କୁଶତର୍ପଣମ୍ ଆଖ୍ଯାତଂ ପ୍ରଣୀତାସଂଗମଂ ତଥା ତୀର୍ଥଂ ସର୍ଵେଷୁ ଲୋକେଷୁ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିପ୍ରଦାଯକମ୍
ପବିତ୍ର କୁଶ ଉପରେ ତର୍ପଣ କରିବା ଓ ଦୀକ୍ଷିତମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେବା ବିଷୟରେ କହାଯାଇଛି। ଏହି ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ଦେଇଥାଏ।
ତସ୍ଯ ସ୍ଵରୂପଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ପାପହରଂ ଶୁଭମ୍ ଵିନ୍ଧ୍ଯସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣେ ପାର୍ଶ୍ଵେ ସହ୍ଯୋ ନାମ ମହାଗିରିଃ
ମୁଁ ଏହାର ସ୍ୱରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ଶୁଣ, ଏହା ପାପ ନାଶ କରେ ଏବଂ ଶୁଭ ଅଟୁଟ। ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସାହ୍ୟ ନାମକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଅଛି।
ଯଦଙ୍ଘ୍ରିଭ୍ଯୋ ଽଭଵନ୍ ନଦ୍ଯୋ ଗୋଦାଭୀମରଥୀମୁଖାଃ ଯତ୍ରାଭଵତ୍ ତଦ୍ ଵିରଜମ୍ ଏକଵୀରା ଚ ଯତ୍ର ସା
ତାହାର ପାଦଠାରୁ ଗୋଦା, ଭୀମା, ରଥୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ପବିତ୍ର ବିରଜା ଓ ଏକବୀରା ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ନ ତସ୍ଯ ମହିମା କୈଶ୍ଚିଦ୍ ଅପି ଶକ୍ଯୋ ଽନୁଵର୍ଣିତୁମ୍ ତସ୍ମିନ୍ ଗିରୌ ପୁଣ୍ଯଦେଶେ ଶୃଣୁ ନାରଦ ଯତ୍ନତଃ
ତାହାର ମହିମା କେହି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେହି ପବିତ୍ର ପାହାଡ଼ ଅଞ୍ଚଳରେ, ନାରଦ, ତୁମେ ମନ ଦେଇ ଶୁଣ।
ଗୁହ୍ଯାଦ୍ ଗୁହ୍ଯତରଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସାକ୍ଷାଦ୍ ଵେଦୋଦିତଂ ଶୁଭମ୍ ଯନ୍ ନ ଜାନନ୍ତି ମୁନଯୋ ଦେଵାଶ୍ ଚ ପିତରୋ ଽସୁରାଃ
ମୁଁ ଏବେ ଏକ ଗୁପ୍ତ ତଥା ଅତି ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ କହିବି, ଯାହା ସକ୍ଷାତ୍ ବେଦରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଏବଂ ଶୁଭ। ଏହାକୁ ମୁନି, ଦେବତା, ପିତୃ ଓ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ।
ତଦ୍ ଅହଂ ପ୍ରୀତଯେ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଶ୍ରଵଣାତ୍ ସର୍ଵକାମଦମ୍ ପରଃ ସ ପୁରୁଷୋ ଜ୍ଞେଯୋ ହ୍ଯ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତୋ ଽକ୍ଷର ଏଵ ତୁ
ତୁମ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ମୁଁ ଏହା କହୁଛି, ଏହା ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। ସେହି ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍, ଯିଏ ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅବିନାଶୀ।
ଅପରଶ୍ ଚ କ୍ଷରସ୍ ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରକୃତ୍ଯନ୍ଵିତ ଏଵ ଚ ନିରାକାରାତ୍ ସାଵଯଵଃ ପୁରୁଷଃ ସମଜାଯତ
ତାହାଠାରୁ ଏକ ଅନ୍ୟ, ନଶ୍ୱର ଏବଂ ପ୍ରକୃତିସହିତ ଥିବା ପୁରୁଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ନିରାକାର ଠାରୁ ଦେହଧାରୀ ପୁରୁଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଆପଃ ସମୁଦ୍ଭୂତା ଅଦ୍ଭ୍ଯଶ୍ ଚ ପୁରୁଷସ୍ ତଥା ତାଭ୍ଯାମ୍ ଅବ୍ଜଂ ସମୁଦ୍ଭୂତଂ ତତ୍ରାହମ୍ ଅଭଵଂ ମୁନେ
ସେଠାରୁ ପାଣି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ପାଣିରୁ ପୁଣି ପୁରୁଷ ଜନ୍ମିଲେ। ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ଠାରୁ ପଦ୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଓ ମୁଁ ମୁନି, ସେଠାରେ ଜନ୍ମ ନେଲି।
ପୃଥିଵୀ ଵାଯୁର୍ ଆକାଶ ଆପୋ ଜ୍ଯୋତିସ୍ ତଥୈଵ ଚ ଏତେ ମତ୍ତଃ ପୂର୍ଵତରା ଏକଦୈଵାଭଵନ୍ ମୁନେ
ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ପାଣି ଓ ଅଗ୍ନି—ଏହି ସବୁ ମୋ ପୂର୍ବରୁ, ପ୍ରଥମ ଦେବତା ଭାବେ ଅଛିଲେ, ମୁନି।
ଏତାନ୍ ଏଵ ପ୍ରପଶ୍ଯାମି ନାନ୍ଯତ୍ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ ନୈଵ ଵେଦାସ୍ ତଦା ଚାସନ୍ ନାହଂ ଦ୍ରଷ୍ଟାସ୍ମି କିଂଚନ
ମୁଁ କେବଳ ଏହି ସବୁକୁ ଦେଖିଲି, ଅନ୍ୟ କିଛି ଚଳନଶୀଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ ଦେଖିଲି ନାହିଁ। ସେ ସମୟରେ ବେଦ ଥିଲା ନାହିଁ, ମୁଁ କିଛି ଦେଖିପାରୁଥିଲି ନାହିଁ।
ଯସ୍ମାଦ୍ ଅହଂ ସମୁଦ୍ଭୂତୋ ନ ପଶ୍ଯେଯଂ ତମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଥ ତୂଷ୍ଣୀଂ ସ୍ଥିତେ ମଯି ତଦା ଅଶ୍ରୌଷଂ ଵାଚମ୍ ଉତ୍ତମାମ୍
ମୁଁ ଯାହାଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ସେଉଁଠିକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରିଲି ନାହିଁ। ମୁଁ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ରହିଥିବାବେଳେ, ଏକ ଉତ୍ତମ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲି।
ବ୍ରହ୍ମନ୍ କୁରୁ ଜଗତ୍ସୃଷ୍ଟିଂ ସ୍ଥାଵରସ୍ଯ ଚରସ୍ଯ ଚ
"ବ୍ରହ୍ମା, ତୁମେ ଏହି ସଂସାରର ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କର।"
ତତୋ ଽହମ୍ ଅବ୍ରଵଂ ଵାଚଂ ପରୁଷାଂ ତତ୍ର ନାରଦ କଥଂ ସ୍ରକ୍ଷ୍ଯେ କ୍ଵ ଵା ସ୍ରକ୍ଷ୍ଯେ କେନ ସ୍ରକ୍ଷ୍ଯ ଇଦଂ ଜଗତ୍
ତାପରେ ମୁଁ ସେଠାରେ କଠୋର କଥା କହିଲି, ନାରଦ: "ମୁଁ କିପରି ସୃଷ୍ଟି କରିବି? କେଉଁଠି କରିବି? କେଉଁ ଉପାୟରେ ଏହି ସଂସାରକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିବି?"
ସୈଵ ଵାଗ୍ ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଦୈଵୀ ପ୍ରକୃତିର୍ ଯାଭିଧୀଯତେ ଵିଷ୍ଣୁନା ପ୍ରେରିତା ମାତା ଜଗଦୀଶା ଜଗନ୍ମଯୀ
ସେଇ ଦେବୀ ସ୍ୱର, ଯାହାକୁ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରକୃତି ବୋଲାଯାଏ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ, ସେଇ ଜଗତ୍ ମାତା, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ମାଲିକା, ମୋତେ କହିଲେ।
ଯଜ୍ଞଂ କୁରୁ ତତଃ ଶକ୍ତିସ୍ ତେ ଭଵିତ୍ରୀ ନ ସଂଶଯଃ ଯଜ୍ଞୋ ଵୈ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଷା ଶ୍ରୁତିର୍ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସନାତନୀ
"ଯଜ୍ଞ କର; ତାହାପରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତୁମର ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ। ଯଜ୍ଞ ହେଉଛନ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ—ଏହି ହେଉଛି ସନାତନ ଶିକ୍ଷା, ବ୍ରହ୍ମା।"
କିଂ ଯଜ୍ଵନାମ୍ ଅସାଧ୍ଯଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଇହ ଲୋକେ ପରତ୍ର ଚ
ଏହି ଲୋକରେ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କ'ଣ ଅସାଧ୍ୟ ଅଛି?
ପୁନସ୍ ତାମ୍ ଅବ୍ରଵଂ ଦେଵୀଂ କ୍ଵ ଵା କେନେତି ତଦ୍ ଵଦ ଯଜ୍ଞଃ କାର୍ଯୋ ମହାଭାଗେ ତତଃ ସୋଵାଚ ମାଂ ପ୍ରତି
ପୁଣି ମୁଁ ସେଇ ଦେବୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲି: "କେଉଁଠି ଓ କେଉଁ ଉପାୟରେ ଏହା କରିବି? ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ, ଯଜ୍ଞ କିପରି କରିବି, ଏହା କହ।" ତାପରେ ସେ ମୋତେ କହିଲେ।
ଓଂକାରଭୂତା ଯା ଦେଵୀ ମାତୃକଲ୍ପା ଜଗନ୍ମଯୀ କର୍ମଭୂମୌ ଯଜସ୍ଵେହ ଯଜ୍ଞେଶଂ ଯଜ୍ଞପୂରୁଷମ୍
"ଓଁକାର ରୂପିଣୀ, ମାତୃସମାନ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଥିବା ଯେଉଁ ଦେବୀ, କର୍ମଭୂମିରେ ଏଠି ଯଜ୍ଞେଶ୍ୱର, ଯଜ୍ଞପୁରୁଷଙ୍କୁ ପୂଜା କର।"
ସ ଏଵ ସାଧନଂ ତେ ସ୍ଯାତ୍ ତେନ ତଂ ଯଜ ସୁଵ୍ରତ ଯଜ୍ଞଃ ସ୍ଵାହା ସ୍ଵଧା ମନ୍ତ୍ରା ବ୍ରାହ୍ମଣା ହଵିରାଦିକମ୍
ସେଇ ଉପାୟ ତୁମର ସାଧନ ହେବ; ଏହି ଉପାୟରେ, ଓ ସୁବ୍ରତ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜିବା। ଯଜ୍ଞ, 'ସ୍ୱାହା', 'ସ୍ୱଧା', ମନ୍ତ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ହବି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପହାର ଏହି ସବୁ ଦ୍ୱାରା—
ହରିର୍ ଏଵାଖିଲଂ ତେନ ସର୍ଵଂ ଵିଷ୍ଣୋର୍ ଅଵାପ୍ଯତେ
ହରି ଏକା ଏ ସମସ୍ତ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ହୁଏ।
ପୁନସ୍ ତାମ୍ ଅବ୍ରଵଂ ଦେଵୀଂ କର୍ମଭୂଃ କ୍ଵ ଵିଧୀଯତେ ତଦା ନାରଦ ନୈଵାସୀଦ୍ ଭାଗୀରଥ୍ଯ୍ ଅଥ ନର୍ମଦା
ପୁନି ମୁଁ ଦେବୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲି, 'କର୍ମଭୂମି କେଉଁଠି ରହିଛି?' ସେ ସମୟରେ, ଓ ନାରଦ, ଭାଗୀରଥୀ ନଥିଲେ, ନର୍ମଦା ମଧ୍ୟ ନଥିଲେ।
ଯମୁନା ନୈଵ ତାପୀ ସା ସରସ୍ଵତ୍ଯ୍ ଅଥ ଗୌତମୀ ସମୁଦ୍ରୋ ଵା ନଦଃ କଶ୍ଚିନ୍ ନ ସରଃ ସରିତୋ ଽମଲାଃ ସା ଶକ୍ତିଃ ପୁନର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏଵଂ ମାମ୍ ଉଵାଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଯମୁନା ନଥିଲେ, ତାପୀ ନଥିଲେ, ସରସ୍ୱତୀ ନଥିଲେ, ଗୌତମୀ ମଧ୍ୟ ନଥିଲେ; ସମୁଦ୍ର କିମ୍ବା କୌଣସି ନଦୀ, କିମ୍ବା କୌଣସି ପବିତ୍ର ଝିଅ କିମ୍ବା ଝରଣା ମଧ୍ୟ ନଥିଲେ। ସେ ଶକ୍ତି ମୁଁକୁ ପୁନିପୁନି ଏଭଳି କହିଥିଲେ।
ସୁମେରୋର୍ ଦକ୍ଷିଣେ ପାର୍ଶ୍ଵେ ତଥା ହିମଵତୋ ଗିରେଃ ଦକ୍ଷିଣେ ଚାପି ଵିନ୍ଧ୍ଯସ୍ଯ ସହ୍ଯାଚ୍ ଚୈଵାଥ ଦକ୍ଷିଣେ ସର୍ଵସ୍ଯ ସର୍ଵକାଲେ ତୁ କର୍ମଭୂମିଃ ଶୁଭୋଦଯା
ସୁମେରୁ ପାହାଡର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ହିମବତ ପାହାଡର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ସହ୍ୟା ପାହାଡର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ, ସମସ୍ତ ସମୟରେ ଓ ସମସ୍ତ ଯୁଗରେ, କର୍ମଭୂମି ଶୁଭ ଉଦୟ ହୁଏ।
ତତ୍ ତୁ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅଥୋ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମେରୁଂ ମହାଗିରିମ୍ ତଂ ପ୍ରଦେଶମ୍ ଅଥାଗତ୍ଯ ସ୍ଥାତଵ୍ଯଂ କ୍ଵେତ୍ଯ୍ ଅଚିନ୍ତଯମ୍ ତତୋ ମାମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ସୈଵ ଵିଷ୍ଣୋର୍ ଵାଣ୍ଯ୍ ଅଶରୀରିଣୀ
ସେ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ମୁଁ ମେରୁ ମହାପାହାଡକୁ ଛାଡି, ସେ ପ୍ରଦେଶକୁ ଆସିଲି, କେଉଁଠି ରହିବି ଭାବିଲି। ତାପରେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଶରୀରହୀନ ବାଣୀ ମୁଁକୁ କହିଲେ।
ଇତୋ ଗଚ୍ଛ ଇତସ୍ ତିଷ୍ଠ ତଥୋପଵିଶ ଚାତ୍ର ହି ସଂକଲ୍ପଂ କୁରୁ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ସ ତେ ଯଜ୍ଞଃ ସମାପ୍ଯତେ
'ଏଠାରୁ ଯାଅ, ଏଠାରେ ରୁହ, କିମ୍ବା ଏଠାରେ ବସ; ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚୟ କର। ତୁମର ଯଜ୍ଞ ଏଠାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ।'
କୃତେ ଚୈଵାଥ ସଂକଲ୍ପେ ଯଜ୍ଞାର୍ଥେ ସୁରସତ୍ତମ ଯଦ୍ ଵଦନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଖିଲା ଵେଦା ଵିଧେ ତତ୍ ତତ୍ ସମାଚର
ଯେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚୟ ହେଲା, ଓ ଦେବମାନ୍ୟ, ସମସ୍ତ ବେଦ ଯେଉଁ ରୀତି ଦେଖାଇଛନ୍ତି, ସେଠି ପ୍ରକାରେ କର।
ଇତିହାସପୁରାଣାନି ଯଦ୍ ଅନ୍ଯଚ୍ ଛବ୍ଦଗୋଚରମ୍ ସ୍ଵତୋ ମୁଖେ ମମ ପ୍ରାଯାଦ୍ ଅଭୂଚ୍ ଚ ସ୍ମୃତିଗୋଚରମ୍
ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଯାହା କଥାର ଅନ୍ତର୍ଗତ, ସେ ସବୁ ମୋ ମୁଖରୁ ବାହାରିଲା ଓ ସ୍ମୃତିର ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା।
ଵେଦାର୍ଥଶ୍ ଚ ମଯା ସର୍ଵୋ ଜ୍ଞାତୋ ଽସୌ ତତ୍କ୍ଷଣେନ ଚ ତତଃ ପୁରୁଷସୂକ୍ତଂ ତଦ୍ ଅସ୍ମରଂ ଲୋକଵିଶ୍ରୁତମ୍
ବେଦର ସମସ୍ତ ଅର୍ଥ ମୁଁ ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଜାଣିଲି; ତାପରେ ମୁଁ ଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ସୂକ୍ତକୁ ସ୍ମରଣ କଲି।
ଯଜ୍ଞୋପକରଣଂ ସର୍ଵଂ ତଦ୍ ଉକ୍ତଂ ଚ ତ୍ଵ୍ ଅକଲ୍ପଯମ୍ ତଦୁକ୍ତେନ ପ୍ରକାରେଣ ଯଜ୍ଞପାତ୍ରାଣ୍ଯ୍ ଅକଲ୍ପଯମ୍
ଯଜ୍ଞର ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଉପକରଣ ବିବର୍ଣ୍ତି କରାଯାଇଛି, ମୁଁ ସେଗୁଡିକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲି; ଏହି ଉପାୟରେ, ଯଜ୍ଞପାତ୍ରଗୁଡିକୁ ଏହି ଭଳି ଏକାଉଁ କଲି।
ଅହଂ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଯତ୍ର ଦେଶେ ଶୁଚିର୍ ଭୂତ୍ଵା ଯତାତ୍ମଵାନ୍ ଦୀକ୍ଷିତୋ ଵିପ୍ରଦେଶୋ ଽସୌ ମନ୍ନାମ୍ନା ତୁ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ
ମୁଁ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଦୃଢ ହୋଇ, ଶୁଚି ହୋଇ, ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଦୀକ୍ଷିତ ହୋଇ, ଓ ବିଦ୍ୱାନ୍ ଏହି ପ୍ରଦେଶ ମୋ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା।