ଉର୍ଵଶୀଂ ଚ ତତୋ ମେନାଂ ରମ୍ଭାଂ ଚାପି ତିଲୋତ୍ତମାମ୍ ନୈଵେତ୍ଯ୍ ଊଚୁର୍ ଭଯତ୍ରସ୍ତାଃ ପୁନର୍ ଆହ ଶଚୀପତିଃ
ତାପରେ ଉର୍ବଶୀ, ମେନା, ରମ୍ଭା ଓ ତିଲୋତ୍ତମା ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ, ଯିବେ ନାହିଁ ବୋଲି କହିଲେ; ତେବେ ଶଚୀପତି ପୁଣି କଥା କହିଲେ।
ଗମ୍ଭୀରାଂ ଚାତିଗମ୍ଭୀରାମ୍ ଉଭେ ଯେ ଗର୍ଵିତେ ତଦା ତେ ଊଚତୁର୍ ଉଭେ ଦେଵଂ ସହସ୍ରାକ୍ଷଂ ପୁରଂଦରମ୍
ସେମାନେ ଗଭୀର ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗର୍ବିତ ଥିଲେ; ଦୁଇଜଣେ ଏକାସାଥିରେ ସହସ୍ରନୟନ ପୁରନ୍ଦର ଦେବତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଆଵାଂ ଗତ୍ଵା ତପସ୍ଯନ୍ତଂ ଗାଧିପୁତ୍ରଂ ମହାଦ୍ଯୁତିମ୍ ଚ୍ଯାଵଯାଵୋ ନୃତ୍ଯଗୀତୈ ରୂପଯୌଵନସଂପଦା
ଆମେ ଗାଧିଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବା, ଯିଏ ତପସ୍ୟାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ, ରୂପ ଓ ଯୌବନର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ତପସ୍ୟାରୁ ଭ୍ରମିତ କରିବା।
ଯାସାମ୍ ଅପାଙ୍ଗେ ହସିତେ ଵାଚି ଵିଭ୍ରମସଂପଦି ନିତ୍ଯଂ ଵସତି ପଞ୍ଚେଷୁସ୍ ତାଭିଃ କୋ ଽତ୍ର ନ ଜୀଯତେ
ଯାହାଙ୍କ ଚାହାଣି, ହସ, କଥା ଓ ଚଞ୍ଚଳତାରେ ସଦା କାମଦେବ ବାସ କରନ୍ତି—ସେମାନେ ଆଗରେ କିଏ ଟିକିପାରିବ?
ତଥେତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତେ ସହସ୍ରାକ୍ଷେ ତେ ଆଗତ୍ଯ ମହାନଦୀମ୍ ଦଦୃଶାତେ ତପସ୍ଯନ୍ତଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ମହାମୁନିମ୍
ସହସ୍ରନୟନ ଇନ୍ଦ୍ର 'ଠିକ୍ ଅଛି' ବୋଲି ମନ୍ଜୁର କଲେ, ତେବେ ସେମାନେ ବଡ଼ ନଦୀକୁ ଗଲେ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନିଙ୍କୁ ତପସ୍ୟାରେ ଦେଖିଲେ।
ମୃତ୍ଯୋର୍ ଅପି ଦୁରାଧର୍ଷଂ ଭୂମିସ୍ଥମ୍ ଇଵ ଧୂର୍ଜଟିମ୍ ସହସ୍ରମ୍ ଏକଂ ଵର୍ଷାଣାମ୍ ଈକ୍ଷିତୁଂ ନ ଚ ଶକ୍ନୁତଃ
ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଅପରାଜେୟ ଥିଲେ, ଭୂମିରେ ଧୂର୍ଜଟିଙ୍କ ପରି ଦଢ଼ ଭାବେ ଦଢ଼ ହୋଇ ଦଢ଼ିଥିଲେ; ଏହି ଅପ୍ସରାମାନେ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଦୂରେ ସ୍ଥିତେ ନୃତ୍ଯଗୀତଚାଟୁକାରରତେ ତଦା ଵିଲୋକ୍ଯ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲସ୍ ତତଃ କୋପାକୁଲୋ ଽଭଵତ୍
ସେମାନେ ଦୂରରେ ରହି ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ ଓ ଚାଟୁକାରିତାରେ ଲିନ୍ନ ଥିଲେ; ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହା ଦେଖି ବଡ଼ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
ପ୍ରତୀପାଚରଣଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କ୍ରୋଧଃ କସ୍ଯ ନ ଜାଯତେ ନିସ୍ପୃହୋ ଽପି ମହାବାହୁସ୍ ତମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଂ ପ୍ରହସନ୍ନ୍ ଇଵ
ଏପରି ବିପରୀତ ଆଚରଣ ଦେଖି କାହାର କ୍ରୋଧ ହେବ ନାହିଁ? ମହାବାହୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ନିର୍ଲୋଭ ହୋଇଥିଲେ ଏହା ଦେଖି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ହସିଲେ।
ଆଭ୍ଯାଂ ମୁକ୍ତଃ ସହସ୍ରାକ୍ଷୋ ହ୍ଯ୍ ଅପ୍ସରୋଭ୍ଯାଂ ବ୍ରୁଵନ୍ନ୍ ଇଵ ଶଶାପ ତେ ସ ଗାଧେଯୋ ଦ୍ରଵରୂପେ ଭଵିଷ୍ଯଥଃ
ଏହି ଦୁଇ ଅପ୍ସରା ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସହସ୍ରନୟନ ଇନ୍ଦ୍ର ମନେ ଭାବିଥିବାବେଳେ, ଗାଧିଙ୍କ ପୁଅ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ—'ତୁମେ ଦ୍ରବ ରୂପ ଧାରଣ କରିବ।'
ଦ୍ରଵିତୁଂ ମାଂ ସମାଯାତେ ଯତସ୍ ତ୍ଵ୍ ଇହ ତତୋ ଲଘୁ ତତଃ ପ୍ରସାଦିତସ୍ ତାଭ୍ଯାଂ ଶାପମୋକ୍ଷଂ ଚକାର ସଃ
ତୁମେ ମୋତେ ଦୌଡ଼େଇବାକୁ ଏଠାକୁ ଆସିଥିଲେ, ତେଣୁ ତୁମେ ହଳକା ହେବ; ପରେ, ସେ ଅପ୍ସରାମାନେ ଦୟା କରିବା ପରେ, ଗାଧିଙ୍କ ପୁଅ ଶାପ ମୁକ୍ତି ଦେଲେ।
ଭଵେତାଂ ଦିଵ୍ଯରୂପେ ଵାଂ ଗଙ୍ଗଯା ସଂଗତେ ଯଦା ତଚ୍ଛାପାତ୍ ତେ ନଦୀରୂପେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସଂବଭୂଵତୁଃ
ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଗଙ୍ଗା ସହିତ ମିଳିଥିଲେ, ସେ ଶାପର ପ୍ରଭାବରେ ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ତୁରନ୍ତ ନଦୀର ରୂପ ନେଇଗଲେ।
ଅପ୍ସରୋଯୁଗମ୍ ଆଖ୍ଯାତଂ ନଦୀଦ୍ଵଯମ୍ ଅତୋ ଽଭଵତ୍ ତାଭ୍ଯାଂ ପରସ୍ପରଂ ଚାପି ତାଭ୍ଯାଂ ଗଙ୍ଗାସୁସଂଗମଃ
ସେ ଦୁଇ ଅପ୍ସରା ଦୁଇଟି ନଦୀ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକତା ହେଲା, ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ଓ ଅସୁ ସହିତ ମିଳନ ହେଲା।
ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ଵିଖ୍ଯାତୋ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିପ୍ରଦଃ ଶିଵଃ ତତ୍ରାସ୍ତେ ଦୃଷ୍ଟ ଏଵାସୌ ସର୍ଵସିଦ୍ଧିପ୍ରଦାଯକଃ
ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଶିବ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିବା; ସେଠାରେ ସେ ବସିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥିବା ଦୃଶ୍ୟମାନ।
ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ତୁ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵବନ୍ଧନାତ୍
ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଓ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
କୋଟିତୀର୍ଥମ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ଗଙ୍ଗାଯା ଦକ୍ଷିଣେ ତଟେ ଯସ୍ଯାନୁସ୍ମରଣାଦ୍ ଏଵ ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଗଙ୍ଗାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଯାହା କୋଟିତୀର୍ଥ ଭାବେ ପରିଚିତ, କେବଳ ତାହାକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଯତ୍ର କୋଟୀଶ୍ଵରୋ ଦେଵଃ ସର୍ଵଂ କୋଟିଗୁଣଂ ଭଵେତ୍ କୋଟିଦ୍ଵଯଂ ତତ୍ର ପୂର୍ଣଂ ତୀର୍ଥାନାଂ ଶୁଭଦାଯିନାମ୍
ଯେଉଁଠାରେ କୋଟିଶ୍ୱର ଦେବତା ବସିଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ କିଛି କୋଟିଗୁଣ ହୋଇଯାଏ; ସେଠାରେ ଦୁଇ କୋଟି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅଛି।
ତତ୍ର ଵ୍ଯୁଷ୍ଟିଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ନାରଦ ତନ୍ମନାଃ କଣ୍ଵସ୍ଯ ତୁ ସୁତୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ବାହ୍ଲୀକ ଇତି ଵିଶ୍ରୁତଃ
ସେଠାରେ ମୁଁ ଏହି କଥା କହିବି; ନାରଦ, ମନ ଦେଇ ଶୁଣ। କଣ୍ବଙ୍କ ବଡ଼ ପୁଅ ବାହ୍ଳୀକ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
କାଣ୍ଵଶ୍ ଚେତି ଜନୈଃ ଖ୍ଯାତୋ ଵେଦଵେଦାଙ୍ଗପାରଗଃ ଇଷ୍ଟୀଃ ପାର୍ଵାଯଣାନୀର୍ ଯାଃ ସଭାର୍ଯୋ ଵେଦପାରଗଃ
କଣ୍ବ ନାମକ ବ୍ୟକ୍ତି ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ; ସେ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମା ଛାଡ଼ି ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ବେଦ ଅନୁସାରେ ଯଜ୍ଞ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ।
କୁର୍ଵନ୍ନ୍ ଆସ୍ତେ ସ ଗୌତମ୍ଯାସ୍ ତୀରସ୍ଥୋ ଲୋକପୂଜିତଃ ପ୍ରାତଃକାଲେ ସଭାର୍ଯୋ ଽସୌ ଜୁହ୍ଵଦ୍ ଅଗ୍ନୌ ସମାହିତଃ
ସେ ଗୌତମୀ ନଦୀ କୂଳରେ ବସିଥିଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ; ପ୍ରଭାତେ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଅଗ୍ନିକୁ ଆହୁତି ଦେଉଥିଲେ, ମନ ଏକାଗ୍ର କରି।
ସର୍ଵଦାସ୍ତେ କଦାଚିତ୍ ତୁ ହଵନାଯ ସମୁଦ୍ଯତଃ ଏକାହୁତିଂ ସ ହୁତ୍ଵା ତୁ ସମିଦ୍ଧେ ହଵ୍ଯଵାହନେ
ସେ ସଦା ରହୁଥିଲେ, କେବେ କେବେ ହବନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଥିଲେ; ଏକ ଆହୁତି ଦେଇ ସଜାଗ ଅଗ୍ନିରେ ହବନ କଲେ।
ଆହୁତ୍ଯନ୍ତରଦାନାଯ ହଵିର୍ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ କରେ ଽଗ୍ରହୀତ୍ ଏତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅନ୍ତରେ ଵହ୍ନିର୍ ଉପଶାନ୍ତୋ ଽଭଵତ୍ ତଦା
ପରବର୍ତ୍ତୀ ଆହୁତି ପାଇଁ ହବି ଦ୍ରବ୍ୟ ହାତରେ ନେଲେ; ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ସେଇ ସମୟରେ ନିଭିଗଲା।
ତତଶ୍ ଚିନ୍ତାପରଃ କାଣ୍ଵଃ କର୍ତଵ୍ଯଂ କିଂ ଭଵେଦ୍ ଇତି ଅନ୍ତର୍ ଵିଚାରଯାମ୍ ଆସ ଵିଷାଦଂ ପରମଂ ଗତଃ
ତାପରେ କଣ୍ବ ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ହେଲେ, କଣ କରିବି ବୋଲି ଭାବିଲେ; ମନ ମଧ୍ୟରେ ବିଚାର କରି ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଆହୁତ୍ଯୋଶ୍ ଚ ଦ୍ଵଯୋର୍ ମଧ୍ଯ ଉପଶାନ୍ତୋ ହୁତାଶନଃ ଅଗ୍ନ୍ଯନ୍ତରମ୍ ଉପାଦେଯଂ ଵୈଦିକଂ ଲୌକିକଂ ତଥା
ଦୁଇଟି ଆହୁତି ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ନିଭିଗଲା; ଅନ୍ୟ ଅଗ୍ନି ନେବା ଉଚିତ, ବେଦିକ ଓ ସାଧାରଣ ଭାବେ।
କ୍ଵ ହୋଷ୍ଯଂ ସ୍ଯାଦ୍ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ତୁ ଆହୁତ୍ଯନ୍ତରମ୍ ଏଵ ଚ ଏଵଂ ମୀମାଂସମାନେ ତୁ ଦୈଵୀ ଵାଗ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ତଦା
