ପୌରୁଷେଣାଥ ସୂକ୍ତେନ ସ୍ତୁହି ତଂ ପୁରୁଷଂ ପରମ୍
ପୁରୁଷ ସୂକ୍ତରେ ତାହା ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତିରେ ସ୍ତୁତି କର।
ତଥେତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ସ୍ତୂଯମାନେ ଦେଵଦେଵେ ଜନାର୍ଦନେ ମମ ଚୋତ୍ପାଦକେ ଭକ୍ତ୍ଯା ସୂକ୍ତେନ ପୁରୁଷସ୍ଯ ହି
'ଏହିପରି ହେଉ' ବୋଲି କହି, ମୁଁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୁରୁଷ ସୂକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଦେବଦେବ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ଯିଏ ମୋର ଉତ୍ପାଦକ, ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲି।
ସା ଚ ମାମ୍ ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଦେଵୀ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ମାଂ ତ୍ଵଂ ପଶୁଂ କୁରୁ ତଦା ଵିଜ୍ଞାଯ ପୁରୁଷଂ ଜନକଂ ମମ ଚାଵ୍ଯଯମ୍
ତାପରେ ଦେବୀ ମୋତେ କହିଲେ, 'ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ପୁରୁଷଙ୍କୁ ମୋର ଅବିନାଶୀ ପିତା ଭାବେ ଜାଣି, ମୋତେ ପଶୁ କର।'
କାଲଯୂପସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵେ ତଂ ଗୁଣପାଶୈର୍ ନିଵେଶିତମ୍ ବର୍ହିସ୍ଥିତମ୍ ଅହଂ ପ୍ରୌକ୍ଷଂ ପୁରୁଷଂ ଜାତମ୍ ଅଗ୍ରତଃ
ସମୟର ଯୂପ ପାଖରେ, ଗୁଣର ପାଶରେ ବନ୍ଧି, ବର୍ହିରେ ବସାଯାଇଥିବା, ସାମ୍ନାରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିବା ପୁରୁଷଙ୍କୁ ମୁଁ ପବିତ୍ର ଜଳ ଛିଁଟିଲି।
ଏତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅନ୍ତରେ ତତ୍ର ତସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଅଭୂଦ୍ ଇଦମ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ ତୁ ମୁଖାତ୍ ତସ୍ଯ ଽଭଵନ୍ ବାହ୍ଵୋଶ୍ ଚ କ୍ଷତ୍ରିଯାଃ
ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ସେଠାରୁ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବାହୁରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ମୁଖାଦ୍ ଇନ୍ଦ୍ରସ୍ ତଥାଗ୍ନିଶ୍ ଚ ଶ୍ଵସନଃ ପ୍ରାଣତୋ ଽଭଵତ୍ ଦିଶଃ ଶ୍ରୋତ୍ରାତ୍ ତଥା ଶୀର୍ଷ୍ଣଃ ସର୍ଵଃ ସ୍ଵର୍ଗୋ ଽଭଵତ୍ ତଦା
ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି, ଶ୍ୱାସରୁ ବାୟୁ, କାନରୁ ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ, ମୁଣ୍ଡରୁ ସମସ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ମନସଶ୍ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଜାତଃ ସୂର୍ଯୋ ଽଭୂଚ୍ ଚକ୍ଷୁଷସ୍ ତଥା ଅନ୍ତରିକ୍ଷଂ ତଥା ନାଭେର୍ ଊରୁଭ୍ଯାଂ ଵିଶ ଏଵ ଚ
ତାଙ୍କର ମନରୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଚକ୍ଷୁରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ନାଭିରୁ ମଧ୍ୟାକାଶ ଓ ଉରୁଠାରୁ ଲୋକମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ଶୂଦ୍ରଶ୍ ଚ ସଂଜାତସ୍ ତଥା ଭୂମିର୍ ଅଜାଯତ ଋଷଯୋ ରୋମକୂପେଭ୍ଯ ଓଷଧ୍ଯଃ କେଶତୋ ଽଭଵନ୍
ତାଙ୍କର ପାଦରୁ ଶୂଦ୍ର ଓ ଭୂମି ଜନ୍ମ ନେଲା; ରୋମକୂପରୁ ଋଷିମାନେ, କେଶରୁ ଔଷଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ଗ୍ରାମ୍ଯାରଣ୍ଯାଶ୍ ଚ ପଶଵୋ ନଖେଭ୍ଯଃ ସର୍ଵତୋ ଽଭଵନ୍ କୃମିକୀଟପତଂଗାଦି ପାଯୂପସ୍ଥାଦ୍ ଅଜାଯତ
ଗ୍ରାମ୍ୟ ଓ ଅରଣ୍ୟ ପଶୁମାନେ ତାଙ୍କର ନଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ପିଟ ଓ ଯୌନେନ୍ଦ୍ରିୟରୁ କୀଟ, କିଟା, ପତଙ୍ଗ ଇତ୍ୟାଦି ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ସ୍ଥାଵରଂ ଜଙ୍ଗମଂ କିଂଚିଦ୍ ଦୃଶ୍ଯାଦୃଶ୍ଯଂ ଚ କିଂଚନ ତସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଅଭୂଦ୍ ଦେଵା ମତ୍ତଶ୍ ଚାପ୍ଯ୍ ଅଭଵନ୍ ପୁନଃ ଏତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅନ୍ତରେ ସୈଵ ଵିଷ୍ଣୋର୍ ଵାଗ୍ ଅବ୍ରଵୀଚ୍ ଚ ମାମ୍
ସ୍ଥାବର ଓ ଚଳନଶୀଳ, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ସବୁ ତାଙ୍କୁଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏବଂ ମୋଠାରୁ ଦେବମାନେ ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ବାଣୀ ମୋତେ କହିଲା।
ସର୍ଵଂ ସଂପୂର୍ଣମ୍ ଅଭଵତ୍ ସୃଷ୍ଟିର୍ ଜାତା ତଥେପ୍ସିତା ଇଦାନୀଂ ଜୁହୁଧି ହ୍ଯ୍ ଅଗ୍ନୌ ପାତ୍ରାଣି ଚ ସମାନି ଚ
ସମସ୍ତ କିଛି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା; ସୃଷ୍ଟି ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ହୋଇଛି। ଏବେ ସାଧାରଣ ଓ ବିଶେଷ ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କର।
ଵିସର୍ଜଯ ତଥା ଯୂପଂ ପ୍ରଣୀତାଂ ଚ କୁଶାଂସ୍ ତଥା ଋତ୍ଵିଗ୍ରୂପଂ ଯଜ୍ଞରୂପମ୍ ଉଦ୍ଦେଶ୍ଯଂ ଧ୍ଯେଯମ୍ ଏଵ ଚ
ଏଭଳି ଯୂପ, ପ୍ରସ୍ତୁତ କୁଶ ଓ ଯଜ୍ଞ, ଋତ୍ୱିକ୍ ଭାବ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଧ୍ୟେୟ ସବୁକୁ ବିଦାୟ ଦେ।
ସ୍ରୁଵଂ ଚ ପୁରୁଷଂ ପାଶାନ୍ ସର୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଵିସର୍ଜଯ
ସ୍ରୁଭ, ପୁରୁଷ, ପାଶ—ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ବିଦାୟ ଦେ, ହେ ବ୍ରହ୍ମା।
ତଦ୍ଵାକ୍ଯସମକାଲଂ ତୁ କ୍ରମଶୋ ଯଜ୍ଞଯୋନିଷୁ ଗାର୍ହପତ୍ଯେ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନୌ ତଥା ଚୈଵ ମହାମୁନେ
ସେ ବାଣୀ ଶୁଣିବା ସହିତ, କ୍ରମକ୍ରମେ ଯଜ୍ଞ ଅଗ୍ନିଗୁଡ଼ିକୁ—ଗାର୍ହପତ୍ୟ, ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ଅର୍ପଣ କରାଗଲା, ହେ ମହାମୁନି।
ପୂର୍ଵସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅପି ଚୈଵାଗ୍ନୌ କ୍ରମଶୋ ଜୁହ୍ଵତସ୍ ତଦା ତତ୍ର ତତ୍ର ଜଗଦ୍ଯୋନିମ୍ ଅନୁସଂଧାଯ ପୂରୁଷମ୍
ପୂର୍ବ ଅଗ୍ନିରେ ଯେପରି ଅନୁକ୍ରମରେ ହବନ କରାଯାଏ, ସେପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଉତ୍ସ ହେଉଥିବା ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ।
ମନ୍ତ୍ରପୂତଂ ଶୁଚିଃ ସମ୍ଯଗ୍ ଯଜ୍ଞଦେଵୋ ଜଗନ୍ମଯଃ ଲୋକନାଥୋ ଵିଶ୍ଵକର୍ତା କୁଣ୍ଡାନାଂ ତତ୍ର ସଂନିଧୌ
ମନ୍ତ୍ରରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଶୁଭ୍ର ଆଚରଣ ରଖି, ଯଜ୍ଞର ଦେବତା — ଯିଏ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ରୂପ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ନାଥ ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା — ସେ ଯଜ୍ଞ କୁଣ୍ଡଗୁଡିକରେ ବିଦ୍ୟମାନ ହୁଅନ୍ତି।
ଶୁକ୍ଲରୂପଧରୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଭଵେଦ୍ ଆହଵନୀଯକେ ଶ୍ଯାମୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନେଃ ପୀତୋ ଗୃହପତେଃ କଵେଃ
ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନିରେ ଶୁଭ୍ର ରୂପରେ ବିଷ୍ଣୁ ବିଦ୍ୟମାନ, ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନିରେ କଳା ରୂପରେ, ଓ ଗୃହପତି ମୁନିଙ୍କ ଅଗ୍ନିରେ ହଳଦିଆ ରୂପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଅଛନ୍ତି।
ସର୍ଵକାଲଂ ତେଷୁ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଅତୋ ଦେଶେଷୁ ସଂସ୍ଥିତଃ ନ ତେନ ରହିତଂ କିଂଚିଦ୍ ଵିଷ୍ଣୁନା ଵିଶ୍ଵଯୋନିନା
ସମସ୍ତ ସମୟରେ, ସେଇ ସ୍ଥାନଗୁଡିକରେ ବିଷ୍ଣୁ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଉତ୍ସ, ସେଠାରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ନାହିଁ।
ପ୍ରଣୀତାଯାଃ ପ୍ରଣଯନଂ ମନ୍ତ୍ରୈଶ୍ ଚାକରଵଂ ତତଃ ପ୍ରଣୀତୋଦକମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏତତ୍ ପ୍ରଣୀତେତି ନଦୀ ଶୁଭା
ମନ୍ତ୍ରପୠଠନ ସହିତ ପବିତ୍ର ଜଳକୁ ଆଗକୁ ନେଇଯିବା ପରେ, ସେ ଜଳକୁ 'ପ୍ରଣୀତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଶୁଭ୍ର ନଦୀକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣୀତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଵ୍ଯସର୍ଜଯଂ ପ୍ରଣୀତାଂ ତାଂ ମାର୍ଜଯିତ୍ଵା କୁଶୈର୍ ଅଥ ମାର୍ଜନେ କ୍ରିଯମାଣେ ତୁ ପ୍ରଣୀତୋଦକବିନ୍ଦଵଃ
ସେଇ ପ୍ରଣୀତ ଜଳକୁ ବାହାର କରି, କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଶୁଧ୍ଧ କରିବା ପରେ, ମାର୍ଜନ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଥିବାବେଳେ ପ୍ରଣୀତ ଜଳର ତିନି-ଚାରି ବିନ୍ଦୁ ପଡ଼େ।
ପତିତାସ୍ ତତ୍ର ତୀର୍ଥାନି ଜାତାନି ଗୁଣଵନ୍ତି ଚ ସଂଜାତା ମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ସ୍ନାନାତ୍ କ୍ରତୁଫଲପ୍ରଦା
ଯେଉଁଠାରେ ସେଇ ଜଳବିନ୍ଦୁ ପଡ଼ିଥାଏ, ସେଠାରେ ପୁଣ୍ୟମୟ ତୀର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ।
ଯାଲଂକୃତା ସର୍ଵକାଲଂ ଦେଵଦେଵେନ ଶାର୍ଙ୍ଗିଣା ସୋପାନପଙ୍କ୍ତିଃ ସର୍ଵେଷାଂ ଵୈକୁଣ୍ଠାରୋହଣାଯ ସା
ସମୟ ସମୟରେ ଦେବମଧ୍ୟମ ଶାର୍ଙ୍ଗଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ସେଇ ତୀର୍ଥର ପାଇଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଯିବା ପଥ ମିଳେ।
ସଂମାର୍ଜିତାଃ କୁଶା ଯତ୍ର ପତିତା ଭୂତଲେ ଶୁଭେ କୁଶତର୍ପଣମ୍ ଆଖ୍ଯାତଂ ବହୁପୁଣ୍ଯଫଲପ୍ରଦମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ପବିତ୍ର କୁଶ ଶୁଭ୍ର ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥାଏ, ସେଠାରେ କୁଶ ଦ୍ୱାରା ତର୍ପଣ କରାଯାଏ, ଯାହା ବହୁ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।
କୁଶୈଶ୍ ଚ ତର୍ପିତାଃ ସର୍ଵେ କୁଶତର୍ପଣମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ପଶ୍ଚାଚ୍ ଚ ସଂଗତା ତତ୍ର ଗୌତମୀ କାରଣାନ୍ତରାତ୍
କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁମାନେ ତର୍ପିତ ହେଲେ, ସେଉଁମାନେ କୁଶତର୍ପଣ ପାଇଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପରେ ଗୌତମୀ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ କାରଣରେ ସେଠାରେ ଯୋଗ ଦେଲେ।
ପ୍ରଣୀତାଯାଂ ମହାବୁଦ୍ଧେ ପ୍ରଣୀତାସଂଗମୋ ଽଭଵତ୍ କୁଶତର୍ପଣଦେଶେ ତୁ ତତ୍ ତୀର୍ଥଂ କୁଶତର୍ପଣମ୍
ହେ ମହାବୁଦ୍ଧି, ପ୍ରଣୀତ ଜଳ ଥିବାବେଳେ ପ୍ରଣୀତଙ୍କ ଏକତ୍ରିକରଣ ହେଲା; କୁଶତର୍ପଣ ସ୍ଥାନରେ, ସେ ତୀର୍ଥକୁ କୁଶତର୍ପଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତତ୍ରୈଵ କଲ୍ପିତୋ ଯୂପୋ ମଯା ଵିନ୍ଧ୍ଯସ୍ଯ ଚୋତ୍ତରେ ଵିସୃଷ୍ଟୋ ଲୋକପୂଜ୍ଯୋ ଽସୌ ଵିଷ୍ଣୋର୍ ଆସୀତ୍ ସମାଶ୍ରଯଃ
ସେଠାରେ ମୁଁ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ଉତ୍ତରେ ଏକ ଯଜ୍ଞ ଯୂପ ସ୍ଥାପନ କଲି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେଲା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ହେଲା।
ଅକ୍ଷଯଶ୍ ଚାଭଵଚ୍ ଛ୍ରୀମାନ୍ ଅକ୍ଷଯୋ ଽସୌ ଵଟୋ ଽଭଵତ୍ ନିତ୍ଯଶ୍ ଚ କାଲରୂପୋ ଽସୌ ସ୍ମରଣାତ୍ କ୍ରତୁପୁଣ୍ଯଦଃ
ସେଇ ପିପଳ ଗଛ ଅକ୍ଷୟ ଓ ଶ୍ରୀମୟ ହେଲା; ସେ ଚିରନ୍ତନ, କାଳର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥାଏ, ଏବଂ ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ଯଜ୍ଞର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।
ମଦ୍ଦେଵଯଜନଂ ଚେଦଂ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ସଂପୂର୍ଣେ ତୁ କ୍ରତୌ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ମଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରସାଦିତଃ
ମୋର ଦେବତାର ପୂଜାକୁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ବୋଲାଯାଏ; ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ମୁଁ ଭକ୍ତି ସହିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲି।
ଯୋ ଵିରାଡ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଵେଦେ ଯସ୍ମାନ୍ ମୂର୍ତମ୍ ଅଜାଯତ ଯସ୍ମାଚ୍ ଚ ମମ ଚୋତ୍ପତ୍ତିର୍ ଯସ୍ଯେଦଂ ଵିକୃତଂ ଜଗତ୍
ଯିଏ ବେଦରେ ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି, ଯାଁଠାରୁ ଦୃଶ୍ୟ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାଁଠାରୁ ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଲି, ଓ ଯାଁଠାରେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ—
ତମ୍ ଅହଂ ଦେଵଦେଵେଶମ୍ ଅଭିଵନ୍ଦ୍ଯ ଵ୍ଯସର୍ଜଯମ୍ ଯୋଜନାନି ଚତୁର୍ଵିଂଶନ୍ ମଦ୍ଦେଵଯଜନଂ ଶୁଭମ୍
ସେଇ ଦେବଦେବଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରି, ମୋର ଦେବତାର ପୂଜାସ୍ଥଳୀ, ଚବିଶି ଯୋଜନ ଆୟତନ ଥିବା ଶୁଭ୍ର ସ୍ଥାନ, ସ୍ଥାପନ କଲି।