କିମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଧ୍ଯାଯତି ଚ ନିଃଶ୍ଵସତ୍ଯ୍ ଅପି ଵୈ ମୁହୁଃ ଏତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅନ୍ତରେ ପ୍ରାପ୍ତା ରାକ୍ଷସା ଲଙ୍କଵାସିନଃ
ସେ ଭିତରେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିଲେ, ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ; ସେଇ ସମୟରେ ଲଂକାରେ ବସୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ।
ସୁଗ୍ରୀଵୋ ହନୁମାଂଶ୍ ଚୈଵ ଅଙ୍ଗଦୋ ଜାମ୍ବଵାଂସ୍ ତଥା ଅନ୍ଯେ ଚ ଵାନରାଃ ସର୍ଵେ ଵିଭୀଷଣପୁରଃସରାଃ
ସୁଗ୍ରୀବ, ହନୁମାନ, ଅଙ୍ଗଦ, ଜାମ୍ବବାନ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ବାନରମାନେ, ବିଭୀଷଣଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଆସିଥିଲେ।
ତେ ଚାଗତ୍ଯ ନୃପଂ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ସିଂହାସନମ୍ ଉପସ୍ଥିତମ୍ ସୀତାମ୍ ଅଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହନୁମାନ୍ ଅଙ୍ଗଦଃ କନକାଙ୍ଗଦଃ
ସେମାନେ ଆସି ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ସିଂହାସନରେ ବସିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ସୀତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖି, ହନୁମାନ ଓ ଅଙ୍ଗଦ, ସୁନାର ବାହୁବଳୟ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହେଇପଡ଼ିଲେ।
କ୍ଵ ଗତାଯୋନିଜା ମାତା ଏକୋ ରାମୋ ଽତ୍ର ଦୃଶ୍ଯତେ ରାମେଣ ସା ପରିତ୍ଯକ୍ତା ଇତ୍ଯ୍ ଊଚୁର୍ ଦ୍ଵାରପାଲକାଃ
ସେମାନେ ପଚାରିଲେ, 'ମାଟିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ମାଆ ସୀତା କେଉଁଠି ଗଲେ? ଏଠାରେ କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଉଛି।' ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ କହିଲେ, 'ତାଙ୍କୁ ରାମ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି।'
ପଶ୍ଯତ୍ସୁ ଲୋକପାଲେଷୁ ଆର୍ଯେ ତତ୍ର ପ୍ରଵାଦିନି ଅଗ୍ନୌ ଶୁଦ୍ଧିଗତାଂ ସୀତାଂ କିଂ ତୁ ରାଜା ନିରଙ୍କୁଶଃ
ଲୋକପାଳମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ଏବଂ ସେଇ ମହିଳାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା ହେଉଥିଲା, ସୀତା ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; କିନ୍ତୁ ରାଜା ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ରହିଲେ।
ଉତ୍ପନ୍ନୈର୍ ଲୌକିକୈର୍ ଵାକ୍ଯୈ ରାମସ୍ ତ୍ଯଜତି ତାଂ ପ୍ରିଯାମ୍ ମରିଷ୍ଯାଵ ଇତି ହ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ଗୌତମୀଂ ପୁନର୍ ଈଯତୁଃ
ଲୋକମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ; 'ଆମେ ମରିଯିବା' ବୋଲି କହି, ସେମାନେ ପୁଣି ଗୌତମୀକୁ ଫେରିଗଲେ।
ରାମସ୍ ତୌ ପୃଷ୍ଠତୋ ଽଭ୍ଯେତ୍ଯ ଅଯୋଧ୍ଯାଵାସିଭିଃ ସହ ଆଗତ୍ଯ ଗୌତମୀଂ ତତ୍ର ଽକୁର୍ଵଂସ୍ ତେ ପରମଂ ତପଃ
ରାମ ଏବଂ ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀମାନେ ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ; ଗୌତମୀ ନଦୀ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚି, ସେମାନେ ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେଲେ।
ସ୍ମାରଂ ସ୍ମାରଂ ନିଶ୍ଵସନ୍ତସ୍ ତାଂ ସୀତାଂ ଲୋକମାତରମ୍ ସଂସାରାସ୍ଥାଵିରହିତା ଗୌତମୀସେଵନୋତ୍ସୁକାଃ
ସେମାନେ ପୁଣିପୁଣି ସୀତା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମାଆଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ, ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ, ସଂସାରର ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ଗୌତମୀଙ୍କ ସେବା ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହେଇଥିଲେ।
ଲୋକତ୍ରଯପତିଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ ରାମୋ ଽନୁଜସମନ୍ଵିତଃ ପ୍ରାପ୍ତଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ଚ ଗୌତମ୍ଯାଂ ଶିଵାରାଧନତତ୍ପରଃ
ତିନି ଜଗତର ନାଥ ରାମ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ସହିତ, ଏଠାକୁ ଆସିଲେ; ଗୌତମୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ସେ ଶିବଙ୍କ ପୂଜାରେ ଲିନ ହେଲେ।
ପରିତାପଂ ଜହୌ ସର୍ଵଂ ସହସ୍ରପରିଵାରିତଃ ଯତ୍ର ଚାସୀତ୍ ସ ଵୃତ୍ତାନ୍ତଃ ସହସ୍ରକୁଣ୍ଡମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ହଜାର ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ, ସେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ିଦେଲେ; ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା, ସେଠିକୁ 'ସହସ୍ରକୁଣ୍ଡ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଦଶାପରାଣି ତୀର୍ଥାନି ତତ୍ର ସର୍ଵାର୍ଥଦାନି ଚ ତତ୍ର ସ୍ନାନଂ ଚ ଦାନଂ ଚ ସହସ୍ରଫଲଦାଯକମ୍
ସେଠି ଦଶଟି ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ; ସେଠି ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଦାନ କଲେ, ହଜାରଗୁଣା ଫଳ ମିଳେ।
ଯତ୍ର ଶ୍ରୀଗୌତମୀତୀରେ ଵସିଷ୍ଠାଦିମୁନୀଶ୍ଵରୈଃ ସର୍ଵାପତ୍ତାରକଂ ହୋମମ୍ ଅକାରଯଦ୍ ଅଘାନ୍ତକମ୍
ଶ୍ରୀଗୌତମୀ ନଦୀ କୂଳରେ, ବସିଷ୍ଠ ଆଦି ମହାର୍ଷିମାନେ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା ଏବଂ ପାପ ନାଶ କରୁଥିବା ହୋମ କରିଥିଲେ।
ସହସ୍ରସଂଖ୍ଯାଯୁକ୍ତେଷୁ କୁଣ୍ଡେଷୁ ଵସୁଧାରଯା ସର୍ଵାନ୍ ଅପେକ୍ଷିତାନ୍ କାମାନ୍ ଅଵାପାସୌ ମହାତପାଃ
ହଜାରଟି କୁଣ୍ଡରେ, ଭୂମିଦେବୀଙ୍କ କୃପାରେ, ସେ ମହାତପସ୍ବୀ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରିଥିଲେ।
ଗୌତମ୍ଯାଃ ସରିଦମ୍ବାଯାଃ ପ୍ରସାଦାଦ୍ ରାକ୍ଷସାନ୍ତକଃ ସହସ୍ରକୁଣ୍ଡାଭିଧଂ ତଦ୍ ଅଭୂତ୍ ତୀର୍ଥଂ ମହାଫଲମ୍
ଗୌତମୀ ନଦୀର ଦୟାରେ, ରାକ୍ଷସ ନାଶକ, ସେହି 'ସହସ୍ରକୁଣ୍ଡ' ନାମକ ତୀର୍ଥ ବହୁତ ମହାଫଳଦାୟକ ହେଲା।
କପିଲତୀର୍ଥମ୍ ଆଖ୍ଯାତଂ ତଦ୍ ଏଵାଙ୍ଗିରସଂ ସ୍ମୃତମ୍ ତଦ୍ ଏଵାଦିତ୍ଯମ୍ ଆଖ୍ଯାତଂ ସୈଂହିକେଯଂ ତଦ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଏହାକୁ 'କପିଳତୀର୍ଥ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହାକୁ 'ଅଙ୍ଗିରସ' ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଏହାକୁ 'ଆଦିତ୍ୟ' ବୋଲି କୁହନ୍ତି, ଏବଂ 'ସୈଂହିକେୟ' ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
ଗୌତମ୍ଯା ଦକ୍ଷିଣେ ପାରେ ଆଦିତ୍ଯାନ୍ ମୁନିସତ୍ତମ ଅଯାଜଯନ୍ନ୍ ଅଙ୍ଗିରସୋ ଦକ୍ଷିଣାଂ ତେ ଭୁଵଂ ଦଦୁଃ
ଗୌତମୀ ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ପାରେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଙ୍ଗିରସ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ପୂଜା କଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣ ଭୂମି ଦାନ କଲେ।
ଅଙ୍ଗିରୋଭ୍ଯସ୍ ତଦାଦିତ୍ଯାସ୍ ତପସେ ଽଙ୍ଗିରସୋ ଯଯୁଃ ସା ଭୂମିଃ ସୈଂହିକୀ ଭୂତ୍ଵା ଜନାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଅଭକ୍ଷଯତ୍
ତାପରେ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ; ସେ ଭୂମି 'ସୈଂହିକୀ' ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଖାଇଦେଲା।
ତତ୍ରସୁସ୍ ତେ ଜନାଃ ସର୍ଵେ ଅଙ୍ଗିରୋଭ୍ଯୋ ନ୍ଯଵେଦଯନ୍ ଵିଭୀତା ଜ୍ଞାନତୋ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଭୁଵଂ ତାଂ ସୈଂହିକୀମ୍ ଇତି
ସେଠି ବସୁଥିବା ସମସ୍ତ ଲୋକ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଜଣାପଡ଼ିଲା ଯେ ଏହି ଭୂମି 'ସୈଂହିକୀ', ତାହା ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ।
ଆଦିତ୍ଯାନ୍ ଅନୁଗତ୍ଵାଥ ଵାଚମ୍ ଅଙ୍ଗିରସୋ ଽବ୍ରୁଵନ୍ ଭୁଵଂ ଗୃହ୍ଣନ୍ତୁ ଯା ଦତ୍ତା ନେତ୍ଯ୍ ଆଦିତ୍ଯାସ୍ ତଦାବ୍ରୁଵନ୍
ତାପରେ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ପଛରେ ଚଳି, ଅଙ୍ଗିରସମାନେ କହିଲେ, "ଯେ ଭୂମି ଦିଆଯାଇଥିଲା, ସେଠାରୁ ନେଇଯିଅନ୍ତୁ।" କିନ୍ତୁ ଆଦିତ୍ୟମାନେ କହିଲେ, "ନାହିଁ।"
ନିଵୃତ୍ତାଂ ଦକ୍ଷିଣାଂ ନୈଵ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣନ୍ତି ସୂରଯଃ ସ୍ଵଦତ୍ତାଂ ପରଦତ୍ତାଂ ଵା ଯୋ ହରେତ ଵସୁଂଧରାମ୍
ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ କେବେ ନିଜେ ଦିଆ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟେ ଦିଆ ଭୂମି ପୁଣି ନେଇନଥାନ୍ତି। ଯିଏ ଏପରି ଭୂମି ଦଳି ନେଇଥାଏ—
ଷଷ୍ଟିର୍ ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଵିଷ୍ଠାଯାଂ ଜାଯତେ କୃମିଃ ଭୂମେଃ ସ୍ଵପରଦତ୍ତାଯା ହରଣାନ୍ ନାଧିକଂ କ୍ଵଚିତ୍
ସେ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଳରେ କୀଟ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି। ନିଜେ ଦିଆ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟେ ଦିଆ ଭୂମି ନେବାରୁ ଏହିଠାରୁ ବଡ଼ ପାପ କେଉଁଠି ମିଳିବ ନାହିଁ।
ପାପମ୍ ଅସ୍ତି ମହାରୌଦ୍ରଂ ନ ସ୍ଵୀକୁର୍ମଃ ପୁନସ୍ ତୁ ତାମ୍ ଏଵଂ ଯଦା ସ୍ଵଦତ୍ତାଯା ହରଣେ କିଂ ତଦା ଭଵେତ୍
ଏଥିରେ ବଡ଼ ଭୟଙ୍କର ପାପ ଅଛି, ତେଣୁ ଆମେ ପୁଣି ସେଠାକୁ ଗ୍ରହଣ କରୁନାହିଁ। ନିଜେ ଦିଆ ଭୂମି ନେଲେ ଯଦି ଏପରି ହୁଏ, ତେବେ ଅନ୍ୟେ ଦିଆ ନେଲେ କଣ ହେବ?
ତଥାପି କ୍ରଯରୂପେଣ ଗୃହ୍ଣୀମୋ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଭୁଵମ୍ ତଥେତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତେ ତୁ ତେ ଦେଵାଃ କପିଲାଂ ଶୁଭଲକ୍ଷଣାମ୍
ତଥାପି, ମୁଲ୍ୟ ଦେଇ ଭୂମି ନେବାକୁ ଆମେ ରାଜି ହେଲୁ। ଏହିପରି କଥା ହେବା ପରେ, ଦେବତାମାନେ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିବା କପିଳା ଗାଈ ଦେଲେ—
ଗଙ୍ଗାଯା ଦକ୍ଷିଣେ ପାରେ ଭୁଵଃ ସ୍ଥାନେ ତୁ ତାଂ ଦଦୁଃ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିପ୍ରଦଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ ତିଷ୍ଠତି ମୂର୍ତିମାନ୍
ଗଙ୍ଗାର ଦକ୍ଷିଣ ପାରେ, ଭୂମିର ସେଠି, ସେ ଗାଈକୁ ଦେଲେ। ସେଠି, ନିଜ ଦେହରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ଦେଉଛନ୍ତି।
କପିଲାସଂଗମଂ ତଚ୍ ଚ ସର୍ଵାଘୌଘଵିନାଶନମ୍ ତତ୍ରାଭଵଦ୍ ଦାନତୋଯାଦ୍ ଆପଗା କପିଲାଭିଧା
କପିଳା ଗାଈ ସହ ଯେଉଁ ସଙ୍ଗମ ହେଲା, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ଦାନ ଜଳରୁ ଏଠାରେ ଏକ ନଦୀ ଜନ୍ମ ନେଲା, ଯାହାକୁ 'କପିଳା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସସ୍ଯଵତ୍ଯା ଅପି ଭୁଵୋ ଦାନାଦ୍ ଗୋଦାନମ୍ ଉତ୍ତମମ୍ ଲୋକରକ୍ଷାଂ ଚକାରାସୌ କୃତ୍ଵା ଵିନିମଯଂ ମୁନିଃ
ଉପଜାଉ ଭୂମି ଦେଇ ମଧ୍ୟ, ଗୋଦାନ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ମୁନିଜନେ ବିନିମୟ କରି, ଜଗତର ରକ୍ଷା କଲେ।
ଯତ୍ର ତୀର୍ଥେ ଚ ତଦ୍ ଵୃତ୍ତଂ ଗୋତୀର୍ଥଂ ତଦ୍ ଉଦାହୃତମ୍ ପୁଣ୍ଯଦଂ ତତ୍ର ତୀର୍ଥାନାଂ ଶତମ୍ ଉକ୍ତଂ ମନୀଷିଭିଃ
ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଏହି ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା, ସେଠିକୁ 'ଗୋତୀର୍ଥ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଠି, ଶତ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହା ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହିପରି କହିଛନ୍ତି।
ତତ୍ର ସ୍ନାନେନ ଦାନେନ ଭୂମିଦାନଫଲଂ ଲଭେତ୍ ସଂଗତା ଗଙ୍ଗଯା ତଚ୍ ଚ କପିଲାସଂଗମଂ ଵିଦୁଃ
ସେଠି ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ଦାନ କଲେ, ଭୂମି ଦାନର ଫଳ ମିଳେ। ଗଙ୍ଗା ସହ ଏହି ସଙ୍ଗମକୁ 'କପିଳା ସଙ୍ଗମ' ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
ଶଙ୍ଖହ୍ରଦଂ ନାମ ତୀର୍ଥଂ ଯତ୍ର ଶଙ୍ଖଗଦାଧରଃ ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ଚ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତେ ଭଵବନ୍ଧନାତ୍
ଏଠାରେ 'ଶଂଖହ୍ରଦ' ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଶଂଖ ଓ ଗଦାଧାରୀ ଠାକୁର ଅଛନ୍ତି। ସେଠି ସ୍ନାନ କରି, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସଂସାର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ତତ୍ରେଦଂ ଵୃତ୍ତମ୍ ଆଖ୍ଯାସ୍ଯେ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିପ୍ରଦାଯକମ୍ ପୁରା କୃତଯୁଗସ୍ଯାଦୌ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସାମଗାଯିନଃ
ଏଠି ଏକ ଘଟଣା କହିବି, ଯାହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ପ୍ରାଚୀନ କୃତୟୁଗର ଆରମ୍ଭରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଇଁ ସାମଗାନ କରୁଥିବାମାନେ—