣେ ତୁ ସୂର୍ଯୋ ଯାଚ୍ଯୋ ଭୁଵଂ ପ୍ରତି ଦେହି ମେ ଦେଵ ସଵିତର୍ ଯଜନଂ ଦେଵତୋଚିତମ୍
ରାଜା ଦୀକ୍ଷିତ ହେଉଥିବାବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଭୂମି ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରିବା ଉଚିତ: 'ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଭୂମି ଦିଅ, ହେ ସବିତା।'
ଦୈଵଂ କ୍ଷତ୍ରମ୍ ଅସି ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଭୂତନାଥ ନମୋ ଽସ୍ତୁ ତେ ଯାଚିତଃ ସଵିତା ରାଜ୍ଞା ଦେଵାନାଂ ଯଜନଂ ଶୁଭମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ଦେବତା ଓ ରାଜା, ଭୂତମାନଙ୍କ ନାଥ; ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ରାଜା ସବିତାଙ୍କୁ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଭୂମି ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି।
ଦଦାତ୍ଯ୍ ଏଵ ତତୋ ରାଜନ୍ ପ୍ରାର୍ଥଯେଶଂ ଦିଵାକରମ୍
ତାପରେ ରାଜା ଦେଇଥାଏ ଓ ପ୍ରଭୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥାଏ।
ତଥେତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵାଭିଷ୍ଟୁତୋ ଽପି ଦେଵଦେଵଂ ଦିଵାକରମ୍ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ପ୍ରାର୍ଥଯାମ୍ ଆସ ହରୀଶାଜାତ୍ମକଂ ରଵିମ୍
‘ଏହିପରି ହେଉ’ ବୋଲି, ଅଭିଷ୍ଟୁତ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଦେବତାଙ୍କ ଦେବ, ହରି ଓ ଶିବର ଆତ୍ମା ରବିଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ।
ଦେଵାନାଂ ଯଜନଂ ଦେହି ସଵିତସ୍ ତେ ନମୋ ଽସ୍ତୁ ତେ
ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଭୂମି ଦିଅ, ହେ ସବିତା; ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।
କ୍ଷତ୍ରଂ ଦୈଵଂ ଯତଃ ସୂର୍ଯୋ ଦତ୍ତା ଭୂର୍ ଭୂପତେସ୍ ତତଃ ସଵିତା ଦେଵଦେଵେଶୋ ଦଦାମୀତ୍ଯ୍ ଅଭ୍ଯଭାଷତ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତା ଓ ରାଜା ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, ଭୂମି ରାଜା ଦେଇଥିଲେ; ତେଣୁ ସବିତା, ଦେବତାଙ୍କ ନାଥ, 'ମୁଁ ଦେଉଛି' ବୋଲି କହିଲେ।
ଏଵଂ କରୋତି ଯୋ ଯଜ୍ଞଂ ତସ୍ଯ ରିଷ୍ଟିର୍ ନ କାଚନ ତଥା ଵାଜିମଖେ ସତ୍ତ୍ରେ ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ ଵେଦପାରଗୈଃ
ଏପରି ଯେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ କରାଯାଏ, ସେଠି କୌଣସି ଅପମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ; ଏହିପରି ହୟମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଛନ୍ତି।
ପ୍ରାରବ୍ଧେ ଽଭିଷ୍ଟୁତା ରାଜ୍ଞା ଯତ୍ରାଗାଦ୍ ଭୂପତିଂ ରଵିଃ ଦେଵାନାଂ ଯଜନଂ ଦାତୁଂ ଭାନୁତୀର୍ଥଂ ତଦ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ଭୂମିର ଅଧିପତିଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି, ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ବଡ଼ ବଳି ଦେଲେ; ସେଇ ସ୍ଥାନକୁ ଭାନୁତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତଂ ଦେଵକ୍ରତୁମ୍ ଉତ୍କୃଷ୍ଟଂ ହଯମେଧଂ ସୁରୈର୍ ଯୁତମ୍ ଦୈତ୍ଯାଶ୍ ଚ ଦନୁଜାଶ୍ ଚୈଵ ତଥାନ୍ଯେ ଯଜ୍ଞଘାତକାଃ
ସେଇ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦେବତାଙ୍କ ବଳି, ଅର୍ଥାତ୍ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ, ଦେବମାନେ ସହିତ ହେଉଥିଲେ; ଏହିଠାରେ ଦାୟତ୍ୟ, ଦାନବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବଳି ନଷ୍ଟ କରୁଥିବା ଦୁଷ୍ଟମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ବ୍ରହ୍ମଵେଷଧରାଃ ସର୍ଵେ ଗାଯନ୍ତଃ ସାମଗା ଇଵ ତେ ଽପି ତତ୍ର ମହାପ୍ରାଜ୍ଞାଃ ପ୍ରାଵିଶନ୍ନ୍ ଅନିଵାରିତାଃ
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଶ ଧାରଣ କରି, ସାମବେଦ ଗାୟକମାନେ ପରି ଗାଇ ଗାଇ, ସେଠାକୁ ଅନାବରୋଧରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଚମସାନି ଚ ପାତ୍ରାଣି ସୋମଂ ଚଷାଲମ୍ ଏଵ ଚ ସୋମପାନଂ ହଵିସ୍ ତ୍ଯାଗମ୍ ଋତ୍ଵିଜୋ ଭୂପତିଂ ତଥା
ସେମାନେ ଯଜ୍ଞର କମଣ୍ଡଳୁ, ପାତ୍ର, ସୋମରସ, ସୋମ ଚାପିବା ଯନ୍ତ୍ର, ସୋମପାନ, ହବିଷ୍ୟ, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ପୁରୋହିତ ଓ ରାଜାଙ୍କୁ ଧରି ନେଲେ।
ନିନ୍ଦନ୍ତି ନିକ୍ଷିପନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯେ ହସନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯେ ତଥାସୁରାଃ ତେଷାଂ ଚେଷ୍ଟାଂ ନ ଜାନନ୍ତି ଵିଶ୍ଵରୂପଂ ଵିନା ମୁନେ
କିଛି ଅସୁର ଉପହାସ କରୁଥିଲେ, କିଛି ଜିନିଷ ଫିଙ୍ଗି ଦେଉଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ହସୁଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ବିଶ୍ୱରୂପ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ଜାଣି ପାରିଲେ ନାହିଁ, ମୁନି।
ଵିଶ୍ଵରୂପୋ ଽପି ପିତରଂ ପ୍ରାହ ଦୈତ୍ଯା ଇମେ ଇତି ତତ୍ ପୁତ୍ରଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତ୍ଵଷ୍ଟା ପ୍ରାହ ସୁରାନ୍ ଇଦମ୍
ବିଶ୍ୱରୂପ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏମାନେ ଦାୟତ୍ୟ'; ପୁଅଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତ୍ୱଷ୍ଟା ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଏହି କଥା କହିଲେ।