ତେଷୁ ସ୍ନାନଂ ଚ ଦାନଂ ଚ ଶ୍ରଵଣଂ ପଠନଂ ତଥା ସର୍ଵପାପପ୍ରଶମନଂ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିପ୍ରଦଂ ଭଵେତ୍
ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଶ୍ରବଣ ଓ ପାଠ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ।
ଅପ୍ସରୋଯୁଗମ୍ ଆଖ୍ଯାତମ୍ ଅପ୍ସରାସଂଗମଂ ତତଃ ତୀରେ ଚ ଦକ୍ଷିଣେ ପୁଣ୍ଯଂ ସ୍ମରଣାତ୍ ସୁଭଗୋ ଭଵେତ୍
ଏଠାରେ ଅପ୍ସରା ଯୁଗଳ ଓ ତାଙ୍କର ସଙ୍ଗମ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ତାହାକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଣିଷ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ହୁଏ।
ମୁକ୍ତୋ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅସଂଦେହଂ ତତ୍ର ସ୍ନାନାଦିନା ନରଃ ସ୍ତ୍ରୀ ସତୀ ସଂଗମେ ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଋତୁସ୍ନାତା ଚ ନାରଦ
ନାରଦ, ସେଠାରେ ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ଏକ ସତୀ ନାରୀ ଯଦି ସଂଗମ ସ୍ଥଳରେ ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଚାର କରନ୍ତି, ବିଶେଷକରି ନାରୀ ଋତୁସ୍ନାନ କରିଥିଲେ, ତେବେ ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଵନ୍ଧ୍ଯାପି ଜନଯେତ୍ ପୁତ୍ରଂ ତ୍ରିମାସାତ୍ ପତିନା ସହ ସ୍ନାନଦାନେନ ଵର୍ତନ୍ତୀ ନାନ୍ଯଥା ମଦ୍ଵଚୋ ଭଵେତ୍
ଯଦି ଜଣେ ବନ୍ଧ୍ୟା ନାରୀ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ସହିତ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନ କରି ଦାନ ଦେଇ ରହନ୍ତି, ତେବେ ତିନି ମାସ ମଧ୍ୟରେ ସେ ପୁଅ ପାଇପାରିବେ; ଏହା ଅନ୍ୟଥା ହେଲେ, ମୋ କଥା ଠିକ୍ ହେବ ନାହିଁ।
ଅପ୍ସରୋଯୁଗମ୍ ଆଖ୍ଯାତଂ ତୀର୍ଥଂ ଯେନ ଚ ହେତୁନା ତତ୍ରେଦଂ କାରଣଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଶୃଣୁ ନାରଦ ଯତ୍ନତଃ
ନାରଦ, ଯେଉଁ ସ୍ଥାନକୁ ଅପ୍ସରାଯୁଗ ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏହି ନାମର କାରଣ କଣ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଭଲଭାବେ ଶୁଣ।
ସ୍ପର୍ଧାସୀନ୍ ମହତୀ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଵସିଷ୍ଠଯୋଃ ତପସ୍ଯନ୍ତଂ ଗାଧିସୁତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯାର୍ଥେ ଯତଵ୍ରତମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏକ ସମୟରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଈର୍ଷ୍ୟା ହେଲା; ଗାଧିଙ୍କ ପୁଅ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପାଇଁ କଠିନ ତପସ୍ୟା ଓ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିଲେ।
ଗଙ୍ଗାଦ୍ଵାରେ ସମାସୀନଂ ପ୍ରେରିତେନ୍ଦ୍ରେଣ ମେନକା ତଂ ଗତ୍ଵା ତପସୋ ଭ୍ରଷ୍ଟଂ କୁରୁ ଭଦ୍ରେ ମମାଜ୍ଞଯା
ଗଙ୍ଗା ଦ୍ୱାରରେ ବସିଥିବା ବେଳେ, ଇନ୍ଦ୍ର ମେନକାଙ୍କୁ ପଠାଇଲେ—'ଭଦ୍ରେ, ତୁମେ ସେଠାକୁ ଯାଅ ଏବଂ ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଭଙ୍ଗ କର।'
ତଦୋକ୍ତେନ୍ଦ୍ରେଣ ସା ମେନା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ତପଶ୍ଚ୍ଯୁତମ୍ କୃତ୍ଵା କନ୍ଯାଂ ତଥା ଦତ୍ତ୍ଵା ଜଗାମେନ୍ଦ୍ରପୁରଂ ପୁନଃ
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମେନକା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଭଙ୍ଗ କଲେ, ତାଙ୍କୁ ଏକ କନ୍ୟା ଦେଲେ ଏବଂ ପୁଣି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହରକୁ ଫେରିଗଲେ।
ତସ୍ଯାଂ ଗତାଯାଂ ସସ୍ମାର ଗାଧିପୁତ୍ରୋ ଽଖିଲଂ କୃତମ୍ ତଂ ତୁ ଦେଶଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ତୀର୍ଥଂ ତୁ ସୁରଵଲ୍ଲଭମ୍
ମେନକା ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଗାଧିଙ୍କ ପୁଅ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ମନେ ପକାଇଲେ; ସେଠାକୁ ଛାଡ଼ି ଦେବତାମାନେ ପ୍ରିୟ କରୁଥିବା ତୀର୍ଥକୁ ଗଲେ।
ଜଗାମ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଗଙ୍ଗାଂ ଯତ୍ର କାଲଞ୍ଜରୋ ହରଃ ତପସ୍ଯନ୍ତଂ ତଦୋଵାଚ ପୁନର୍ ଇନ୍ଦ୍ରଃ ସହସ୍ରଦୃକ୍
ସେ ଦକ୍ଷିଣ ଗଙ୍ଗାକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ କାଳଞ୍ଜର ଓ ହର ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ; ସେଠାରେ ସହସ୍ରନୟନ ଇନ୍ଦ୍ର ପୁଣି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଉର୍ଵଶୀଂ ଚ ତତୋ ମେନାଂ ରମ୍ଭାଂ ଚାପି ତିଲୋତ୍ତମାମ୍ ନୈଵେତ୍ଯ୍ ଊଚୁର୍ ଭଯତ୍ରସ୍ତାଃ ପୁନର୍ ଆହ ଶଚୀପତିଃ
ତାପରେ ଉର୍ବଶୀ, ମେନା, ରମ୍ଭା ଓ ତିଲୋତ୍ତମା ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ, ଯିବେ ନାହିଁ ବୋଲି କହିଲେ; ତେବେ ଶଚୀପତି ପୁଣି କଥା କହିଲେ।
ଗମ୍ଭୀରାଂ ଚାତିଗମ୍ଭୀରାମ୍ ଉଭେ ଯେ ଗର୍ଵିତେ ତଦା ତେ ଊଚତୁର୍ ଉଭେ ଦେଵଂ ସହସ୍ରାକ୍ଷଂ ପୁରଂଦରମ୍
ସେମାନେ ଗଭୀର ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗର୍ବିତ ଥିଲେ; ଦୁଇଜଣେ ଏକାସାଥିରେ ସହସ୍ରନୟନ ପୁରନ୍ଦର ଦେବତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଆଵାଂ ଗତ୍ଵା ତପସ୍ଯନ୍ତଂ ଗାଧିପୁତ୍ରଂ ମହାଦ୍ଯୁତିମ୍ ଚ୍ଯାଵଯାଵୋ ନୃତ୍ଯଗୀତୈ ରୂପଯୌଵନସଂପଦା
ଆମେ ଗାଧିଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବା, ଯିଏ ତପସ୍ୟାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ, ରୂପ ଓ ଯୌବନର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ତପସ୍ୟାରୁ ଭ୍ରମିତ କରିବା।
ଯାସାମ୍ ଅପାଙ୍ଗେ ହସିତେ ଵାଚି ଵିଭ୍ରମସଂପଦି ନିତ୍ଯଂ ଵସତି ପଞ୍ଚେଷୁସ୍ ତାଭିଃ କୋ ଽତ୍ର ନ ଜୀଯତେ
ଯାହାଙ୍କ ଚାହାଣି, ହସ, କଥା ଓ ଚଞ୍ଚଳତାରେ ସଦା କାମଦେବ ବାସ କରନ୍ତି—ସେମାନେ ଆଗରେ କିଏ ଟିକିପାରିବ?
ତଥେତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତେ ସହସ୍ରାକ୍ଷେ ତେ ଆଗତ୍ଯ ମହାନଦୀମ୍ ଦଦୃଶାତେ ତପସ୍ଯନ୍ତଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ମହାମୁନିମ୍
ସହସ୍ରନୟନ ଇନ୍ଦ୍ର 'ଠିକ୍ ଅଛି' ବୋଲି ମନ୍ଜୁର କଲେ, ତେବେ ସେମାନେ ବଡ଼ ନଦୀକୁ ଗଲେ ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନିଙ୍କୁ ତପସ୍ୟାରେ ଦେଖିଲେ।
ମୃତ୍ଯୋର୍ ଅପି ଦୁରାଧର୍ଷଂ ଭୂମିସ୍ଥମ୍ ଇଵ ଧୂର୍ଜଟିମ୍ ସହସ୍ରମ୍ ଏକଂ ଵର୍ଷାଣାମ୍ ଈକ୍ଷିତୁଂ ନ ଚ ଶକ୍ନୁତଃ
ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଅପରାଜେୟ ଥିଲେ, ଭୂମିରେ ଧୂର୍ଜଟିଙ୍କ ପରି ଦଢ଼ ଭାବେ ଦଢ଼ ହୋଇ ଦଢ଼ିଥିଲେ; ଏହି ଅପ୍ସରାମାନେ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଦୂରେ ସ୍ଥିତେ ନୃତ୍ଯଗୀତଚାଟୁକାରରତେ ତଦା ଵିଲୋକ୍ଯ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲସ୍ ତତଃ କୋପାକୁଲୋ ଽଭଵତ୍
ସେମାନେ ଦୂରରେ ରହି ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ ଓ ଚାଟୁକାରିତାରେ ଲିନ୍ନ ଥିଲେ; ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହା ଦେଖି ବଡ଼ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
ପ୍ରତୀପାଚରଣଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କ୍ରୋଧଃ କସ୍ଯ ନ ଜାଯତେ ନିସ୍ପୃହୋ ଽପି ମହାବାହୁସ୍ ତମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଂ ପ୍ରହସନ୍ନ୍ ଇଵ
ଏପରି ବିପରୀତ ଆଚରଣ ଦେଖି କାହାର କ୍ରୋଧ ହେବ ନାହିଁ? ମହାବାହୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ନିର୍ଲୋଭ ହୋଇଥିଲେ ଏହା ଦେଖି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ହସିଲେ।
ଆଭ୍ଯାଂ ମୁକ୍ତଃ ସହସ୍ରାକ୍ଷୋ ହ୍ଯ୍ ଅପ୍ସରୋଭ୍ଯାଂ ବ୍ରୁଵନ୍ନ୍ ଇଵ ଶଶାପ ତେ ସ ଗାଧେଯୋ ଦ୍ରଵରୂପେ ଭଵିଷ୍ଯଥଃ
ଏହି ଦୁଇ ଅପ୍ସରା ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସହସ୍ରନୟନ ଇନ୍ଦ୍ର ମନେ ଭାବିଥିବାବେଳେ, ଗାଧିଙ୍କ ପୁଅ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ—'ତୁମେ ଦ୍ରବ ରୂପ ଧାରଣ କରିବ।'
ଦ୍ରଵିତୁଂ ମାଂ ସମାଯାତେ ଯତସ୍ ତ୍ଵ୍ ଇହ ତତୋ ଲଘୁ ତତଃ ପ୍ରସାଦିତସ୍ ତାଭ୍ଯାଂ ଶାପମୋକ୍ଷଂ ଚକାର ସଃ
ତୁମେ ମୋତେ ଦୌଡ଼େଇବାକୁ ଏଠାକୁ ଆସିଥିଲେ, ତେଣୁ ତୁମେ ହଳକା ହେବ; ପରେ, ସେ ଅପ୍ସରାମାନେ ଦୟା କରିବା ପରେ, ଗାଧିଙ୍କ ପୁଅ ଶାପ ମୁକ୍ତି ଦେଲେ।
ଭଵେତାଂ ଦିଵ୍ଯରୂପେ ଵାଂ ଗଙ୍ଗଯା ସଂଗତେ ଯଦା ତଚ୍ଛାପାତ୍ ତେ ନଦୀରୂପେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସଂବଭୂଵତୁଃ
ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଗଙ୍ଗା ସହିତ ମିଳିଥିଲେ, ସେ ଶାପର ପ୍ରଭାବରେ ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ତୁରନ୍ତ ନଦୀର ରୂପ ନେଇଗଲେ।
ଅପ୍ସରୋଯୁଗମ୍ ଆଖ୍ଯାତଂ ନଦୀଦ୍ଵଯମ୍ ଅତୋ ଽଭଵତ୍ ତାଭ୍ଯାଂ ପରସ୍ପରଂ ଚାପି ତାଭ୍ଯାଂ ଗଙ୍ଗାସୁସଂଗମଃ
ସେ ଦୁଇ ଅପ୍ସରା ଦୁଇଟି ନଦୀ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକତା ହେଲା, ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ଓ ଅସୁ ସହିତ ମିଳନ ହେଲା।
ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ଵିଖ୍ଯାତୋ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିପ୍ରଦଃ ଶିଵଃ ତତ୍ରାସ୍ତେ ଦୃଷ୍ଟ ଏଵାସୌ ସର୍ଵସିଦ୍ଧିପ୍ରଦାଯକଃ
ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଶିବ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିବା; ସେଠାରେ ସେ ବସିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥିବା ଦୃଶ୍ୟମାନ।
ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ତୁ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵବନ୍ଧନାତ୍
ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଓ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
କୋଟିତୀର୍ଥମ୍ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ଗଙ୍ଗାଯା ଦକ୍ଷିଣେ ତଟେ ଯସ୍ଯାନୁସ୍ମରଣାଦ୍ ଏଵ ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଗଙ୍ଗାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଯାହା କୋଟିତୀର୍ଥ ଭାବେ ପରିଚିତ, କେବଳ ତାହାକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଯତ୍ର କୋଟୀଶ୍ଵରୋ ଦେଵଃ ସର୍ଵଂ କୋଟିଗୁଣଂ ଭଵେତ୍ କୋଟିଦ୍ଵଯଂ ତତ୍ର ପୂର୍ଣଂ ତୀର୍ଥାନାଂ ଶୁଭଦାଯିନାମ୍
ଯେଉଁଠାରେ କୋଟିଶ୍ୱର ଦେବତା ବସିଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ କିଛି କୋଟିଗୁଣ ହୋଇଯାଏ; ସେଠାରେ ଦୁଇ କୋଟି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅଛି।
ତତ୍ର ଵ୍ଯୁଷ୍ଟିଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ନାରଦ ତନ୍ମନାଃ କଣ୍ଵସ୍ଯ ତୁ ସୁତୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ବାହ୍ଲୀକ ଇତି ଵିଶ୍ରୁତଃ
ସେଠାରେ ମୁଁ ଏହି କଥା କହିବି; ନାରଦ, ମନ ଦେଇ ଶୁଣ। କଣ୍ବଙ୍କ ବଡ଼ ପୁଅ ବାହ୍ଳୀକ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
କାଣ୍ଵଶ୍ ଚେତି ଜନୈଃ ଖ୍ଯାତୋ ଵେଦଵେଦାଙ୍ଗପାରଗଃ ଇଷ୍ଟୀଃ ପାର୍ଵାଯଣାନୀର୍ ଯାଃ ସଭାର୍ଯୋ ଵେଦପାରଗଃ
କଣ୍ବ ନାମକ ବ୍ୟକ୍ତି ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ; ସେ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମା ଛାଡ଼ି ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ବେଦ ଅନୁସାରେ ଯଜ୍ଞ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ।
କୁର୍ଵନ୍ନ୍ ଆସ୍ତେ ସ ଗୌତମ୍ଯାସ୍ ତୀରସ୍ଥୋ ଲୋକପୂଜିତଃ ପ୍ରାତଃକାଲେ ସଭାର୍ଯୋ ଽସୌ ଜୁହ୍ଵଦ୍ ଅଗ୍ନୌ ସମାହିତଃ
ସେ ଗୌତମୀ ନଦୀ କୂଳରେ ବସିଥିଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ; ପ୍ରଭାତେ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଅଗ୍ନିକୁ ଆହୁତି ଦେଉଥିଲେ, ମନ ଏକାଗ୍ର କରି।
ସର୍ଵଦାସ୍ତେ କଦାଚିତ୍ ତୁ ହଵନାଯ ସମୁଦ୍ଯତଃ ଏକାହୁତିଂ ସ ହୁତ୍ଵା ତୁ ସମିଦ୍ଧେ ହଵ୍ଯଵାହନେ
ସେ ସଦା ରହୁଥିଲେ, କେବେ କେବେ ହବନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଥିଲେ; ଏକ ଆହୁତି ଦେଇ ସଜାଗ ଅଗ୍ନିରେ ହବନ କଲେ।