ତାଞ୍ ଜିତ୍ଵା ପୁନର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆଗାଦ୍ ଦେଵଲୋକଂ ସୁପୂଜିତମ୍ ସ ଚାଗତ୍ଯ ମହାରାଜୋ ଵସିଷ୍ଠାଚ୍ ଚ ପୁରୋଧସଃ
ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଜିତି ରାଜା ପୁନି ଦେବଲୋକକୁ ଫେରିଲେ, ସେଠାରେ ଅତି ଆଦର ମିଳିଲା; ଫେରି ଆସି ପରେ ମହାରାଜା ବସିଷ୍ଠ ପୁରୋହିତଙ୍କ ନିକଟରୁ ଉପଦେଶ ନେଲେ।
ଉର୍ଵଶ୍ଯା ଗମନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତତୋ ଦୁଃଖସମନ୍ଵିତଃ ନ ଜୁହୋତି ନ ଚାଶ୍ନାତି ନ ଶୃଣୋତି ନ ପଶ୍ଯତି
ଉର୍ବଶୀ ଚାଲିଯିବା ଶୁଣି ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ; ସେ ନ ବଳି ଦେଲେ, ନ ଖାଇଲେ, ନ ଶୁଣିଲେ, ନ ଦେଖିଲେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅନ୍ତରେ ତତ୍ର ମୃତାଵସ୍ଥଂ ନୃପୋତ୍ତମମ୍ ବୋଧଯାମ୍ ଆସ ଵାକ୍ଯୈଶ୍ ଚ ହେତୁଭୂତୈଃ ପୁରୋହିତଃ
ଏହି ମଧ୍ୟରେ ପୁରୋହିତ ତାଙ୍କୁ କାରଣ ଦେଇ କଥା କହି, ମୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା ଉତ୍ତମ ରାଜାକୁ ଜାଗିଲେ।
ସା ମୃତାଦ୍ଯ ମହାରାଜ ମା ଵ୍ଯଥସ୍ଵ ମହାମତେ ଏଵଂ ସ୍ଥିତଂ ତୁ ମା ତ୍ଵାଂ ଵୈ ଅଶିଵାଃ ସ୍ପୃଶ୍ଯୁର୍ ଆଶୁଗାଃ
ସେ ଏବେ ମୃତ, ମହାରାଜା, ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ତୁମକୁ ଅଶୁଭ ଶକ୍ତିମାନେ ଛୁଇଁନପାରନ୍ତୁ।
ନ ଵୈ ସ୍ତ୍ରୈଣାନି ଜାନୀଷେ ହୃଦଯାନି ମହାମତେ ଶାଲାଵୃକାଣାଂ ଯାଦୄଂଶି ତସ୍ମାତ୍ ତ୍ଵଂ ଭୂପ ମା ଶୁଚଃ
ମହାମତି, ତୁମେ ଯୁବତୀମାନଙ୍କର ହୃଦୟ ଜାଣିନାହାଁ; ସେମାନଙ୍କର ମନ ଶାଳ ଓ ଶ୍ୱାନର ଭଳି; ତେଣୁ ଭୂପତି, ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
କୋ ନାମ ଲୋକେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର କାମିନୀଭିର୍ ନ ଵଞ୍ଚିତଃ ଵଞ୍ଚକତ୍ଵଂ ନୃଶଂସତ୍ଵଂ ଚଞ୍ଚଲତ୍ଵଂ କୁଶୀଲତା
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଏହି ଜଗତରେ କିଏ ଯୁବତୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଠକି ନାହିଁ? ଠକିବା, ନିର୍ଦୟତା, ଚଞ୍ଚଳତା ଓ ଚତୁରତା ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ।
ଇତି ସ୍ଵାଭାଵିକଂ ଯାସାଂ ତାଃ କଥଂ ସୁଖହେତଵଃ କାଲେନ କୋ ନ ନିହତଃ କୋ ଽର୍ଥୀ ଗୌରଵମ୍ ଆଗତଃ
ଏହି ସ୍ୱଭାବ ଥିବା ଯୁବତୀମାନେ କିପରି ସୁଖର କାରଣ ହେବେ? କାଳରେ କିଏ ନଷ୍ଟ ହୋଇନାହାଁ? ଗୌରବ ଚାହିଁ କିଏ ପାଇଛି?
ଶ୍ରିଯା ନ ଭ୍ରାମିତଃ କୋ ଵା ଯୋଷିଦ୍ଭିଃ କୋ ନ ଖଣ୍ଡିତଃ ସ୍ଵପ୍ନମାଯୋପମା ରାଜନ୍ ମଦଵିପ୍ଲୁତଚେତସଃ
ଶ୍ରୀରେ କିଏ ଭ୍ରମିତ ହୋଇନାହାଁ, ଯୁବତୀମାନେ କିଏ ଦ୍ୱାରା ହାନିତ ହୋଇନାହାଁ? ମଦରେ ଭିନ୍ନ ମନ ଥିଲେ ସତ୍ୟ ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା ମାୟା ଭଳି ହୁଏ, ହେ ରାଜନ।
ସୁଖାଯ ଯୋଷିତଃ କସ୍ଯ ଜ୍ଞାତ୍ଵୈତଦ୍ ଵିଜ୍ଵରୋ ଭଵ ଵିହାଯ ଶଂକରଂ ଵିଷ୍ଣୁଂ ଗୌତମୀଂ ଵା ମହାମତେ ଦୁଃଖିନାଂ ଶରଣଂ ନାନ୍ଯଦ୍ ଵିଦ୍ଯତେ ଭୁଵନତ୍ରଯେ
ଯୁବତୀମାନେ କିଏ ପାଇଁ ସୁଖର ଉତ୍ସ? ଏହି କଥା ଜାଣି, ମହାମତି, ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼; ଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ କିମ୍ବା ଗଂଗା ଛଡ଼ା ଦୁଃଖୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତିନି ଲୋକରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ।
ଏତଚ୍ ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତତୋ ରାଜା ଦୁଃଖଂ ସଂହୃତ୍ଯ ଯତ୍ନତଃ ଗୌତମ୍ଯା ମଧ୍ଯସଂସ୍ଥୋ ଽସାଵ୍ ଐଲଃ ପରମଧାର୍ମିକଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ଏଇଳ ଯତ୍ନ କରି ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କଲେ; ସେ ଅତି ଧାର୍ମିକ ହୋଇ ଗଂଗା ମଧ୍ୟରେ ରହିଲେ।
ତତ୍ର ଚାରାଧଯାମ୍ ଆସ ଶିଵଂ ଦେଵଂ ଜନାର୍ଦନମ୍ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଭାସ୍କରଂ ଗଙ୍ଗାଂ ଦେଵାନ୍ ଅନ୍ଯାଂଶ୍ ଚ ଯତ୍ନତଃ
ସେଠାରେ ସେ ବଡ଼ ଉତ୍ସାହରେ ଶିବ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ବ୍ରହ୍ମା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ।
ଯୋ ଵିପନ୍ନୋ ନ ତୀର୍ଥାନି ଦେଵତାଶ୍ ଚ ନ ସେଵତେ ସ କାଲଵଶଗୋ ଜନ୍ତୁଃ କାଂ ଦଶାମ୍ ଅନୁଯାସ୍ଯତି
ଯେଉଁ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି ତୀର୍ଥ କିମ୍ବା ଦେବତାଙ୍କ ସେବା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ କାଳର ଆଧୀନ ହୋଇ, କେମିତି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ପହଁଚିବେ?
ତଦୀଶ୍ଵରୈକଶରଣୋ ଗୌତମୀସେଵନୋତ୍ସୁକଃ ପରାଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାମ୍ ଉପଗତଃ ସଂସାରାସ୍ଥାପରାଙ୍ମୁଖଃ
ଯିଏ ଏକମାତ୍ର ଭଗବାନଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି, ଗୌତମୀ ନଦୀର ସେବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ, ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ସଂସାର ଆସକ୍ତିରୁ ମୁହଁ ଫେରାଇଛନ୍ତି—
ଈଜେ ଯଜ୍ଞାଂଶ୍ ଚ ବହୁଲାନ୍ ଋତ୍ଵିଗ୍ଭିର୍ ବହୁଦକ୍ଷିଣାନ୍ ଵେଦଦ୍ଵୀପୋ ଽଭଵତ୍ ତେନ ଯଜ୍ଞଦ୍ଵୀପଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ସେ ବହୁ ଜ୍ଞ କଲେ, ବହୁ ପୁରୋହିତଙ୍କ ସହିତ ଏବଂ ବହୁ ଦାନ ଦେଲେ। ଏହିପରି ତିନି ବେଦ ଆଚରଣର ଦ୍ବୀପ ହେଲେ, ଏହିକାରଣରୁ ଏହାକୁ ଯଜ୍ଞଦ୍ବୀପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାଂ ତୁ ଶର୍ଵର୍ଯାଂ ତତ୍ରାଯାତି ସଦୋର୍ଵଶୀ ତସ୍ଯ ଦୀପସ୍ଯ ଯଃ କୁର୍ଯାତ୍ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ ଅଥୋ ନରଃ
ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ ଉର୍ବଶୀ ସେଠାକୁ ଆସନ୍ତି; ସେ ସମୟରେ ଯିଏ ସେ ଦ୍ବୀପକୁ ପରିକ୍ରମା କରେ—
ପ୍ରଦକ୍ଷିଣୀକୃତା ତେନ ପୃଥିଵୀ ସାଗରାମ୍ବରା ଵେଦାନାଂ ସ୍ମରଣଂ ତତ୍ର ଯଜ୍ଞାନାଂ ସ୍ମରଣଂ ତଥା
ସେ ପରିକ୍ରମା ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ, ସମୁଦ୍ର ଓ ଆକାଶ ମଧ୍ୟ ପରିକ୍ରମିତ ହୁଏ; ସେଠାରେ ବେଦ ଓ ଯଜ୍ଞର ସ୍ମୃତି ହୁଏ।
ସୁକୃତୀ ତତ୍ର ଯଃ କୁର୍ଯାଦ୍ ଵେଦଯଜ୍ଞଫଲଂ ଲଭେତ୍ ଐଲତୀର୍ଥଂ ତୁ ତଜ୍ ଜ୍ଞେଯଂ ତଦ୍ ଏଵ ଚ ପୁରୂରଵମ୍
ସେଠାରେ ଯିଏ ପୁଣ୍ୟ କାମ କରେ, ସେ ବେଦ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ; ସେଠିକୁ ଏଇଲତୀର୍ଥ ବୋଲି ଜାଣ, ଏହାକୁ ପୁରୁରବା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
ଵାସିଷ୍ଠଂ ଚାପି ତତ୍ ତୁ ସ୍ଯାନ୍ ନିମ୍ନଭେଦଂ ତଦ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଐଲେ ରାଜ୍ଞି ନ କିଂଚିତ୍ ସ୍ଯାନ୍ ନିମ୍ନଂ ସର୍ଵେଷୁ କର୍ମସୁ
ଏହାକୁ ବାସିଷ୍ଠ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଏହା ନଦୀ ପଥର ବିଭାଗ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ଏଇଲ ରାଜାଙ୍କ ଶାସନରେ କୌଣସି କାମରେ ଏହି ବିଭାଗ ହୋଇନଥିଲା।
ଯଦ୍ ଏତନ୍ ନିମ୍ନମ୍ ଉର୍ଵଶ୍ଯାଂ ସର୍ଵଭାଵେନ ଵର୍ତନମ୍ ତଚ୍ ଚାପି ଭେଦିତଂ ନିମ୍ନଂ ଵସିଷ୍ଠେନ ଚ ଗଙ୍ଗଯା
ଉର୍ବଶୀଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ଏହି ନଦୀ ପଥର ବିଭାଗ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପଥ, ବାସିଷ୍ଠ ଓ ଗଙ୍ଗା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥିଲା।
ନିମ୍ନଭେଦମ୍ ଅଭୂତ୍ ତେନ ଦୃଷ୍ଟାଦୃଷ୍ଟେଷ୍ଟସିଦ୍ଧିଦମ୍ ତତ୍ର ସପ୍ତ ଶତାନ୍ଯ୍ ଆହୁସ୍ ତୀର୍ଥାନି ଗୁଣଵନ୍ତି ଚ
ଏହିପରି ନଦୀ ପଥର ବିଭାଗ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ; ସେଠି ସାତ ଶତ ଗୁଣବତୀ ତୀର୍ଥ ଅଛି ବୋଲି କୁହନ୍ତି।
ତେଷୁ ସ୍ନାନଂ ଚ ଦାନଂ ଚ ସର୍ଵକ୍ରତୁଫଲପ୍ରଦମ୍ ସ୍ନାନଂ କୃତ୍ଵା ନିମ୍ନଭେଦେ ଯଃ ପଶ୍ଯତି ସୁରାନ୍ ଇମାନ୍
ସେଠି ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ନଦୀ ପଥ ବିଭାଗରେ ସ୍ନାନ କରି, ଯିଏ ଏହି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଦେଖେ—
ଇହ ଚାମୁତ୍ର ଵା ନିମ୍ନଂ ନ କିଂଚିତ୍ ତସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯତେ ସର୍ଵୋନ୍ନତିମ୍ ଅଵାପ୍ଯାସୌ ମୋଦତେ ଦିଵି ଶକ୍ରଵତ୍
ଏଠି କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ବିଭାଗରେ କୌଣସି ଅବନତି ନାହିଁ; ସେ ସମସ୍ତ ଉନ୍ନତି ପାଇ, ଦିବ୍ୟ ଲୋକରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି।
ନନ୍ଦୀତଟମ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ତୀର୍ଥଂ ଵେଦଵିଦୋ ଵିଦୁଃ ତସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ଯତ୍ନେନ ନାରଦ
ନନ୍ଦୀତଟ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥକୁ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି; ତାହାର ମହିମା କହିବି—ନାରଦ, ଆଗ୍ରହରେ ଶୁଣ।
ଅତ୍ରିପୁତ୍ରୋ ମହାତେଜାଶ୍ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଇତି ଵିଶ୍ରୁତଃ ସର୍ଵାନ୍ ଵେଦାଂଶ୍ ଚ ଵିଧିଵଦ୍ ଧନୁର୍ଵେଦଂ ଯଥାଵିଧି
ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରମା ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ଧନୁର୍ବେଦ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଶିଖିଥିଲେ।
ଅଧୀତ୍ଯ ଜୀଵାତ୍ ସର୍ଵାଶ୍ ଚ ଵିଦ୍ଯାଶ୍ ଚାନ୍ଯା ମହାମତେ ଗୁରୁପୂଜାଂ କରୋମୀତି ଜୀଵମ୍ ଆହ ସ ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ ବୃହସ୍ପତିସ୍ ତଦା ପ୍ରାହ ଚନ୍ଦ୍ରଂ ଶିଷ୍ଯଂ ମୁଦାନ୍ଵିତଃ
ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଜୀବଠାରୁ ଶିଖି, ଚନ୍ଦ୍ରମା କହିଲେ, 'ମୁଁ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପୂଜିବି'; ତେବେ ବୃହସ୍ପତି ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ।
ମମ ପ୍ରିଯା ତୁ ଜାନୀତେ ତାରା ରତିସମପ୍ରଭା
ମୋର ପ୍ରିୟା ତାରା, ଯିଏ ରତି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
ପ୍ରଷ୍ଟୁଂ ତାଂ ଚ ତଦା ପ୍ରାଯାଦ୍ ଅନ୍ତର୍ ଵେଶ୍ମ ସ ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ ତାରାଂ ତାରାମୁଖୀଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜଗୃହେ ତାଂ କରେଣ ସଃ
ତାଙ୍କୁ ପଚାରିବାକୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଗୃହ ଭିତରକୁ ଗଲେ; ତାରାଙ୍କୁ ତାରାପରି ମୁହଁ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ହାତ ଧରିଲେ।
ସ୍ଵଵେଶ୍ମ ପ୍ରତି ତାଂ ଲୋଭାଦ୍ ବଲାଦ୍ ଆକର୍ଷଯତ୍ ତଦା ତାଵଦ୍ ଧୈର୍ଯନିଧିର୍ ଜ୍ଞାନୀ ମତିମାନ୍ ଵିଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ଲୋଭରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ତାଙ୍କୁ ଜୋରକରି ନିଜ ଘରକୁ ନେଇଗଲେ; ତେବେ, ସେ ଧୈର୍ୟର ସାଗର, ଜ୍ଞାନୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜିତ।
ଯାଵନ୍ ନ କାମିନୀନେତ୍ରଵାଗୁରାଭିର୍ ନିବଧ୍ଯତେ ଵିଶେଷତୋ ରହଃସଂସ୍ଥାଂ କାମିନୀମ୍ ଆଯତେକ୍ଷଣାମ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁରୁଷ ଜଣେ ଜଣାର ଆକାଂକ୍ଷାଭରା ଦୃଷ୍ଟିର ଜାଳରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ଆବୃତ ହେଉନାହାନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଲମ୍ବା ଆକର୍ଷକ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଜଣାକୁ ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଖୋଜିବାକୁ ଚାହେଁନି।
ଵିଲୋକ୍ଯ ନ ମନୋ ଯାତି କସ୍ଯ କାମେଷୁ ଵଶ୍ଯତାମ୍ ଅତ ଏଵାନ୍ଯପୁରୁଷଦର୍ଶନଂ ନ କଦାଚନ
ଏମିତି ଜଣାକୁ ଦେଖିଲେ କାହାର ମନ ଆକାଂକ୍ଷାର ଅଧୀନ ହୁଏନି? ଏହି କାରଣରୁ, ଏକ ଶିଳବତୀ ଜଣା କେବେ ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।