ସର୍ଵଂ ସଂପୂର୍ଣମ୍ ଅଭଵତ୍ ସୃଷ୍ଟିର୍ ଜାତା ତଥେପ୍ସିତା ଇଦାନୀଂ ଜୁହୁଧି ହ୍ଯ୍ ଅଗ୍ନୌ ପାତ୍ରାଣି ଚ ସମାନି ଚ
ସମସ୍ତ କିଛି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା; ସୃଷ୍ଟି ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ହୋଇଛି। ଏବେ ସାଧାରଣ ଓ ବିଶେଷ ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କର।
ଵିସର୍ଜଯ ତଥା ଯୂପଂ ପ୍ରଣୀତାଂ ଚ କୁଶାଂସ୍ ତଥା ଋତ୍ଵିଗ୍ରୂପଂ ଯଜ୍ଞରୂପମ୍ ଉଦ୍ଦେଶ୍ଯଂ ଧ୍ଯେଯମ୍ ଏଵ ଚ
ଏଭଳି ଯୂପ, ପ୍ରସ୍ତୁତ କୁଶ ଓ ଯଜ୍ଞ, ଋତ୍ୱିକ୍ ଭାବ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଧ୍ୟେୟ ସବୁକୁ ବିଦାୟ ଦେ।
ସ୍ରୁଵଂ ଚ ପୁରୁଷଂ ପାଶାନ୍ ସର୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଵିସର୍ଜଯ
ସ୍ରୁଭ, ପୁରୁଷ, ପାଶ—ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ବିଦାୟ ଦେ, ହେ ବ୍ରହ୍ମା।
ତଦ୍ଵାକ୍ଯସମକାଲଂ ତୁ କ୍ରମଶୋ ଯଜ୍ଞଯୋନିଷୁ ଗାର୍ହପତ୍ଯେ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନୌ ତଥା ଚୈଵ ମହାମୁନେ
ସେ ବାଣୀ ଶୁଣିବା ସହିତ, କ୍ରମକ୍ରମେ ଯଜ୍ଞ ଅଗ୍ନିଗୁଡ଼ିକୁ—ଗାର୍ହପତ୍ୟ, ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ଅର୍ପଣ କରାଗଲା, ହେ ମହାମୁନି।
ପୂର୍ଵସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅପି ଚୈଵାଗ୍ନୌ କ୍ରମଶୋ ଜୁହ୍ଵତସ୍ ତଦା ତତ୍ର ତତ୍ର ଜଗଦ୍ଯୋନିମ୍ ଅନୁସଂଧାଯ ପୂରୁଷମ୍
ପୂର୍ବ ଅଗ୍ନିରେ ଯେପରି ଅନୁକ୍ରମରେ ହବନ କରାଯାଏ, ସେପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଉତ୍ସ ହେଉଥିବା ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ।
ମନ୍ତ୍ରପୂତଂ ଶୁଚିଃ ସମ୍ଯଗ୍ ଯଜ୍ଞଦେଵୋ ଜଗନ୍ମଯଃ ଲୋକନାଥୋ ଵିଶ୍ଵକର୍ତା କୁଣ୍ଡାନାଂ ତତ୍ର ସଂନିଧୌ
ମନ୍ତ୍ରରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଶୁଭ୍ର ଆଚରଣ ରଖି, ଯଜ୍ଞର ଦେବତା — ଯିଏ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ରୂପ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ନାଥ ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା — ସେ ଯଜ୍ଞ କୁଣ୍ଡଗୁଡିକରେ ବିଦ୍ୟମାନ ହୁଅନ୍ତି।
ଶୁକ୍ଲରୂପଧରୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଭଵେଦ୍ ଆହଵନୀଯକେ ଶ୍ଯାମୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନେଃ ପୀତୋ ଗୃହପତେଃ କଵେଃ
ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନିରେ ଶୁଭ୍ର ରୂପରେ ବିଷ୍ଣୁ ବିଦ୍ୟମାନ, ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନିରେ କଳା ରୂପରେ, ଓ ଗୃହପତି ମୁନିଙ୍କ ଅଗ୍ନିରେ ହଳଦିଆ ରୂପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଅଛନ୍ତି।
ସର୍ଵକାଲଂ ତେଷୁ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଅତୋ ଦେଶେଷୁ ସଂସ୍ଥିତଃ ନ ତେନ ରହିତଂ କିଂଚିଦ୍ ଵିଷ୍ଣୁନା ଵିଶ୍ଵଯୋନିନା
ସମସ୍ତ ସମୟରେ, ସେଇ ସ୍ଥାନଗୁଡିକରେ ବିଷ୍ଣୁ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଉତ୍ସ, ସେଠାରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ନାହିଁ।
ପ୍ରଣୀତାଯାଃ ପ୍ରଣଯନଂ ମନ୍ତ୍ରୈଶ୍ ଚାକରଵଂ ତତଃ ପ୍ରଣୀତୋଦକମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏତତ୍ ପ୍ରଣୀତେତି ନଦୀ ଶୁଭା
ମନ୍ତ୍ରପୠଠନ ସହିତ ପବିତ୍ର ଜଳକୁ ଆଗକୁ ନେଇଯିବା ପରେ, ସେ ଜଳକୁ 'ପ୍ରଣୀତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଶୁଭ୍ର ନଦୀକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣୀତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଵ୍ଯସର୍ଜଯଂ ପ୍ରଣୀତାଂ ତାଂ ମାର୍ଜଯିତ୍ଵା କୁଶୈର୍ ଅଥ ମାର୍ଜନେ କ୍ରିଯମାଣେ ତୁ ପ୍ରଣୀତୋଦକବିନ୍ଦଵଃ
ସେଇ ପ୍ରଣୀତ ଜଳକୁ ବାହାର କରି, କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଶୁଧ୍ଧ କରିବା ପରେ, ମାର୍ଜନ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଥିବାବେଳେ ପ୍ରଣୀତ ଜଳର ତିନି-ଚାରି ବିନ୍ଦୁ ପଡ଼େ।
ପତିତାସ୍ ତତ୍ର ତୀର୍ଥାନି ଜାତାନି ଗୁଣଵନ୍ତି ଚ ସଂଜାତା ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ସ୍ନାନାତ୍ କ୍ରତୁଫଲପ୍ରଦା
ଯେଉଁଠାରେ ସେଇ ଜଳବିନ୍ଦୁ ପଡ଼ିଥାଏ, ସେଠାରେ ପୁଣ୍ୟମୟ ତୀର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ।
ଯାଲଂକୃତା ସର୍ଵକାଲଂ ଦେଵଦେଵେନ ଶାର୍ଙ୍ଗିଣା ସୋପାନପଙ୍କ୍ତିଃ ସର୍ଵେଷାଂ ଵୈକୁଣ୍ଠାରୋହଣାଯ ସା
ସମୟ ସମୟରେ ଦେବମଧ୍ୟମ ଶାର୍ଙ୍ଗଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ସେଇ ତୀର୍ଥର ପାଇଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଯିବା ପଥ ମିଳେ।
ସଂମାର୍ଜିତାଃ କୁଶା ଯତ୍ର ପତିତା ଭୂତଲେ ଶୁଭେ କୁଶତର୍ପଣମ୍ ଆଖ୍ଯାତଂ ବହୁପୁଣ୍ଯଫଲପ୍ରଦମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ପବିତ୍ର କୁଶ ଶୁଭ୍ର ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥାଏ, ସେଠାରେ କୁଶ ଦ୍ୱାରା ତର୍ପଣ କରାଯାଏ, ଯାହା ବହୁ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।
କୁଶୈଶ୍ ଚ ତର୍ପିତାଃ ସର୍ଵେ କୁଶତର୍ପଣମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ପଶ୍ଚାଚ୍ ଚ ସଂଗତା ତତ୍ର ଗୌତମୀ କାରଣାନ୍ତରାତ୍
କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁମାନେ ତର୍ପିତ ହେଲେ, ସେଉଁମାନେ କୁଶତର୍ପଣ ପାଇଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପରେ ଗୌତମୀ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ କାରଣରେ ସେଠାରେ ଯୋଗ ଦେଲେ।
ପ୍ରଣୀତାଯାଂ ମହାବୁଦ୍ଧେ ପ୍ରଣୀତାସଂଗମୋ ଽଭଵତ୍ କୁଶତର୍ପଣଦେଶେ ତୁ ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ କୁଶତର୍ପଣମ୍
ହେ ମହାବୁଦ୍ଧି, ପ୍ରଣୀତ ଜଳ ଥିବାବେଳେ ପ୍ରଣୀତଙ୍କ ଏକତ୍ରିକରଣ ହେଲା; କୁଶତର୍ପଣ ସ୍ଥାନରେ, ସେ ତୀର୍ଥକୁ କୁଶତର୍ପଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତତ୍ରୈଵ କଲ୍ପିତୋ ଯୂପୋ ମଯା ଵିନ୍ଧ୍ଯସ୍ଯ ଚୋତ୍ତରେ ଵିସୃଷ୍ଟୋ ଲୋକପୂଜ୍ଯୋ ଽସୌ ଵିଷ୍ଣୋର୍ ଆସୀତ୍ ସମାଶ୍ରଯଃ
ସେଠାରେ ମୁଁ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ଉତ୍ତରେ ଏକ ଯଜ୍ଞ ଯୂପ ସ୍ଥାପନ କଲି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେଲା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ହେଲା।
ଅକ୍ଷଯଶ୍ ଚାଭଵଚ୍ ଛ୍ରୀମାନ୍ ଅକ୍ଷଯୋ ଽସୌ ଵଟୋ ଽଭଵତ୍ ନିତ୍ଯଶ୍ ଚ କାଲରୂପୋ ଽସୌ ସ୍ମରଣାତ୍ କ୍ରତୁପୁଣ୍ଯଦଃ
ସେଇ ପିପଳ ଗଛ ଅକ୍ଷୟ ଓ ଶ୍ରୀମୟ ହେଲା; ସେ ଚିରନ୍ତନ, କାଳର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥାଏ, ଏବଂ ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ଯଜ୍ଞର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।
ମଦ୍ଦେଵଯଜନଂ ଚେଦଂ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ସଂପୂର୍ଣେ ତୁ କ୍ରତୌ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ମଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରସାଦିତଃ
ମୋର ଦେବତାର ପୂଜାକୁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ବୋଲାଯାଏ; ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ମୁଁ ଭକ୍ତି ସହିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲି।
ଯୋ ଵିରାଡ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଵେଦେ ଯସ୍ମାନ୍ ମୂର୍ତମ୍ ଅଜାଯତ ଯସ୍ମାଚ୍ ଚ ମମ ଚୋତ୍ପତ୍ତିର୍ ଯସ୍ଯେଦଂ ଵିକୃତଂ ଜଗତ୍
ଯିଏ ବେଦରେ ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି, ଯାଁଠାରୁ ଦୃଶ୍ୟ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାଁଠାରୁ ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଲି, ଓ ଯାଁଠାରେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ—
ତମ୍ ଅହଂ ଦେଵଦେଵେଶମ୍ ଅଭିଵନ୍ଦ୍ଯ ଵ୍ଯସର୍ଜଯମ୍ ଯୋଜନାନି ଚତୁର୍ଵିଂଶନ୍ ମଦ୍ଦେଵଯଜନଂ ଶୁଭମ୍
ସେଇ ଦେବଦେବଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରି, ମୋର ଦେବତାର ପୂଜାସ୍ଥଳୀ, ଚବିଶି ଯୋଜନ ଆୟତନ ଥିବା ଶୁଭ୍ର ସ୍ଥାନ, ସ୍ଥାପନ କଲି।
ତସ୍ମାଦ୍ ଅଦ୍ଯାପି କୁଣ୍ଡାନି ସନ୍ତି ଚ ତ୍ରୀଣି ନାରଦ ଯଜ୍ଞେଶ୍ଵରସ୍ଵରୂପାଣି ଵିଷ୍ଣୋର୍ ଵୈ ଚକ୍ରପାଣିନଃ
ସେଥିପାଇଁ, ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ, ତିନିଟି ଯଜ୍ଞ କୁଣ୍ଡ ଅଛି, ହେ ନାରଦ, ଯାହା ଯଜ୍ଞେଶ୍ୱର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚକ୍ରଧାରୀ ରୂପ।
ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ଚାଖ୍ଯାତଂ ମଦ୍ଦେଵଯଜନଂ ଚ ତତ୍ ତତ୍ରସ୍ଥଃ କୃମିକୀଟାଦିଃ ସୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅନ୍ତେ ମୁକ୍ତିଭାଜନମ୍
ସେଇ ସମୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ମୋର ଦେବତାର ପୂଜା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା; ସେଠାରେ ଥିବା କୌଣସି କୀଟ କିମ୍ବା ପୋକ ମଧ୍ୟ ଶେଷରେ ମୁକ୍ତିର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ।
