ତସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି କର୍ମଣା ସିଦ୍ଧିମ୍ ଆପ୍ନୁଯୁଃ କର୍ମୈଵ ଵିଶ୍ଵତୋଵ୍ଯାପି ତଦୃତେ ନାସ୍ତି କିଂଚନ
ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପାଉଥାନ୍ତି। କର୍ମ ହିଁ ସମସ୍ତ କିଛିରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ, କର୍ମ ବିନା କିଛି ନାହିଁ।
ଵିଦ୍ଯାଭ୍ଯାସୋ ଯଜ୍ଞକୃତିର୍ ଯୋଗାଭ୍ଯାସଃ ଶିଵାର୍ଚନମ୍ ସର୍ଵଂ କର୍ମୈଵ ନାକର୍ମୀ ପ୍ରାଣୀ କ୍ଵାପ୍ଯ୍ ଅତ୍ର ଵିଦ୍ଯତେ
ଜ୍ଞାନ ଅଭ୍ୟାସ, ଯଜ୍ଞ କରିବା, ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ, ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜିବା—ଏସବୁ କର୍ମ ହିଁ। ଏଠାରେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ କର୍ମ ବିନା ନାହିଁ।
କର୍ମୈଵ କାରଣଂ ତସ୍ମାଦ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଉନ୍ମତ୍ତଚେଷ୍ଟିତମ୍ ଋଷୀଣାଂ ଯତ୍ର ସଂଵାଦୋ ଯତ୍ର ଦେଵୋ ମହେଶ୍ଵରଃ
ତେଣୁ କର୍ମ ହିଁ କାରଣ, ଅନ୍ୟ କିଛି ମାନେ ଭ୍ରମିତ ଲୋକଙ୍କ କାମ। ଯେଉଁଠାରେ ଋଷିମାନେ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ମହେଶ୍ୱର ଥାନ୍ତି।
ଚକାର ନିର୍ଣଯଂ ସର୍ଵଂ କର୍ମଣାଵାପ୍ଯତେ ନୃଭିଃ ମାର୍କଣ୍ଡଂ ମୁଖ୍ଯତଃ କୃତ୍ଵା ତତୋ ମାର୍କଣ୍ଡମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ସେ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ—ମାନବମାନେ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ପାଆନ୍ତି, ବିଶେଷକରି ମାର୍କଣ୍ଡଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟ କରି। ଏହିଠାରୁ ଏହାକୁ 'ମାର୍କଣ୍ଡ' ବୋଲାଯାଏ।
ତୀର୍ଥମ୍ ଋଷିଗଣାକୀର୍ଣଂ ଗଙ୍ଗାଯା ଉତ୍ତରେ ତଟେ ପିତୄଣାଂ ପାଵନଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସ୍ମରଣାଦ୍ ଅପି ସର୍ଵଦା
ଏହା ହେଉଛି ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଋଷିମାନେ ଭରିଥିବା ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ପବିତ୍ର ଓ ଶୁଭ, କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର କରିଦିଏ।
ତତ୍ରାଷ୍ଟୌ ନଵତିସ୍ ତାତ ତୀର୍ଥାନ୍ଯ୍ ଆହ ଜଗନ୍ମଯଃ ଵେଦେନ ଚାପି ତତ୍ ପ୍ରୋକ୍ତମ୍ ଋଷଯୋ ମେନିରେ ଚ ତତ୍
ସେଠାରେ, ପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥ କହିଲେ—'ଏଠାରେ ଅଠାନବେ ତୀର୍ଥ ଅଛି'। ଏହି କଥା ବେଦରେ ମଧ୍ୟ ଲିଖାଅଛି, ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ମନେ କଲେ।
ଯାଯାତମ୍ ଅପରଂ ତୀର୍ଥଂ ଯତ୍ର କାଲଞ୍ଜରଃ ଶିଵଃ ସର୍ଵପାପପ୍ରଶମନଂ ତଦ୍ଵୃତ୍ତମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ମଯା
ଏବେ ଆଉ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ଯାଅ, ଯେଉଁଠାରେ କାଳଞ୍ଜର ନାମରେ ଶିବ ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରନ୍ତି। ଏହାର କଥା ମୁଁ କହିବି।
ଯଯାତିର୍ ନାହୁଷୋ ରାଜା ସାକ୍ଷାଦ୍ ଇନ୍ଦ୍ର ଇଵାପରଃ ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯାଦ୍ଵଯଂ ଚାସୀତ୍ କୁଲଲକ୍ଷଣଭୂଷିତମ୍
ନାହୁଷଙ୍କ ପୁଅ ଯୟାତି, ଏକ ମହାନ ରାଜା, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତାଙ୍କର ଦୁଇଜଣ ରାଣୀ ଥିଲେ, ଦୁହେଁ ଉତ୍ତମ କୁଳର ଲକ୍ଷଣରେ ଶୋଭିତ।
ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ତୁ ଦେଵଯାନୀତି ନାମ୍ନା ଶୁକ୍ରସୁତା ଶୁଭା ଶର୍ମିଷ୍ଠେତି ଦ୍ଵିତୀଯା ସା ସୁତା ସ୍ଯାଦ୍ ଵୃଷପର୍ଵଣଃ
ଝିଅ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଥିଲେ ଦେବୟାନୀ, ଶୁକ୍ରଙ୍କ ଝିଅ, ଶୁଭ ଓ ମଧୁର ଶରୀର। ଦ୍ୱିତୀୟ ଥିଲେ ଶର୍ମିଷ୍ଠା, ବୃଷପର୍ବାଙ୍କ ଝିଅ।
ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯ୍ ଅପି ମହାପ୍ରାଜ୍ଞା ଦେଵଯାନୀ ସୁମଧ୍ଯମା ଯଯାତେର୍ ଅଭଵଦ୍ ଭାର୍ଯା ସା ତୁ ଶୁକ୍ରପ୍ରସାଦତଃ
ଦେବୟାନୀ, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁଳର ଜ୍ଞାନବାନ ଓ ମଧୁର ଦେହୀ, ଶୁକ୍ରଙ୍କ କୃପାରେ ଯୟାତିଙ୍କ ରାଣୀ ହେଲେ।
ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଚାପି ତସ୍ଯୈଵ ଭାର୍ଯା ଯା ଵୃଷପର୍ଵଜା ଦେଵଯାନୀ ଶୁକ୍ରସୁତା ଦ୍ଵୌ ପୁତ୍ରୌ ସମଜୀଜନତ୍
ଶର୍ମିଷ୍ଠା, ବୃଷପର୍ବାଙ୍କ ଝିଅ, ସେମାନଙ୍କର ଦ୍ୱିତୀୟ ରାଣୀ ହେଲେ। ଦେବୟାନୀ, ଶୁକ୍ରଙ୍କ ଝିଅ, ଦୁଇଟି ପୁଅ ଜନ୍ମଦେଲେ।
ଯଦୁଂ ଚ ତୁର୍ଵସୁଂ ଚୈଵ ଦେଵପୁତ୍ରସମାଵ୍ ଉଭୌ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଚ ନୃପାଲ୍ ଲେଭେ ତ୍ରୀନ୍ ପୁତ୍ରାନ୍ ଦେଵସଂନିଭାନ୍
ସେ ଦୁଇ ପୁଅ ହେଉଛନ୍ତି ଯଦୁ ଓ ତୁର୍ବସୁ, ଦେବତାଙ୍କ ପୁଅ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଶର୍ମିଷ୍ଠା, ରାଜାଙ୍କ ରାଣୀ, ତିନିଜଣ ଦେବତା ସମାନ ପୁଅ ପାଇଲେ।
ଦ୍ରୁହ୍ଯୁଂ ଚାନୁଂ ଚ ପୂରୁଂ ଚ ଯଯାତେର୍ ନୃପସତ୍ତମାତ୍ ଦେଵଯାନ୍ଯାଃ ସୁତୌ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସଦୃଶୌ ଶୁକ୍ରରୂପତଃ
ଯୟାତି ଓ ଦେବୟାନୀଙ୍କଠାରୁ ଦୁଇ ପୁଅ ହେଲେ—ଦ୍ରୁହ୍ୟୁ ଓ ଅନୁ, ଏବଂ ପୁରୁ, ସମସ୍ତେ ଶୁକ୍ରଙ୍କ ଦେହ ପରି।
ଶର୍ମିଷ୍ଠାଯାସ୍ ତୁ ତନଯାଃ ଶକ୍ରାଗ୍ନିଵରୁଣପ୍ରଭାଃ ଦେଵଯାନୀ କଦାଚିତ୍ ତୁ ପିତରଂ ପ୍ରାହ ଦୁଃଖିତା
ଶର୍ମିଷ୍ଠାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି ଓ ବରୁଣଙ୍କ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଏହିପରି, ଏକଥର ଦେବୟାନୀ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ମମ ତ୍ଵ୍ ଅପତ୍ଯଦ୍ଵିତଯମ୍ ଅଭାଗ୍ଯାଯା ଭୃଗୂଦ୍ଵହ ମମ ଦାସ୍ଯାଃ ସଭାଗ୍ଯାଯା ଅପତ୍ଯତ୍ରିତଯଂ ପିତଃ
ହେ ଭୃଗୁକୁଳର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଅଭାଗିନୀ, ମୋର କେବଳ ଦୁଇଟି ସନ୍ତାନ, କିନ୍ତୁ ମୋର ଦାସୀ, ଭାଗ୍ୟବତୀ, ତିନିଟି ସନ୍ତାନ ପାଇଛି, ବାପା।
ତଦ୍ ଏତଦ୍ ଅନୁମୃଶ୍ଯାଯଂ ଦୁଃଖମ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତମ୍ ଆଗତା ମରିଷ୍ଯେ ଦାନଵଗୁରୋ ଯଯାତିକୃତଵିପ୍ରିଯାତ୍ ମାନଭଙ୍ଗାଦ୍ ଵରଂ ତାତ ମରଣଂ ହି ମନସ୍ଵିନାମ୍
ଏହି କଥା ଭାବି, ମୋର ମନ ଅତି ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲା। ଯୟାତି ମୋତେ ଅପମାନ କରିଛନ୍ତି, ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ମରିଯିବି। ମାନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଅପମାନ ଠାରୁ ମୃତ୍ୟୁ ଭଲ।
ତଦ୍ ଏତତ୍ ପୁତ୍ରିକାଵାକ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଶୁକ୍ରଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍ କୁପିତୋ ଽଭ୍ଯାଯଯୌ ଶୀଘ୍ରଂ ଯଯାତିମ୍ ଇଦମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍
ଏହିପରି କଥା ଝିଅଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣି, ବଡ଼ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଶୁକ୍ର ରାଗରେ ଭରିଆ, ତୁରନ୍ତ ଯୟାତିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ ଏବଂ ଏହିପରି କହିଲେ—
ଯଦ୍ ଇଦଂ ଵିପ୍ରିଯଂ ମେ ତ୍ଵଂ ସୁତାଯାଃ କୃତଵାନ୍ ଅସି ରୂପୋନ୍ମତ୍ତେନ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ତସ୍ମାଦ୍ ଵୃଦ୍ଧୋ ଭଵିଷ୍ଯସି
ହେ ରାଜା, ତୁମେ ମୋ ଝିଅଙ୍କୁ ରୂପର ମୋହରେ ପଡି ଯେଉଁ ଦୁଃଖଦାୟକ କାମ କରିଛ, ତାପାଇଁ ତୁମେ ବୃଦ୍ଧ ହେବା।
ନ ଚ ଭୋକ୍ତୁଂ ନ ଚ ତ୍ଯକ୍ତୁଂ ଶକ୍ନୋତି ଵିଷଯାତୁରଃ ସ୍ପୃହଯନ୍ ମନସୈଵାସ୍ତେ ନିଃଶ୍ଵାସୋଚ୍ଛ୍ଵାସନଷ୍ଟଧୀଃ
ଯିଏ ଇଚ୍ଛାରେ ପୀଡିତ, ସେ ଭୋଗ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଛାଡିପାରେ ନାହିଁ; ମନରେ ଲାଲସାରେ ରହିଯାଏ, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଓ ଉଚ୍ଛ୍ୱାସରେ ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ହରାଯାଏ।
ଵୃଦ୍ଧତ୍ଵମ୍ ଏଵ ମରଣଂ ଜୀଵତାମ୍ ଅପି ଦେହିନାମ୍ ତସ୍ମାଚ୍ ଛୀଘ୍ରଂ ପ୍ରଯାହି ତ୍ଵଂ ଜରାଂ ଭୂପାତିଦୁର୍ଧରାମ୍
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ହେଉଛି ଜୀବନ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ; ଏହିଠାରୁ, ରାଜା, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଏହି ଦୁଃସହ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାକୁ ଗ୍ରହଣ କର।
ଏତଚ୍ ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଯଯାତିସ୍ ତୁ ଶାପଂ ଶୁକ୍ରସ୍ଯ ଧୀମତଃ କୃତାଞ୍ଜଲିପୁଟୋ ରାଜା ଯଯାତିଃ ଶୁକ୍ରମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍
ଶୁକ୍ରଙ୍କ ଏହି ଶାପ ଶୁଣି, ରାଜା ଯୟାତି ହାତ ଜୋଡି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—
ନାପରାଧ୍ଯେ ନ ସଂକୁପ୍ଯେ ନୈଵାଧର୍ମଂ ପ୍ରଵର୍ତଯେ ଅଧର୍ମକାରିଣଃ ପାପାଃ ଶାସ୍ଯା ଏଵ ମହାତ୍ମନାମ୍
ମୁଁ କେବେ ଅପରାଧ କରେନି, ରାଗିବି ନାହିଁ, ଅଧର୍ମ କରେନି; ମହାତ୍ମାମାନେ କେବଳ ଅଧର୍ମ କରୁଥିବା ପାପୀମାନେକୁ ଦଣ୍ଡିତ କରନ୍ତି।
ଧର୍ମମ୍ ଏଵ ଚରନ୍ତଂ ଵୈ କଥଂ ମାଂ ଶପ୍ତଵାନ୍ ଅସି ଦେଵଯାନୀ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵୃଥା ମାଂ ଵକ୍ତି କିଂଚନ
ମୁଁ ସଦା ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ୍ ରହିଛି, ତେବେ ଆପଣ କିପରି ମୋତେ ଶାପ ଦେଲେ? ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦେବୟାନୀ ମୋ ବିରୁଦ୍ଧରେ ମିଥ୍ୟା କହିଛନ୍ତି।
ତସ୍ମାନ୍ ନ ମମ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ଶାପଂ ଦାତୁଂ ତ୍ଵମ୍ ଅର୍ହସି ଵିଦ୍ଵାଂସୋ ଽପି ହି ନିର୍ଦୋଷେ ଯଦି କୁପ୍ଯନ୍ତି ମୋହିତାଃ ତଦା ନ ଦୋଷୋ ମୂର୍ଖାଣାଂ ଦ୍ଵେଷାଗ୍ନିପ୍ଲୁଷ୍ଟଚେତସାମ୍
ଏହିଠାରୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ମୋତେ ଏହି ଶାପ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ମୋହିତ ହୋଇ ଦୋଷହୀନଙ୍କୁ ରାଗିବେ, ତେବେ ଦ୍ୱେଷର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ୁଥିବା ମୂର୍ଖମାନେ ତାହାରେ ଦୋଷୀ ନୁହେଁ।
ଯଯାତିଵାକ୍ଯାଚ୍ ଛୁକ୍ରୋ ଽପି ସସ୍ମାର ସୁତଯା କୃତମ୍ ଅସକୃଦ୍ ଵିପ୍ରିଯଂ ତସ୍ଯ ଦିଵା ରାତ୍ରୌ ପ୍ରଚଣ୍ଡଯା
ଯୟାତିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶୁକ୍ର ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଝିଅଙ୍କୁ ଦିନ ଓ ରାତି ଯେଉଁ ଅନେକ ଅନ୍ୟାୟ ହୋଇଛି, ତାହା ତୀବ୍ର ଭାବେ ମନେପକାଇଲେ।
ଗତକୋପୋ ଽହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା କାଵ୍ଯୋ ରାଜାନମ୍ ଅବ୍ରଵୀତ୍
ମୁଁ ଏବେ ରାଗିନାହିଁ—ଏହିପରି କହି, କାବ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—
ଜ୍ଞାତଂ ମଯାନଯାକାରି ଵିପ୍ରିଯଂ ନ ଵଦେ ଽନୃତମ୍ ଶାପସ୍ଯେମଂ କରିଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁଷ୍ଵାନୁଗ୍ରହଂ ନୃପ
ମୁଁ ଏବେ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜାଣିଛି କିଏ ଦୁଃଖ କରିଛି; ମୁଁ କେବେ ମିଥ୍ୟା କହେନି। ଏହି ଶାପ ପୂରଣ କରିବି—ରାଜା, ମୋ କୃପା କଥା ଶୁଣ।
ଯସ୍ମୈ ପୁତ୍ରାଯ ସଂଦାତୁଂ ଜରାମ୍ ଇଚ୍ଛସି ମାନଦ ତସ୍ଯ ସା ଯାତ୍ଵ୍ ଇଯଂ ରାଜଞ୍ ଜରା ପୁତ୍ରାଯ ମଦ୍ଵରାତ୍
ତୁମେ ଯେଉଁ ପୁଅଙ୍କୁ ଏହି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦେବାକୁ ଚାହଁ, ହେ ମାନ୍ୟତା ଦେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ମୋ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଏହି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ସେଇ ପୁଅଙ୍କୁ ଯାଉ।
ପୁନର୍ ଯଯାତିଃ ଶ୍ଵଶୁରଂ ଶୁକ୍ରଂ ପ୍ରାହ ଵିନୀତଵତ୍
ପୁଣି ଯୟାତି ସମ୍ମାନ ସହିତ ତାଙ୍କ ଶ୍ୱଶୁର ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—
ଯୋ ଗୃହ୍ଣାତି ମଯା ଦତ୍ତାଂ ଜରାଂ ଭକ୍ତିସମନ୍ଵିତଃ ସ ରାଜା ସ୍ଯାଦ୍ ଦୈତ୍ଯଗୁରୋ ତଦ୍ ଏତଦ୍ ଅନୁମନ୍ଯତାମ୍
ମୁଁ ଯେଉଁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦେଉଛି, ଯିଏ ଭକ୍ତି ସହିତ ଗ୍ରହଣ କରିବ, ସେ ରାଜା ହେଉ, ହେ ଦେତ୍ୟଗୁରୁ; ଏହିଥିରେ ଆପଣ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ।