ତତ୍ର ଚାରାଧଯାମ୍ ଆସ ଶିଵଂ ଦେଵଂ ଜନାର୍ଦନମ୍ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଭାସ୍କରଂ ଗଙ୍ଗାଂ ଦେଵାନ୍ ଅନ୍ଯାଂଶ୍ ଚ ଯତ୍ନତଃ
ସେଠାରେ ସେ ବଡ଼ ଉତ୍ସାହରେ ଶିବ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ବ୍ରହ୍ମା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ।
ଯୋ ଵିପନ୍ନୋ ନ ତୀର୍ଥାନି ଦେଵତାଶ୍ ଚ ନ ସେଵତେ ସ କାଲଵଶଗୋ ଜନ୍ତୁଃ କାଂ ଦଶାମ୍ ଅନୁଯାସ୍ଯତି
ଯେଉଁ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି ତୀର୍ଥ କିମ୍ବା ଦେବତାଙ୍କ ସେବା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ କାଳର ଆଧୀନ ହୋଇ, କେମିତି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ପହଁଚିବେ?
ତଦୀଶ୍ଵରୈକଶରଣୋ ଗୌତମୀସେଵନୋତ୍ସୁକଃ ପରାଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାମ୍ ଉପଗତଃ ସଂସାରାସ୍ଥାପରାଙ୍ମୁଖଃ
ଯିଏ ଏକମାତ୍ର ଭଗବାନଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି, ଗୌତମୀ ନଦୀର ସେବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ, ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ସଂସାର ଆସକ୍ତିରୁ ମୁହଁ ଫେରାଇଛନ୍ତି—
ଈଜେ ଯଜ୍ଞାଂଶ୍ ଚ ବହୁଲାନ୍ ଋତ୍ଵିଗ୍ଭିର୍ ବହୁଦକ୍ଷିଣାନ୍ ଵେଦଦ୍ଵୀପୋ ଽଭଵତ୍ ତେନ ଯଜ୍ଞଦ୍ଵୀପଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ସେ ବହୁ ଜ୍ଞ କଲେ, ବହୁ ପୁରୋହିତଙ୍କ ସହିତ ଏବଂ ବହୁ ଦାନ ଦେଲେ। ଏହିପରି ତିନି ବେଦ ଆଚରଣର ଦ୍ବୀପ ହେଲେ, ଏହିକାରଣରୁ ଏହାକୁ ଯଜ୍ଞଦ୍ବୀପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାଂ ତୁ ଶର୍ଵର୍ଯାଂ ତତ୍ରାଯାତି ସଦୋର୍ଵଶୀ ତସ୍ଯ ଦୀପସ୍ଯ ଯଃ କୁର୍ଯାତ୍ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ ଅଥୋ ନରଃ
ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ ଉର୍ବଶୀ ସେଠାକୁ ଆସନ୍ତି; ସେ ସମୟରେ ଯିଏ ସେ ଦ୍ବୀପକୁ ପରିକ୍ରମା କରେ—
ପ୍ରଦକ୍ଷିଣୀକୃତା ତେନ ପୃଥିଵୀ ସାଗରାମ୍ବରା ଵେଦାନାଂ ସ୍ମରଣଂ ତତ୍ର ଯଜ୍ଞାନାଂ ସ୍ମରଣଂ ତଥା
ସେ ପରିକ୍ରମା ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ, ସମୁଦ୍ର ଓ ଆକାଶ ମଧ୍ୟ ପରିକ୍ରମିତ ହୁଏ; ସେଠାରେ ବେଦ ଓ ଯଜ୍ଞର ସ୍ମୃତି ହୁଏ।
ସୁକୃତୀ ତତ୍ର ଯଃ କୁର୍ଯାଦ୍ ଵେଦଯଜ୍ଞଫଲଂ ଲଭେତ୍ ଐଲତୀର୍ଥଂ ତୁ ତଜ୍ ଜ୍ଞେଯଂ ତଦ୍ ଏଵ ଚ ପୁରୂରଵମ୍
ସେଠାରେ ଯିଏ ପୁଣ୍ୟ କାମ କରେ, ସେ ବେଦ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ; ସେଠିକୁ ଏଇଲତୀର୍ଥ ବୋଲି ଜାଣ, ଏହାକୁ ପୁରୁରବା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
ଵାସିଷ୍ଠଂ ଚାପି ତତ୍ ତୁ ସ୍ଯାନ୍ ନିମ୍ନଭେଦଂ ତଦ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଐଲେ ରାଜ୍ଞି ନ କିଂଚିତ୍ ସ୍ଯାନ୍ ନିମ୍ନଂ ସର୍ଵେଷୁ କର୍ମସୁ
ଏହାକୁ ବାସିଷ୍ଠ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଏହା ନଦୀ ପଥର ବିଭାଗ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ଏଇଲ ରାଜାଙ୍କ ଶାସନରେ କୌଣସି କାମରେ ଏହି ବିଭାଗ ହୋଇନଥିଲା।
ଯଦ୍ ଏତନ୍ ନିମ୍ନମ୍ ଉର୍ଵଶ୍ଯାଂ ସର୍ଵଭାଵେନ ଵର୍ତନମ୍ ତଚ୍ ଚାପି ଭେଦିତଂ ନିମ୍ନଂ ଵସିଷ୍ଠେନ ଚ ଗଙ୍ଗଯା
ଉର୍ବଶୀଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ଏହି ନଦୀ ପଥର ବିଭାଗ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପଥ, ବାସିଷ୍ଠ ଓ ଗଙ୍ଗା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥିଲା।
ନିମ୍ନଭେଦମ୍ ଅଭୂତ୍ ତେନ ଦୃଷ୍ଟାଦୃଷ୍ଟେଷ୍ଟସିଦ୍ଧିଦମ୍ ତତ୍ର ସପ୍ତ ଶତାନ୍ଯ୍ ଆହୁସ୍ ତୀର୍ଥାନି ଗୁଣଵନ୍ତି ଚ
ଏହିପରି ନଦୀ ପଥର ବିଭାଗ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ; ସେଠି ସାତ ଶତ ଗୁଣବତୀ ତୀର୍ଥ ଅଛି ବୋଲି କୁହନ୍ତି।
ତେଷୁ ସ୍ନାନଂ ଚ ଦାନଂ ଚ ସର୍ଵକ୍ରତୁଫଲପ୍ରଦମ୍ ସ୍ନାନଂ କୃତ୍ଵା ନିମ୍ନଭେଦେ ଯଃ ପଶ୍ଯତି ସୁରାନ୍ ଇମାନ୍
ସେଠି ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ନଦୀ ପଥ ବିଭାଗରେ ସ୍ନାନ କରି, ଯିଏ ଏହି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଦେଖେ—
ଇହ ଚାମୁତ୍ର ଵା ନିମ୍ନଂ ନ କିଂଚିତ୍ ତସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯତେ ସର୍ଵୋନ୍ନତିମ୍ ଅଵାପ୍ଯାସୌ ମୋଦତେ ଦିଵି ଶକ୍ରଵତ୍
ଏଠି କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ବିଭାଗରେ କୌଣସି ଅବନତି ନାହିଁ; ସେ ସମସ୍ତ ଉନ୍ନତି ପାଇ, ଦିବ୍ୟ ଲୋକରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି।
ନନ୍ଦୀତଟମ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ତୀର୍ଥଂ ଵେଦଵିଦୋ ଵିଦୁଃ ତସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ଯତ୍ନେନ ନାରଦ
ନନ୍ଦୀତଟ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥକୁ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି; ତାହାର ମହିମା କହିବି—ନାରଦ, ଆଗ୍ରହରେ ଶୁଣ।
ଅତ୍ରିପୁତ୍ରୋ ମହାତେଜାଶ୍ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଇତି ଵିଶ୍ରୁତଃ ସର୍ଵାନ୍ ଵେଦାଂଶ୍ ଚ ଵିଧିଵଦ୍ ଧନୁର୍ଵେଦଂ ଯଥାଵିଧି
ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରମା ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ଧନୁର୍ବେଦ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଶିଖିଥିଲେ।
ଅଧୀତ୍ଯ ଜୀଵାତ୍ ସର୍ଵାଶ୍ ଚ ଵିଦ୍ଯାଶ୍ ଚାନ୍ଯା ମହାମତେ ଗୁରୁପୂଜାଂ କରୋମୀତି ଜୀଵମ୍ ଆହ ସ ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ ବୃହସ୍ପତିସ୍ ତଦା ପ୍ରାହ ଚନ୍ଦ୍ରଂ ଶିଷ୍ଯଂ ମୁଦାନ୍ଵିତଃ
ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଜୀବଠାରୁ ଶିଖି, ଚନ୍ଦ୍ରମା କହିଲେ, 'ମୁଁ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପୂଜିବି'; ତେବେ ବୃହସ୍ପତି ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ।
ମମ ପ୍ରିଯା ତୁ ଜାନୀତେ ତାରା ରତିସମପ୍ରଭା
ମୋର ପ୍ରିୟା ତାରା, ଯିଏ ରତି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
ପ୍ରଷ୍ଟୁଂ ତାଂ ଚ ତଦା ପ୍ରାଯାଦ୍ ଅନ୍ତର୍ ଵେଶ୍ମ ସ ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ ତାରାଂ ତାରାମୁଖୀଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜଗୃହେ ତାଂ କରେଣ ସଃ
ତାଙ୍କୁ ପଚାରିବାକୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଗୃହ ଭିତରକୁ ଗଲେ; ତାରାଙ୍କୁ ତାରାପରି ମୁହଁ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ହାତ ଧରିଲେ।
ସ୍ଵଵେଶ୍ମ ପ୍ରତି ତାଂ ଲୋଭାଦ୍ ବଲାଦ୍ ଆକର୍ଷଯତ୍ ତଦା ତାଵଦ୍ ଧୈର୍ଯନିଧିର୍ ଜ୍ଞାନୀ ମତିମାନ୍ ଵିଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ଲୋଭରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ତାଙ୍କୁ ଜୋରକରି ନିଜ ଘରକୁ ନେଇଗଲେ; ତେବେ, ସେ ଧୈର୍ୟର ସାଗର, ଜ୍ଞାନୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜିତ।
ଯାଵନ୍ ନ କାମିନୀନେତ୍ରଵାଗୁରାଭିର୍ ନିବଧ୍ଯତେ ଵିଶେଷତୋ ରହଃସଂସ୍ଥାଂ କାମିନୀମ୍ ଆଯତେକ୍ଷଣାମ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁରୁଷ ଜଣେ ଜଣାର ଆକାଂକ୍ଷାଭରା ଦୃଷ୍ଟିର ଜାଳରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ଆବୃତ ହେଉନାହାନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଲମ୍ବା ଆକର୍ଷକ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଜଣାକୁ ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଖୋଜିବାକୁ ଚାହେଁନି।
ଵିଲୋକ୍ଯ ନ ମନୋ ଯାତି କସ୍ଯ କାମେଷୁ ଵଶ୍ଯତାମ୍ ଅତ ଏଵାନ୍ଯପୁରୁଷଦର୍ଶନଂ ନ କଦାଚନ
ଏମିତି ଜଣାକୁ ଦେଖିଲେ କାହାର ମନ ଆକାଂକ୍ଷାର ଅଧୀନ ହୁଏନି? ଏହି କାରଣରୁ, ଏକ ଶିଳବତୀ ଜଣା କେବେ ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
କୁଲଵଧ୍ଵା ରହଃ କାର୍ଯଂ ଭୀତଯା ଶୀଲଵିପ୍ଲୁତେଃ ଵିଜ୍ଞାଯ ତତ୍ ପରିଜନାତ୍ ସହସୋତ୍ଥାଯ ନିର୍ଗତଃ
ଏକ ଉତ୍ତମ କୁଳର ଜଣା, ନିଜ ଶିଳ ନଷ୍ଟ ହେବାକୁ ଭୟ କରି, ଗୁପ୍ତ କାମ କୁ ସାବଧାନ ଭାବରେ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯଦି ପରିଚାରିକାମାନେ ଜାଣିଯାନ୍ତି, ସେ ତୁରନ୍ତ ଉଠି ଚାଲିଯିବା ଉଚିତ୍।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଦ୍ ଦୁଷ୍କୃତଂ କର୍ମ ବୃହସ୍ପତିର୍ ଉଦାରଧୀଃ ଶଶାପ କୋପାଚ୍ ଚାକ୍ଷିପ୍ଯ ଵାଗ୍ଭିର୍ ଵିପ୍ରିଯକାରିଭିଃ
ସେ ଦୁଷ୍କର୍ମକୁ ଦେଖି, ଉଦାର ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ବୃହସ୍ପତି କ୍ରୋଧରେ ଶାପ ଦେଲେ ଏବଂ କଠୋର କଥାରେ ତାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କଲେ।
ପରାଭିଭୂତାମ୍ ଆଲୋକ୍ଯ କାନ୍ତାଂ କଃ ସୋଢୁମ୍ ଈଶ୍ଵରଃ ଯୁଯୁଧେ ତେନ ଜୀଵୋ ଽପି ଦେଵଶ୍ ଚନ୍ଦ୍ରମସା ରୁଷା
ଅନ୍ୟ କାହାରି ଦ୍ୱାରା ନିଜ ପ୍ରିୟା ଅଧିକୃତ ହେଉଥିବାକୁ ଦେଖି, କିଏ ସହିପାରିବ? ଏହି ଦୁଃଖକୁ ଏକ ଶ୍ୱାମୀ ମଧ୍ୟ ସହିପାରେନି। ଦେବତା ଚନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
ନ ଶାପୈର୍ ହନ୍ଯତେ ଚନ୍ଦ୍ରୋ ନାଯୁଧୈଃ ସୁରମନ୍ତ୍ରିତୈଃ ବୃହସ୍ପତିପ୍ରଣୀତୈଶ୍ ଚ ନ ମନ୍ତ୍ରୈର୍ ହନ୍ଯତେ ଶଶୀ
ଚନ୍ଦ୍ରକୁ କେବେ ଶାପ, ଅସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ଦେବତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ କରାଯାଇପାରେନି; ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ରଚିତ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ର ନଷ୍ଟ ହେଉନାହାନ୍ତି।
ତଦା ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ ତୁ ତାଂ ତାରାଂ ନୀତ୍ଵା ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ମନ୍ଦିରେ ବୁଭୁଜେ ବହୁଵର୍ଷାଣି ରୋହିଣୀଂ ଚାକୁତୋଭଯଃ
ତାପରେ ଚନ୍ଦ୍ର ତାରାକୁ ନେଇ ନିଜ ମହଳରେ ରଖିଲେ ଏବଂ ବର୍ଷରୁ ବର୍ଷ ତାଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କଲେ, ରୋହିଣୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଭୟ ଭାବରେ ଭୋଗ କଲେ।
ନ ଜୀଯେତ ତଦା ଦେଵୈର୍ ନ କୋପୈଃ ଶାପମନ୍ତ୍ରକୈଃ ନ ରାଜଭିର୍ ନ ଋଷିଭିର୍ ନ ସାମ୍ନା ଭେଦଦଣ୍ଡନୈଃ
ସେ ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ ଦେବତା, କ୍ରୋଧ, ଶାପ, ମନ୍ତ୍ର, ରାଜା, ଋଷି, ମିଳନ, ଭେଦ କିମ୍ବା ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା କେହି ମଧ୍ୟ ଜିତିପାରିଲେ ନାହାନ୍ତି।
ଯଦା ଭାର୍ଯାଂ ନ ଲେଭେ ଽସୌ ଗୁରୁଃ ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନତଃ ସର୍ଵୋପାଯକ୍ଷଯେ ଜୀଵସ୍ ତଦା ନୀତିମ୍ ଅଥାସ୍ମରତ୍
ଗୁରୁ ସମସ୍ତ ଉପାୟ ଓ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ସତ୍ୱେ ଯେତେବେଳେ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଫେରାଇପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଜୀବ ନୀତିର ମନ୍ତ୍ରଣା ସ୍ମରଣ କଲେ।
ଅପମାନଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ମାନଂ କୃତ୍ଵା ତୁ ପୃଷ୍ଠତଃ ସ୍ଵାର୍ଥମ୍ ଉଦ୍ଧରତେ ପ୍ରାଜ୍ଞଃ ସ୍ଵାର୍ଥଭ୍ରଂଶୋ ହି ମୂର୍ଖତା
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ନିଜ ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ପଛକୁ ରଖି, ଅପମାନକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରେ; କାରଣ, ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ହାରାଇବା ମୂର୍ଖତା।
ସାଧ୍ଯଂ କେନାପ୍ଯ୍ ଉପାଯେନ ଜାନଦ୍ଭିଃ ପୁରୁଷୈଃ ଫଲମ୍ ଵୃଥାଭିମାନିନଃ ଶୀଘ୍ରଂ ଵିପଦ୍ଯନ୍ତେ ଵିମୋହିତାଃ
ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଯେକୌଣସି ଉପାୟରେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ୍; ଅହଂକାରୀ ଏବଂ ମୂଢ଼ ଲୋକ ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଏଵଂ ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ମେଧାଵୀ ଶୁକ୍ରଂ ଗତ୍ଵା ନ୍ଯଵେଦଯତ୍ ତମ୍ ଆଗତଂ କଵିର୍ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସଂମାନେନାଭ୍ଯନନ୍ଦଯତ୍
ଏଭଳି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଜଣେ ଶୁକ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ କଥା ଜଣାଇଲେ; କବି ତାଙ୍କ ଆଗମନ ଜାଣି, ସମ୍ମାନ ସହିତ ଆତିଥ୍ୟ କଲେ।