ଧର୍ମବୀଜଂ ମୁକ୍ତିବୀଜଂ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଵିଶେଷାଦ୍ ଗୌତମୀଶ୍ଲିଷ୍ଟୋ ଦେଶଃ ପୁଣ୍ଯତମୋ ଽଭଵତ୍
ଧର୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷର ମୂଳ ଭାବରେ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ କୁହାଯାଏ। ବିଶେଷକରି ଗୌତମୀ ନଦୀ ଯେଉଁଠାରେ ଲଗିଛି, ସେଠି ଦେଶ ସବୁଠାରୁ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଇଛି।
ପ୍ରଣୀତାସଂଗମେ ଚାପି କୁଶତର୍ପଣ ଏଵ ଵା ସ୍ନାନଦାନାଦି ଯଃ କୁର୍ଯାତ୍ ସ ଗଚ୍ଛେତ୍ ପରମଂ ପଦମ୍
ପବିତ୍ର ନଦୀମାନଙ୍କର ସଙ୍ଗମରେ କିମ୍ବା କୁଶ ଦାନ କଲେ, ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ସେ ମଣିଷ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ସ୍ମରଣଂ ପଠନଂ ଵାପି ଶ୍ରଵଣଂ ଚାପି ଭକ୍ତିତଃ ସର୍ଵକାମପ୍ରଦଂ ପୁଂସାଂ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିପ୍ରଦଂ ଵିଦୁଃ
ସ୍ମରଣ କିମ୍ବା ପାଠ କିମ୍ବା ଭକ୍ତିଭାବରେ ଶୁଣିଲେ, ଏହା ଲୋକଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ।
ଉଭଯୋସ୍ ତୀରଯୋସ୍ ତତ୍ର ତୀର୍ଥାନ୍ଯ୍ ଆହୁର୍ ମନୀଷିଣଃ ଷଡଶୀତିସହସ୍ରାଣି ତେଷୁ ପୁଣ୍ଯଂ ପୁରୋଦିତମ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି, ଏଠାରେ ଦୁଇ କୂଳରେ ଛଅ ହଜାର ଛଅ ହଜାର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ପୂର୍ବରୁ ପୁଣ୍ୟର କଥା କୁହାଯାଇଛି।
ଵାରାଣସ୍ଯା ଅପି ମୁନେ କୁଶତର୍ପଣମ୍ ଉତ୍ତମମ୍ ନାନେନ ସଦୃଶଂ ତୀର୍ଥଂ ଵିଦ୍ଯତେ ସଚରାଚରେ
ମୁନି, ବାରାଣସୀରେ ମଧ୍ୟ କୁଶ ତର୍ପଣ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି ତୀର୍ଥ ସମାନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତୀର୍ଥ ଚରାଚର ମଧ୍ୟରେ ନାହିଁ।
ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଦିପାପାନାଂ ସ୍ମରଣାଦ୍ ଅପି ନାଶନମ୍ ତୀର୍ଥମ୍ ଏତନ୍ ମୁନେ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସ୍ଵର୍ଗଦ୍ଵାରଂ ମହୀତଲେ
ଏହି ତୀର୍ଥର ସ୍ମରଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ଭଳି ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଏହି ତୀର୍ଥକୁ, ମୁନି, ପୃଥିବୀରେ ସ୍ୱର୍ଗର ଦ୍ୱାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମନ୍ଯୁତୀର୍ଥମ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ସର୍ଵପାପପ୍ରଣାଶନମ୍ ସର୍ଵକାମପ୍ରଦଂ ନୄଣାଂ ସ୍ମରଣାଦ୍ ଅଘନାଶନମ୍
ଏହାକୁ ମନ୍ୟୁତୀର୍ଥ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ କରେ। ଏହାର ସ୍ମରଣ କରିଲେ ଲୋକଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ, ଓ ପାପ ଦୂରିଯାଏ।
ତସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁଷ୍ଵାଵହିତୋ ମୁନେ ଦେଵାନାଂ ଦାନଵାନାଂ ଚ ସଂଗରୋ ଽଭୂନ୍ ମିଥଃ ପୁରା
ମୁନି, ଏହାର ମହିମା କୁହିବି, ଆପଣ ମନ ଲଗାଇ ଶୁଣନ୍ତୁ। ପୂର୍ବେ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା।