ତେ ତମ୍ ଊଚୁର୍ ମୁନିଵରଂ ଜ୍ଞାନଦଃ କୋ ଽଭିଧୀଯତେ ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁର୍ ମହେଶୋ ଵା ଆଦିତ୍ଯୋ ଵାପି ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ
ସେମାନେ ସେ ମହାନ ଋଷିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିବା କିଏ? ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ୍ୱର, ଆଦିତ୍ୟ କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ରମାନ୍ଦିଅ?'
ଅଗ୍ନିଶ୍ ଚ ଵରୁଣଃ କଃ ସ୍ଯାଜ୍ ଜ୍ଞାନଦୋ ମୁନିସତ୍ତମ ଅଗସ୍ତ୍ଯଃ ପୁନର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆହ ଜ୍ଞାନଦଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍ ଅଯମ୍
'କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି, କିମ୍ବା ବରୁଣ କିଏ ହେଉଛନ୍ତି ଜ୍ଞାନ ଦାତା, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ?' ପୁନି ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ, 'ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିବା କିଏ, ଏହା ଶୁଣ।'
ଯା ଆପଃ ସୋ ଽଗ୍ନିର୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତୋ ଯୋ ଽଗ୍ନିଃ ସୂର୍ଯଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ ଯଶ୍ ଚ ସୂର୍ଯଃ ସ ଵୈ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଯଶ୍ ଚ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସ ଭାସ୍କରଃ
'ଯେଉଁଜଣେ ଜଳ, ସେଉଁଠି ଅଗ୍ନି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନି, ସେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ; ଯେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସେଉଁଠି ବିଷ୍ଣୁ; ଯେଉଁଠି ବିଷ୍ଣୁ, ସେଉଁଠି ଭାସ୍କର।'
ଯଶ୍ ଚ ବ୍ରହ୍ମା ସ ଵୈ ରୁଦ୍ରୋ ଯୋ ରୁଦ୍ରଃ ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ତତ୍ ଯସ୍ଯ ସର୍ଵଂ ତୁ ତଜ୍ ଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞାନଦଃ ସୋ ଽତ୍ର କୀର୍ତ୍ଯତେ
'ଯେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମା, ସେଉଁଠି ରୁଦ୍ର; ଯେଉଁଠି ରୁଦ୍ର, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ; ଯାହା ଭିତରେ ସମସ୍ତ ଅଛି, ସେଇ ଜ୍ଞାନ—ଏଠି ତାକୁ ଜ୍ଞାନ ଦାତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।'
ଦେଶିକପ୍ରେରକଵ୍ଯାଖ୍ଯାକୃଦୁପାଧ୍ଯାଯଦେହଦାଃ ଗୁରଵଃ ସନ୍ତି ବହଵସ୍ ତେଷାଂ ଜ୍ଞାନପ୍ରଦୋ ମହାନ୍
ଅନେକ ପ୍ରକାର ଶିକ୍ଷକ, ପ୍ରେରକ, ବ୍ୟାଖ୍ୟାନକାରୀ, ବ୍ୟାଖ୍ୟାତା ଓ ଶରୀର ଦାତା ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିବା ସର୍ବୋପରି।
ତଦ୍ ଏଵ ଜ୍ଞାନମ୍ ଅତ୍ରୋକ୍ତଂ ଯେନ ଭେଦୋ ଵିହନ୍ଯତେ ଏକ ଏଵାଦ୍ଵଯଃ ଶଂଭୁର୍ ଇନ୍ଦ୍ରମିତ୍ରାଗ୍ନିନାମଭିଃ ଵଦନ୍ତି ବହୁଧା ଵିପ୍ରା ଭ୍ରାନ୍ତୋପକୃତିହେତଵେ
ଏଠି ଏହି ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନତା ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏକମାତ୍ର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ବିଭିନ୍ନ ନାମ—ଇନ୍ଦ୍ର, ମିତ୍ର, ଅଗ୍ନି—ଦ୍ୱାରା କୁହନ୍ତି, ଭିନ୍ନତାର ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା।
ଏତଚ୍ ଛ୍ରୁତ୍ଵା ମୁନେର୍ ଵାକ୍ଯଂ ଗାଥା ଗାଯନ୍ତ ଏଵ ତେ ଜଗ୍ମୁଃ ପଞ୍ଚୋତ୍ତରାଂ ଗଙ୍ଗାଂ ପଞ୍ଚ ଜଗ୍ମୁଶ୍ ଚ ଦକ୍ଷିଣାମ୍
ଋଷିଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେମାନେ ଗୀତ ଗାଇ ଗାଇ ଯାଇଲେ; ପାଞ୍ଚଜଣ ଉତ୍ତର ଗଙ୍ଗାକୁ ଗଲେ, ଅନ୍ୟ ପାଞ୍ଚଜଣ ଦକ୍ଷିଣକୁ ଗଲେ।
ଅଗସ୍ତ୍ଯେନୋଦିତାନ୍ ଦେଵାନ୍ ପୂଜଯନ୍ତୋ ଯଥାଵିଧି ଆସନେଷୁ ଵିଶେଷେଣ ହ୍ଯ୍ ଆସୀନାସ୍ ତତ୍ତ୍ଵଚିନ୍ତକାଃ
ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ସେମାନେ ନିଜ ଆସନରେ ଠିକ୍ ଭାବେ ବସି, ସତ୍ୟ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ।
ତେଷାଂ ସର୍ଵେ ସୁରଗଣାଃ ପ୍ରୀତିମନ୍ତୋ ଽଭଵନ୍ ମୁନେ ସ୍ରଷ୍ଟୃତ୍ଵଂ ତୁ ଯୁଗାଦୌ ଯତ୍ କଲ୍ପିତଂ ଵିଶ୍ଵଯୋନିନା
ମୁନି, ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ସେମାନେ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ; ଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ବିଶ୍ୱର ମୂଳ କର୍ତ୍ତା ଯେଉଁ ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ସେହିପାଇଁ।
ଅଧର୍ମାଣାଂ ନିଵୃତ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ଵେଦାନାଂ ସ୍ଥାପନାଯ ଚ ଲୋକାନାମ୍ ଉପକାରାର୍ଥଂ ଧର୍ମକାମାର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ
ଅଧର୍ମକୁ ଦୂର କରିବା, ବେଦକୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଉପକାର ଓ ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ।
ପୁରାଣସ୍ମୃତିଵେଦାର୍ଥଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥନିଶ୍ଚଯେ ସ୍ରଷ୍ଟୃତ୍ଵଂ ଜଗତାମ୍ ଇଷ୍ଟଂ ତାଦୃଗ୍ରୂପା ଭଵିଷ୍ଯଥ
ପୁରାଣ, ସ୍ମୃତି, ବେଦ ଓ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହେଲେ, ସେତେବେଳେ ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ; ତୁମେ ସେହି ରୂପ ଧାରଣ କରିବ।
ପ୍ରଜାପତିତ୍ଵଂ ତେଷାଂ ଵୈ ଭଵିଷ୍ଯତି ଶନୈଃ କ୍ରମାତ୍ ଯଦା ହ୍ଯ୍ ଅଧର୍ମୋ ଭଵିତା ଵେଦାନାଂ ଚ ପରାଭଵଃ
ସେମାନେ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ପ୍ରଜାପତି ପଦବୀ ପାଇବେ, ଯେତେବେଳେ ଅଧର୍ମ ବୃଦ୍ଧି ଓ ବେଦର ଅବନତି ହେବ।
ଵେଦାନାଂ ଵ୍ଯସନଂ ତେଭ୍ଯୋ ଭାଵିଵ୍ଯାସାସ୍ ତତସ୍ ତୁ ତେ ଯଦା ଯଦା ତୁ ଧର୍ମସ୍ଯ ଗ୍ଲାନିର୍ ଵେଦସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯତେ
ବେଦର କଷ୍ଟ ଦେଖାଯିବାବେଳେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଭବିଷ୍ୟତ୍ ବ୍ୟାସମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହେବେ; ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମର ଅବନତି କିମ୍ବା ବେଦର କ୍ଷୟ ଦେଖାଯିବ।
ତଦା ତଦା ତୁ ତେ ଵ୍ଯାସା ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଉପକାରିଣଃ ତେଷାଂ ଯତ୍ ତପସଃ ସ୍ଥାନଂ ଗଙ୍ଗାଯାସ୍ ତୀରମ୍ ଉତ୍ତମମ୍
ସେହି ସମୟରେ, ସେ ବ୍ୟାସମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ; ସେମାନଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ସ୍ଥାନ ହେଉଛି ଗଙ୍ଗାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର।