ଦ୍ୱିତୀୟ ଆହୁତି କେଉଁଠି ଦିଅଯିବ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଗ୍ନି କେଉଁଠି ମିଳିବ? ଏଭଳି ଭାବିବା ସମୟରେ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱର ଶୁଣାଗଲା।
ଅଗ୍ନ୍ଯନ୍ତରଂ ନୈଵ ତେ ଽତ୍ର ଉପାଦେଯଂ ଭଵିଷ୍ଯତି ଯାନି ତତ୍ର ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଶକଲାନି ସମୀପତଃ
ଏଠାରେ ତୁମେ ଅନ୍ୟ ଅଗ୍ନି ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଅଂଶ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଯଥେଷ୍ଟ।
ଅର୍ଧଦଗ୍ଧେଷୁ କାଷ୍ଠେଷୁ ଵିପ୍ରରାଜ ପ୍ରହୂଯତାମ୍ ନେତ୍ଯ୍ ଉଵାଚ ତଦା କାଣ୍ଵଃ ସୈଵ ଵାଗ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍ ପୁନଃ
ଅର୍ଦ୍ଧଦଗ୍ଧ କାଠିରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ରାଜା, ଆହୁତି ଦିଅ; କଣ୍ବ କହିଲେ 'ନା', କିନ୍ତୁ ସେଇ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱର ପୁଣି କହିଲା।
ଅଗ୍ନେଃ ପୁତ୍ରୋ ହିରଣ୍ଯସ୍ ତୁ ପିତା ପୁତ୍ରଃ ସ ଏଵ ତୁ ପୁତ୍ରେ ଦତ୍ତଂ ପ୍ରିଯାଯୈଵ ପିତୁଃ ପ୍ରୀତ୍ଯୈ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଅଗ୍ନିର ପୁଅ ହିରଣ୍ୟ, ବାପା ମଧ୍ୟ ପୁଅ; ପୁଅକୁ ଯାହା ଦିଆଯିବ, ପ୍ରିୟ ପାଇଁ, ସେଟି ବାପାଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ହେବ।
ପିତ୍ରେ ଦେଯଂ ସୁତେ ଦଦ୍ଯାତ୍ କୋଟିପ୍ରୀତିଗୁଣଂ ଭଵେତ୍ ଦୈଵୀ ଵାଗ୍ ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଏଵଂ ତତଃ ସର୍ଵେ ମହର୍ଷଯଃ
ବାପାକୁ ଦେବା ଉଚିତ, ପୁଅ ମଧ୍ୟ ଦେଉ; ଏହା କୋଟିଗୁଣ ପ୍ରୀତି ଦେଇଥାଏ। ଏଭଳି ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱର କହିଲା, ତାପରେ ସମସ୍ତ ମହାର୍ଷିମାନେ।
ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ଧର୍ମସର୍ଵସ୍ଵଂ ତଥା ଚକ୍ରୁର୍ ଯଥୋଦିତମ୍ ଏତଜ୍ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଜଗତ୍ଯ୍ ଅତ୍ର ପୁତ୍ରେ ଦତ୍ତଂ ପିତୁର୍ ଭଵେତ୍
ଧର୍ମର ସମସ୍ତ ମୂଳ୍ୟକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ଯେପରି ଉଚ୍ଚାରିତ ହୋଇଛି, ସେମାନେ ତାହା ଅନୁସରଣ କଲେ । ଏହି ଜଗତରେ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖି, ପୁଅକୁ ଯାହା ଦିଆଯାଏ, ସେ ଜିନିଷ ପିତାଙ୍କର ହୁଏ ।
ଅପତ୍ଯାଦ୍ଯୁପକାରେଣ ପିତ୍ରୋଃ ପ୍ରୀତିର୍ ଯଥା ଭଵେତ୍ ତଥା ନାନ୍ଯେନ କେନାପି ଜଗତ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଧି ଵିଶ୍ରୁତମ୍
ପୁଅ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପକାର ଦ୍ୱାରା ପିତାମାତାଙ୍କର ସ୍ନେହ ଯେପରି ହେବା ଉଚିତ, ସେପରି ହୁଏ; ଏହି ଜଗତରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ଏହି ସ୍ନେହ ହୁଏ ନାହିଁ — ଏହା ସବୁଠି ଚିରପରିଚିତ ।