ସହସ୍ରକୁଣ୍ଡମ୍ ଆଖ୍ଯାତଂ ତୀର୍ଥଂ ଵେଦଵିଦୋ ଵିଦୁଃ ଯସ୍ଯ ସ୍ମରଣମାତ୍ରେଣ ସୁଖୀ ସଂପଦ୍ଯତେ ନରଃ
ବେଦଜ୍ଞମାନେ ଏକ 'ସହସ୍ରକୁଣ୍ଡ' ନାମକ ତୀର୍ଥ ବିଷୟରେ ଜାଣନ୍ତି; ଏହାକୁ କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷ ସୁଖୀ ହୋଇଯାଏ ।
ପୁରା ଦାଶରଥୀ ରାମଃ ସେତୁଂ ବଦ୍ଧ୍ଵା ମହାର୍ଣଵେ ଲଙ୍କାଂ ଦଗ୍ଧ୍ଵା ରିପୂନ୍ ହତ୍ଵା ରାଵଣାଦୀନ୍ ରଣେ ଶରୈଃ
ପୁରୁଣା ଦିନରେ ଦାଶରଥୀ ରାମ ମହାସାଗର ଉପରେ ସେତୁ ବାନ୍ଧି, ଲଙ୍କାକୁ ଜଳାଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁ ରାବଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବାଣରେ ମାରିଥିଲେ ।
ଵୈଦେହୀଂ ଚ ସମାସାଦ୍ଯ ରାମୋ ଵଚନମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ପଶ୍ଯତ୍ସୁ ଲୋକପାଲେଷୁ ତସ୍ଯାଚାର୍ଯେ ପୁରଃ ସ୍ଥିତେ
ରାମ ଜଣେଇଦେହୀଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ଆସି, ସମସ୍ତ ଲୋକପାଳମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ଓ ତାଙ୍କର ଗୁରୁ ଆଗରେ ଉଭା ଥିବା ସମୟରେ, କଥା କହିଲେ।
ଅଗ୍ନୌ ଶୁଦ୍ଧିଗତାଂ ସୀତାଂ ରାମୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣସଂନିଧୌ ଏହି ଵୈଦେହି ଶୁଦ୍ଧାସି ଅଙ୍କମ୍ ଆରୋଢୁମ୍ ଅର୍ହସି
ଅଗ୍ନିରେ ପରୀକ୍ଷା ଦେଇ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ରାମ କହିଲେ, 'ଆସ, ଜଣେଇଦେହୀ, ତୁମେ ପବିତ୍ର; ମୋ ଚାକରେ ବସିବାର ଯୋଗ୍ୟ ଅଛ।'
ନେତ୍ଯ୍ ଉଵାଚ ତଦା ଶ୍ରୀମାନ୍ ଅଙ୍ଗଦୋ ହନୁମାଂସ୍ ତଥା ଅଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ତୁ ଵୈଦେହି ସାର୍ଧଂ ଯାମଃ ସୁହୃଜ୍ଜନୈଃ
ତେବେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଅଙ୍ଗଦ ଓ ହନୁମାନ କହିଲେ, 'ନାହିଁ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଜଣେଇଦେହୀ ଓ ଆମ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଚଳିବା।'
ତତ୍ର ଶୁଦ୍ଧିମ୍ ଅଵାପ୍ଯାଥ ପୁନର୍ ଭ୍ରାତୃଷୁ ମାତୃଷୁ ଲୌକିକେଷ୍ଵ୍ ଅପି ପଶ୍ଯତ୍ସୁ ତତଃ ଶୁଦ୍ଧା ନୃପାତ୍ମଜା
ସେଠାରେ ପୁନି ପବିତ୍ରତା ଲାଭ କରି, ଭାଇମାନେ, ମାଆମାନେ ଓ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ରାଜକୁମାରୀଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଗଲା।
ଅଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ସୁପୁଣ୍ଯେ ଽହ୍ନି ଅଙ୍କମ୍ ଆରୋଢୁମ୍ ଅର୍ହସି ଅସ୍ଯାଶ୍ ଚରିତ୍ରଵିଷଯେ ସଂଦେହଃ କସ୍ଯ ଜାଯତେ
ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ଅତି ପୁଣ୍ୟ ଦିନରେ, ତୁମେ ଚାକରେ ବସିବାର ଯୋଗ୍ୟ; ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ର ବିଷୟରେ କାହାର ସନ୍ଦେହ ହେବ?
ଲୋକାପଵାଦସ୍ ତଦ୍ ଅପି ନିରସ୍ଯଃ ସ୍ଵଜନେଷୁ ହି ତଯୋର୍ ଵାକ୍ଯମ୍ ଅନାଦୃତ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ସଵିଭୀଷଣଃ
ତଥାପି, ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଅପବାଦ ଆସିଥାଏ, ସେଠାରେ ନିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାହା ଦୂର କରିବା ଉଚିତ; ତାଙ୍କ କଥାକୁ ଅଗ୍ରହଣ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ବିଭୀଷଣ ଏକାଠି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।
ରାମଶ୍ ଚ ଜାମ୍ବଵାଂଶ୍ ଚୈଵ ତାମ୍ ଆହ୍ଵଯନ୍ ନୃପାତ୍ମଜାମ୍ ସ୍ଵସ୍ତୀତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତା ଦେଵତାଭୀ ରାଜ୍ଞୋ ଽଙ୍କଂ ଚାରୁରୋହ ସା
ରାମ ଓ ଜାମ୍ବବାନ ରାଜକୁମାରୀଙ୍କୁ ଡାକିଲେ; ଦେବତାମାନେ 'ଶୁଭ ହେଉ' ବୋଲି କହିଲେ, ଏବଂ ସେ ରାଜାଙ୍କ ଚାକରେ ବସିଲେ।
ମୁଦିତାସ୍ ତେ ଯଯୁଃ ଶୀଘ୍ରଂ ପୁଷ୍ପକେଣ ଵିରାଜତା ଅଯୋଧ୍ଯାଂ ନଗରୀଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ତଥା ରାଜ୍ଯଂ ସ୍ଵକଂ ତୁ ଯତ୍
ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଶୀଘ୍ର ରୂପେ ଚମତ୍କାର ପୁଷ୍ପକ ରଥରେ ଚଢ଼ି ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଏବଂ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
ମୁଦିତାସ୍ ତେ ଽଭଵନ୍ ସର୍ଵେ ସଦା ରାମାନୁଵର୍ତିନଃ ତତଃ କତିପଯାହେଷୁ ଅନାର୍ଯେଭ୍ଯୋ ଵିରୂପିକାମ୍
ସମସ୍ତେ ସଦା ଆନନ୍ଦରେ ରହିଲେ, ସବୁବେଳେ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି; କିଛି ଦିନ ପରେ, ଅନାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଅପମାନଜନକ କଥା ଆସିଲା।
ଵାଚଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ ତତ୍ଯାଜ ଗୁର୍ଵିଣୀଂ ତାମ୍ ଅଯୋନିଜାମ୍ ମିଥ୍ଯାପଵାଦମ୍ ଅପି ହି ନ ସହନ୍ତେ କୁଲୋନ୍ନତାଃ
ସେ ଭାରି ଓ ମିଥ୍ୟା ଅପବାଦ ଶୁଣି, ଯେଉଁ ଜନନୀର ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନ ହୋଇଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ଉଚ୍ଚ କୁଳର ଲୋକମାନେ ମିଥ୍ୟା ଅପବାଦକୁ ମଧ୍ୟ ସହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଵାଲ୍ମୀକେର୍ ମୁନିମୁଖ୍ଯସ୍ଯ ଆଶ୍ରମସ୍ଯ ସମୀପତଃ ତତ୍ଯାଜ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ସୀତାମ୍ ଅଦୁଷ୍ଟାଂ ରୁଦତୀଂ ରୁଦନ୍
ମହାମୁନି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ କାନ୍ଦୁଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ, ନିଜେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ତ୍ୟାଗ କଲେ।
ନୋଲ୍ଲଙ୍ଘ୍ଯାଜ୍ଞା ଗୁରୂଣାମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅସୌ ତଦ୍ ଅକରୋଦ୍ ଭିଯା ତତଃ କତିପଯାହେଷୁ ଵ୍ଯତୀତେଷୁ ନୃପାତ୍ମଜଃ
ବଡ଼ମାନେ ଦିଆଁ ଆଜ୍ଞା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବାଠାରୁ ଭୟରେ ସେ ଏହି କାମ କଲେ; ତାପରେ କିଛି ଦିନ ପରେ, ରାଜପୁତ୍ର...
ରାମଃ ସୌମିତ୍ରିଣା ସାର୍ଧଂ ହଯମେଧାଯ ଦୀକ୍ଷିତଃ ତତ୍ରୈଵାଜଗ୍ମତୁର୍ ଉଭୌ ରାମପୁତ୍ରୌ ଯଶସ୍ଵିନୌ
ରାମ, ସୌମିତ୍ରିଙ୍କ ସହିତ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଦୀକ୍ଷିତ ହେଲେ; ସେଠାରେ, ଦୁଇଜଣ ଯଶସ୍ବୀ ରାମପୁତ୍ର ଆସିଲେ।
ଲଵଃ କୁଶଶ୍ ଚ ଵିଖ୍ଯାତୌ ନାରଦାଵ୍ ଇଵ ଗାଯକୌ ରାମାଯଣଂ ସମଗ୍ରଂ ତଦ୍ ଗନ୍ଧର୍ଵାଵ୍ ଇଵ ସୁସ୍ଵରୌ
ଲବ ଓ କୁଶ, ନାରଦଙ୍କ ପରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗାୟକ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଯେପରି ମଧୁର କଣ୍ଠରେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାମାୟଣ ଗାଇଲେ।
ରାମସ୍ଯ ଚରିତଂ ସର୍ଵଂ ଗାଯମାନୌ ସମୀଯତୁଃ ଯଜ୍ଞଵାଟଂ ରାଜସୁତୌ ହେତୁଭିର୍ ଲକ୍ଷିତୌ ତଦା
ରାଜପୁତ୍ରମାନେ, ରାମଙ୍କ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଗାଇ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପକୁ ଆସିଲେ, ତାଙ୍କର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଥିଲେ।
ରାମପୁତ୍ରାଵ୍ ଉଭୌ ଶୂରୌ ଵୈଦେହ୍ଯାସ୍ ତନଯାଵ୍ ଇତି ତାଵ୍ ଆନୀଯ ତତଃ ପୁତ୍ରାଵ୍ ଅଭିଷିଚ୍ଯ ଯଥାକ୍ରମମ୍
ରାମଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ, ପ୍ରଶଂସିତ ଓ ଜଣେଇଦେହୀଙ୍କ ସନ୍ତାନ ବୋଲି ପରିଚିତ, ଆଣାଯାଇଲେ; ତାପରେ, ପୁଅମାନେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେଲେ।
ଅଙ୍କାରୂଢୌ ତତଃ କୃତ୍ଵା ସସ୍ଵଜେ ତୌ ପୁନଃ ପୁନଃ ସଂସାରଦୁଃଖଖିନ୍ନାନାମ୍ ଅଗତୀନାଂ ଶରୀରିଣାମ୍
ତାପରେ, ତାଙ୍କୁ ଚାକରେ ବସାଇ, ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ; ଏହି ସଂସାର ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ଓ ମାର୍ଗହୀନ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ...
ପୁତ୍ରାଲିଙ୍ଗନମ୍ ଏଵାତ୍ର ପରଂ ଵିଶ୍ରାନ୍ତିକାରଣମ୍ ମୁହୁର୍ ଆଲିଙ୍ଗ୍ଯ ତୌ ପୁତ୍ରୌ ମୁହୁଃ ସ୍ଵଜତି ଚୁମ୍ବତି
ଏଠାରେ, ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବା ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତିର କାରଣ; ସେ ପୁଅମାନେକୁ ପୁନିପୁନି ଆଲିଙ୍ଗନ, ମୋହ କରି ଚୁମ୍ବନ କରୁଥିଲେ।
କିମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଧ୍ଯାଯତି ଚ ନିଃଶ୍ଵସତ୍ଯ୍ ଅପି ଵୈ ମୁହୁଃ ଏତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅନ୍ତରେ ପ୍ରାପ୍ତା ରାକ୍ଷସା ଲଙ୍କଵାସିନଃ
ସେ ଭିତରେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିଲେ, ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ; ସେଇ ସମୟରେ ଲଂକାରେ ବସୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ।
ସୁଗ୍ରୀଵୋ ହନୁମାଂଶ୍ ଚୈଵ ଅଙ୍ଗଦୋ ଜାମ୍ବଵାଂସ୍ ତଥା ଅନ୍ଯେ ଚ ଵାନରାଃ ସର୍ଵେ ଵିଭୀଷଣପୁରଃସରାଃ
ସୁଗ୍ରୀବ, ହନୁମାନ, ଅଙ୍ଗଦ, ଜାମ୍ବବାନ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ବାନରମାନେ, ବିଭୀଷଣଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଆସିଥିଲେ।
ତେ ଚାଗତ୍ଯ ନୃପଂ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ସିଂହାସନମ୍ ଉପସ୍ଥିତମ୍ ସୀତାମ୍ ଅଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହନୁମାନ୍ ଅଙ୍ଗଦଃ କନକାଙ୍ଗଦଃ
ସେମାନେ ଆସି ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ସିଂହାସନରେ ବସିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ସୀତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖି, ହନୁମାନ ଓ ଅଙ୍ଗଦ, ସୁନାର ବାହୁବଳୟ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହେଇପଡ଼ିଲେ।
କ୍ଵ ଗତାଯୋନିଜା ମାତା ଏକୋ ରାମୋ ଽତ୍ର ଦୃଶ୍ଯତେ ରାମେଣ ସା ପରିତ୍ଯକ୍ତା ଇତ୍ଯ୍ ଊଚୁର୍ ଦ୍ଵାରପାଲକାଃ
ସେମାନେ ପଚାରିଲେ, 'ମାଟିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ମାଆ ସୀତା କେଉଁଠି ଗଲେ? ଏଠାରେ କେବଳ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଉଛି।' ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ କହିଲେ, 'ତାଙ୍କୁ ରାମ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି।'
ପଶ୍ଯତ୍ସୁ ଲୋକପାଲେଷୁ ଆର୍ଯେ ତତ୍ର ପ୍ରଵାଦିନି ଅଗ୍ନୌ ଶୁଦ୍ଧିଗତାଂ ସୀତାଂ କିଂ ତୁ ରାଜା ନିରଙ୍କୁଶଃ
ଲୋକପାଳମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ଏବଂ ସେଇ ମହିଳାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା ହେଉଥିଲା, ସୀତା ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; କିନ୍ତୁ ରାଜା ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ରହିଲେ।
ଉତ୍ପନ୍ନୈର୍ ଲୌକିକୈର୍ ଵାକ୍ଯୈ ରାମସ୍ ତ୍ଯଜତି ତାଂ ପ୍ରିଯାମ୍ ମରିଷ୍ଯାଵ ଇତି ହ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ଗୌତମୀଂ ପୁନର୍ ଈଯତୁଃ
ଲୋକମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ; 'ଆମେ ମରିଯିବା' ବୋଲି କହି, ସେମାନେ ପୁଣି ଗୌତମୀକୁ ଫେରିଗଲେ।
ରାମସ୍ ତୌ ପୃଷ୍ଠତୋ ଽଭ୍ଯେତ୍ଯ ଅଯୋଧ୍ଯାଵାସିଭିଃ ସହ ଆଗତ୍ଯ ଗୌତମୀଂ ତତ୍ର ଽକୁର୍ଵଂସ୍ ତେ ପରମଂ ତପଃ
ରାମ ଏବଂ ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀମାନେ ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ; ଗୌତମୀ ନଦୀ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚି, ସେମାନେ ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେଲେ।
ସ୍ମାରଂ ସ୍ମାରଂ ନିଶ୍ଵସନ୍ତସ୍ ତାଂ ସୀତାଂ ଲୋକମାତରମ୍ ସଂସାରାସ୍ଥାଵିରହିତା ଗୌତମୀସେଵନୋତ୍ସୁକାଃ
ସେମାନେ ପୁଣିପୁଣି ସୀତା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମାଆଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ, ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ, ସଂସାରର ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ି, ଗୌତମୀଙ୍କ ସେବା ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହେଇଥିଲେ।
ଲୋକତ୍ରଯପତିଃ ସାକ୍ଷାଦ୍ ରାମୋ ଽନୁଜସମନ୍ଵିତଃ ପ୍ରାପ୍ତଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ଚ ଗୌତମ୍ଯାଂ ଶିଵାରାଧନତତ୍ପରଃ
ତିନି ଜଗତର ନାଥ ରାମ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ସହିତ, ଏଠାକୁ ଆସିଲେ; ଗୌତମୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ସେ ଶିବଙ୍କ ପୂଜାରେ ଲିନ ହେଲେ।
ପରିତାପଂ ଜହୌ ସର୍ଵଂ ସହସ୍ରପରିଵାରିତଃ ଯତ୍ର ଚାସୀତ୍ ସ ଵୃତ୍ତାନ୍ତଃ ସହସ୍ରକୁଣ୍ଡମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ହଜାର ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ, ସେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ିଦେଲେ; ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା, ସେଠିକୁ 'ସହସ୍ରକୁଣ୍ଡ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।