ତତ୍ର ତତ୍ର ଶିଵୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଅହମ୍ ଆଦିତ୍ଯ ଏଵ ଚ ଅଗ୍ନିର୍ ଆପଃ ସର୍ଵମ୍ ଇତି ତତ୍ର ସଂନିହିତଂ ସଦା
ସେଠାରେ ଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ, ମୁଁ, ଆଦିତ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ଓ ଜଳ—ସମସ୍ତ ରୂପରେ ସେଠାରେ ସଦା ବିଦ୍ୟମାନ।
ନୈତେଭ୍ଯଃ ପାଵନଂ କିଂଚିନ୍ ନୈତେଭ୍ଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅଧିକଂ କ୍ଵଚିତ୍ ତତ୍ତଦାକାରତାଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମୈଵ କେଵଲମ୍
ଏମାନଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ ପବିତ୍ର କିଛି ନାହିଁ, କେଉଁଠିଓ ଏମାନଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କିଛି ନାହିଁ; ସେମାନେ ଯେଉଁ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେଇ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ।
ସର୍ଵାତ୍ମକଃ ଶିଵୋ ଵ୍ଯାପୀ ସର୍ଵଭାଵସ୍ଵରୂପଧୃକ୍ ଵିଶେଷତସ୍ ତତ୍ର ତୀର୍ଥେ ସର୍ଵପ୍ରାଣ୍ଯନୁକମ୍ପଯା
ଶିବ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାର ରୂପେ, ସମସ୍ତ ଭାବର ଧାରକ ଭାବେ ସେଠାରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଉପରେ କୃପା କରି।
ସର୍ଵୈର୍ ଦେଵୈର୍ ଅନୁଵୃତସ୍ ତଦନୁଗ୍ରହକାରକଃ ଧର୍ମଵ୍ଯାସାସ୍ ତୁ ତେ ଜ୍ଞେଯା ଵେଦଵ୍ଯାସାସ୍ ତଥୈଵ ଚ
ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ସେଉଁଠି ସଙ୍ଗ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି; ସେମାନେ ଧର୍ମ-ବ୍ୟାସ ଓ ବେଦ-ବ୍ୟାସ ବୋଲି ଜଣା।
ତେଷାଂ ତୀର୍ଥଂ ତେନ ନାମ୍ନା ଵ୍ଯପଦିଷ୍ଟଂ ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ ପାପପଙ୍କକ୍ଷାଲନାମ୍ଭୋ ମୋହଧ୍ଵାନ୍ତମଦାପହମ୍ ସର୍ଵସିଦ୍ଧିପ୍ରଦଂ ପୁଂସାଂ ଵ୍ଯାସତୀର୍ଥମ୍ ଅନୁତ୍ତମମ୍
ତିନି ଜଗତରେ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ସେହି ନାମରେ ପରିଚିତ କରାଯାଇଛି । ଏଠାର ଜଳ ପାପର ମଳକୁ ଧୋଇ ଦେଇଥାଏ, ମୋହ ଓ ଅହଂକାରର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ, ଏହା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ—ଏହି ଅପୂର୍ବ ବ୍ୟାସ ତୀର୍ଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
ଵଞ୍ଜରାସଂଗମଂ ନାମ ତୀର୍ଥଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଶ୍ରୁତମ୍ ଋଷିଭିଃ ସେଵିତଂ ନିତ୍ଯଂ ସିଦ୍ଧୈ ରାଜର୍ଷିଭିସ୍ ତଥା
ତିନି ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ 'ବଞ୍ଜରାସଙ୍ଗମ' ନାମକ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଋଷି, ସିଦ୍ଧ ଏବଂ ରାଜାର୍ଷିମାନେ ସଦା ସେବନ କରନ୍ତି ।
ଦାସତ୍ଵମ୍ ଅଗମତ୍ ପୂର୍ଵଂ ନାଗାନାଂ ଗରୁଡଃ ଖଗଃ ମାତୃଦାସ୍ଯାତ୍ ତଦା ଦୁଃଖପରିସଂତପ୍ତମାନସଃ କଦାଚିଚ୍ ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ରହଃ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଵିନିଶ୍ଵସନ୍
ଗରୁଡ଼, ଖଗମାନଙ୍କର ରାଜା, ପୂର୍ବେ ନାଗମାନଙ୍କର ଦାସ ହୋଇଥିଲେ । ମାଆଙ୍କୁ ସେବା କରିବାର ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଲେଶିତ ହୋଇଥିଲା । ସେ କେବେ କେବେ ଏକାଏକି ରହି, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ଭାବନା କରୁଥିଲେ ।
ତ ଏଵ ଧନ୍ଯା ଲୋକେ ଽସ୍ମିନ୍ କୃତପୁଣ୍ଯାସ୍ ତ ଏଵ ହି ନାନ୍ଯସେଵା କୃତା ଯୈସ୍ ତୁ ନ ଯେଷାଂ ଵ୍ଯସନାଗମଃ
ଏହି ଜଗତରେ ସେମାନେ ଏକାନ୍ତ ଧନ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜେ ନିଜେ ପୁଣ୍ୟ କରିଛନ୍ତି । ଯେଉଁମାନେ କେହିଙ୍କର ଦାସତ୍ୱରେ ପଡ଼ିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏକାନ୍ତ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ।
ସୁଖଂ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଗାଯନ୍ତି ସ୍ଵପନ୍ତି ଚ ହସନ୍ତି ଚ ସ୍ଵଦେହପ୍ରଭଵୋ ଧନ୍ଯା ଧିଗ୍ ଧିଗ୍ ଅନ୍ଯଵଶେ ସ୍ଥିତାନ୍
ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଉପରେ ନିଜେ ଭରସା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସୁଖରେ ରହନ୍ତି, ଗୀତ ଗାନ୍ତି, ଶୁଅନ୍ତି ଏବଂ ହସନ୍ତି । ଏମିତି ଧନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ପ୍ରଶଂସା ଯୋଗ୍ୟ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଥିବାମାନେ ଲଜ୍ଜାର ଯୋଗ୍ୟ ।
ଇତି ଚିନ୍ତାସମାଵିଷ୍ଟୋ ଜନନୀମ୍ ଏତ୍ଯ ଦୁଃଖିତଃ ପର୍ଯପୃଚ୍ଛଦ୍ ଅମେଯାତ୍ମା ଵୈନତେଯୋ ଽଥ ମାତରମ୍
ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଯାଇ, ଅପାର ବୁଦ୍ଧିଶାଳୀ ବେନତାପୁତ୍ର ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ତାଙ୍କର ମାଆଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ।
କସ୍ଯାପରାଧାନ୍ ମାତସ୍ ତ୍ଵଂ ପିତୁର୍ ଵା ମମ ଵାନ୍ଯତଃ ଦାସୀତ୍ଵମ୍ ଆପ୍ତା ଵଦ ତତ୍କାରଣଂ ମମ ପୃଚ୍ଛତଃ
ମା, କାହାର ଦୋଷରେ—ତୁମର, ବାପାଙ୍କର, କିମ୍ବା ମୋର—ତୁମେ ଦାସୀ ହେଲୁ ? ମୁଁ ପଚାରୁଛି, ଦୟାକରି ଏହାର କାରଣ କୁହ ।
ସାବ୍ରଵୀତ୍ ପୁତ୍ରମ୍ ଆତ୍ମୀଯମ୍ ଅରୁଣସ୍ଯାନୁଜଂ ପ୍ରିଯମ୍
ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ପୁଅ, ଅରୁଣଙ୍କ ଭାଉକୁ କହିଲେ ।
ନୈଵ କସ୍ଯାପରାଧୋ ଽସ୍ତି ସ୍ଵାପରାଧୋ ମଯୋଦିତଃ ଯସ୍ଯା ଵାକ୍ଯଂ ଵିପର୍ଯେତି ସା ଦାସୀ ସ୍ଯାନ୍ ମଯୋଦିତମ୍
କାହାର ଦୋଷ ନୁହେଁ; ମୋର ଦୋଷ ମୁଁ ନିଜେ କହିଛି । ଯାହାର କଥା ପାଳନ ହୁଏନାହିଁ, ସେ ଦାସୀ ହୁଏ—ଏହି କଥା ମୁଁ କହିଛି ।
କଦ୍ରୂଶ୍ ଚାପି ତଥୈଵାହଂ ସା ମଯା ସଂଯୁତା ଯଯୌ କଦ୍ର୍ଵା ମମାଭଵଦ୍ ଵାଦଶ୍ ଛଦ୍ମନାହଂ ତଯା ଜିତା
ମୁଁ ଓ କଦ୍ରୁ ଏକ ଶର୍ତ୍ତରେ ଲାଗିଥିଲୁ । ସେ ମୋତେ ଠକି ଜିତିଗଲା, ଏହିପରି ଭାବେ କଦ୍ରୁ ମୋର ମାଲିକା ହେଲେ ।
ଵିଧିର୍ ହି ବଲଵାଂସ୍ ତାତ କାଂ କାଂ ଚେଷ୍ଟାଂ ନ ଚେଷ୍ଟତେ ଏଵଂ ଦାସୀତ୍ଵମ୍ ଅଗମଂ କଦ୍ର୍ଵାଃ କଶ୍ଯପନନ୍ଦନ ଯଦା ଦାସୀ ତୁ ଜାତାହଂ ଦାସୋ ଽଭୂସ୍ ତ୍ଵଂ ଦ୍ଵିଜନ୍ମଜ
ବିଧି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପୁଅ; କେଉଁ କାମ କରେନାହିଁ ? ଏଭଳି ଭାବେ ମୁଁ କଦ୍ରୁଙ୍କର ଦାସୀ ହେଲି, କଶ୍ୟପଙ୍କ ପୁଅ; ମୁଁ ଦାସୀ ହେଲି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଦାସ ହେଲ ।
ତୂଷ୍ଣୀଂ ତଦା ବଭୂଵାସୌ ଗରୁଡୋ ଽତୀଵ ଦୁଃଖିତଃ ନ କିଂଚିଦ୍ ଊଚେ ଜନନୀଂ ଚିନ୍ତଯନ୍ ଭଵିତଵ୍ଯତାମ୍
ତାପରେ ଗରୁଡ଼ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଚୁପ୍ଚାପ ରହିଲେ, ମାଆଙ୍କୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ଭାଗ୍ୟର ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ ।