ଯୋ ଽହଂ ସୋ ଽହମ୍ ଇତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ନ ଚିନ୍ତାଂ କର୍ତୁମ୍ ଅର୍ହସି କିଂ ଚାପୋ ମାତରୋ ଦେଵ୍ଯୋ ହ୍ଯ୍ ଅଗ୍ନିଃ ଶ୍ଵଶୁର ଇତ୍ଯ୍ ଅପି ଇତି ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵିନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ମା ଵିଷଣ୍ଣା ଭଵ ସ୍ନୁଷେ
ମୁଁ ଯେଉଁଠି ଅଛି, ସେଉଁଠି ମୁଁ ଅଛି—ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖି, ତୁମେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଜଳ, ମାଆ, ଦେବୀମାନେ, ଅଗ୍ନି, କିମ୍ବା ଶ୍ୱଶୁର—ଏମିତି ବିଚାର କର। ଏହା ସବୁ ଭାବି, ମନ ଭଙ୍ଗ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ବୋଉ।
ଆପୋ ଜନନ୍ଯ ଇତି ଯଦ୍ ବଭାଷେ ଅଗ୍ନେର୍ ଅହଂ ତଵ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଭାର୍ଯା କଥଂ ଭୂତ୍ଵା ଜନନୀ ଚାପି ଭାର୍ଯା ଵିରୁଦ୍ଧମ୍ ଏତଜ୍ ଜଲରୂପେଣ ନାଥ
ତୁମେ କହିଥିଲ, 'ଜଳ ମୋର ମାଆ' ଏବଂ 'ମୁଁ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅର ଜଣେ ବୋଉ'। ଏହିପରି, ମାଆ କେମିତି ବୋଉ ହେବେ? ଏହା ତ ଏକ ବିରୋଧାଭାସ, ପ୍ରଭୁ, କାରଣ ଜଳର ରୂପ ନେଇଛ।
ଆଦୌ ତୁ ପତ୍ନୀ ଭରଣାତ୍ ତୁ ଭାର୍ଯା ଜନେସ୍ ତୁ ଜାଯା ସ୍ଵଗୁଣୈଃ କଲତ୍ରମ୍ ଇତ୍ଯାଦିରୂପାଣି ବିଭର୍ଷି ଭଦ୍ରେ କୁରୁଷ୍ଵ ଵାକ୍ଯଂ ମଦୁଦୀରିତଂ ଯତ୍
ଆରମ୍ଭରେ ଜଣେ ଜଣେ ପତ୍ନୀ, ପରେ ସେ ଭାର ସହିଲେ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ସନ୍ତାନ ଦେଲେ ଜାୟା, ନିଜ ଗୁଣରେ କଳତ୍ରମ୍। ଏଭଳି ଅନେକ ଭୂମିକା ତୁମେ ଧାରଣ କର, ଭାଗ୍ୟବତୀ। ମୋ କଥା ମାନ।
ଯୋ ଽସ୍ଯାଂ ପ୍ରଜାତଃ ସ ତୁ ପୁତ୍ର ଏଵ ସା ତସ୍ଯ ମାତୈଵ ନ ସଂଶଯୋ ଽତ୍ର ତସ୍ମାଦ୍ ଵଦନ୍ତି ଶ୍ରୁତିତତ୍ତ୍ଵଵିଜ୍ଞାଃ ସା ନୈଵ ଯୋଷିତ୍ ତନଯେ ଽଭିଜାତେ
ଯେଉଁଠାରୁ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମିଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ପୁଅ ହୁଏ, ଏବଂ ସେ ତାଙ୍କର ମାଆ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଶାସ୍ତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣୁଥିବା ଲୋକ କହନ୍ତି—ସନ୍ତାନ ହେଲେ, ସେ ବୋଉ ରହିନଥାଏ।
ଶ୍ଵଶୁରସ୍ଯ ତୁ ତଦ୍ ଵାକ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵାତ୍ରେଯୀ ତଦୈଵ ତତ୍ ଆଗ୍ନେଯଂ ରୂପମ୍ ଆପନ୍ନମ୍ ଅମ୍ଭସାପ୍ଲାଵଯତ୍ ପତିମ୍
ଶ୍ୱଶୁରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଅତ୍ରେୟୀ ସେହି ସମୟରେ ଅଗ୍ନିର ରୂପ ନେଲେ ଏବଂ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କଲେ।
ଉଭୌ ତୌ ଦଂପତୀ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସଂଗତୌ ଗାଙ୍ଗଵାରିଣା ଶାନ୍ତରୂପଧରୌ ଚୋଭୌ ଦଂପତୀ ସଂବଭୂଵତୁଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେଇ ସ୍ୱାମୀ-ସ୍ତ୍ରୀ ଦୁହେଁ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଶାନ୍ତ ଗଙ୍ଗା ଜଳର ରୂପ ଧାରଣ କଲେ ଏବଂ ଦୁହେଁ ମିଶି ଦମ୍ପତି ହେଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ଯୁକ୍ତୋ ଯଥା ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଉମଯା ଶଂକରୋ ଯଥା ରୋହିଣ୍ଯା ଚ ଯଥା ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ ତଥାଭୂନ୍ ମିଥୁନଂ ତଦା
ଯେପରି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହ ବିଷ୍ଣୁ, ଉମା ସହ ଶିବ, ରୋହିଣୀ ସହ ଚନ୍ଦ୍ର—ସେପରି ସେଇ ଦମ୍ପତି ସେ ସମୟରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ।
ଭର୍ତାରଂ ପ୍ଲାଵଯନ୍ତୀ ସା ଦଧାରାମ୍ବୁମଯଂ ଵପୁଃ ପରୁଷ୍ଣୀ ଚେତି ଵିଖ୍ଯାତା ଗଙ୍ଗଯା ସଂଗତା ନଦୀ
ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଜଳରେ ବିଡ଼ାଇ, ଜଳର ଦେହ ଧାରଣ କଲେ। ଗଙ୍ଗା ସହ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ସେ ପରୁଷ୍ଣୀ ନଦୀ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।
ଗୋଶତାର୍ପଣଜଂ ପୁଣ୍ଯଂ ପରୁଷ୍ଣୀସ୍ନାନତୋ ଭଵେତ୍ ତତ୍ର ଚାଙ୍ଗିରସାଶ୍ ଚକ୍ରୁର୍ ଯଜ୍ଞାଂଶ୍ ଚ ବହୁଦକ୍ଷିଣାନ୍
ଶତ ଗାଈ ଦାନର ଯେତେ ପୁଣ୍ୟ, ପରୁଷ୍ଣୀରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସେତେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ସେଠାରେ ଅଙ୍ଗିରସ ଋଷିମାନେ ବହୁ ଦାନସହିତ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ।
ତତ୍ର ତ୍ରୀଣି ସହସ୍ରାଣି ତୀର୍ଥାନ୍ଯ୍ ଆହୁଃ ପୁରାଣଗାଃ ଉଭଯୋସ୍ ତୀରଯୋସ୍ ତାତ ପୃଥଗ୍ ଯାଗଫଲଂ ଵିଦୁଃ
ପୁରାଣ ଗ୍ରନ୍ଥମାନେ କହନ୍ତି, ସେଠାରେ ତିନି ହଜାର ତୀର୍ଥ ଅଛି। ଦୁଇ ପାରେ, ପ୍ରିୟ, ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଅଛି।
ତେଷୁ ସ୍ନାନଂ ଚ ଦାନଂ ଚ ଵାଜପେଯାଧିକଂ ମତମ୍ ଵିଶେଷତସ୍ ତୁ ଗଙ୍ଗାଯାଃ ପରୁଷ୍ଣ୍ଯା ସହ ସଂଗମେ
ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରିବା, ଭାଜପେୟ ଯଜ୍ଞଠାରୁ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟ ମନାଯାଏ, ବିଶେଷକରି ଗଙ୍ଗା ଓ ପରୁଷ୍ଣୀ ମିଳନ ସ୍ଥଳରେ।
ସ୍ନାନଦାନାଦିଭିଃ ପୁଣ୍ଯଂ ଯତ୍ ତଦ୍ ଵକ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯତେ
ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯେତେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ତାହା କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ମାର୍କଣ୍ଡେଯଂ ନାମ ତୀର୍ଥଂ ସର୍ଵପାପଵିମୋଚନମ୍ ସର୍ଵକ୍ରତୁଫଲଂ ପୁଣ୍ଯମ୍ ଅଘୌଘଵିନିଵାରଣମ୍
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ନାମକ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ଅନେକ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଅପସାରଣ କରେ।
ତସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ନାରଦ ଯତ୍ନତଃ ମାର୍କଣ୍ଡେଯୋ ଭରଦ୍ଵାଜୋ ଵସିଷ୍ଠୋ ଽତ୍ରିଶ୍ ଚ ଗୌତମଃ
ତାହାର ମହିମା କହିବି, ନାରଦ, ଆଗ୍ରହରେ ଶୁଣ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଭୃଗୁ, ବସିଷ୍ଠ, ଅତ୍ରି ଓ ଗୌତମ—
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଶ୍ ଚ ଜାବାଲିର୍ ମୁନଯୋ ଽନ୍ଯେ ଽପି ନାରଦ ଏତେ ଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରଣେତାରୋ ଵେଦଵେଦାଙ୍ଗପାରଗାଃ
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଜାବାଲି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଋଷିମାନେ, ହେ ନାରଦ—ଏମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ରଚୟିତା, ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ପୁରାଣନ୍ଯାଯମୀମାଂସାକଥାସୁ ପରିନିଷ୍ଠିତାଃ ମିଥଃ ସମୂଚୁର୍ ଵିଦ୍ଵାଂସୋ ମୁକ୍ତିଂ ପ୍ରତି ଯଥାମତି
ପୁରାଣ, ନ୍ୟାୟ, ମୀମାଂସା ଓ କଥାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦକ୍ଷ, ସେମାନେ ପରସ୍ପରେ ଆଲୋଚନା କରି, ମୁକ୍ତି ବିଷୟରେ ନିଜ ମତ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ।
କେଚିଜ୍ ଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରଶଂସନ୍ତି କେଚିତ୍ କର୍ମ ତଥୋଭଯମ୍ ଏଵଂ ଵିଵଦମାନାସ୍ ତେ ମାମ୍ ଊଚୁର୍ ଉଭଯଂ ମତମ୍
କେହି ଜ୍ଞାନକୁ, କେହି କର୍ମକୁ, ଆଉ କେହି ଉଭୟକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଏଭଳି ବିବାଦ କରୁଥିବାବେଳେ, ସେମାନେ ମୋ ମତ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଲେ।
ମଦୀଯଂ ତୁ ମତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଯଯୁଶ୍ ଚକ୍ରଗଦାଧରମ୍ ତସ୍ଯ ଚାପି ମତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଋଷଯସ୍ ତେ ମହୌଜସଃ
ମୋର ମତ ଜାଣି, ସେମାନେ ଚକ୍ର ଓ ଗଦାଧାରୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ତାଙ୍କର ମତ ମଧ୍ୟ ଜାଣି, ସେ ମହାବଳୀ ଋଷିମାନେ ତାହାଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ।
ପୁନର୍ ଵିଵଦମାନାସ୍ ତେ ଶଂକରଂ ପ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଉଦ୍ଯତାଃ ଗଙ୍ଗାଯାଂ ଚ ଭଵଂ ପୂଜ୍ଯ ତମ୍ ଏଵାର୍ଥଂ ଶଶଂସିରେ
ପୁନି ସେମାନେ ଆଉଥରେ ତର୍କ କରି, ଶିବଙ୍କୁ ପଚାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଭବଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ସେଇ ଦୁଃଖର କଥା ତାଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ।
କର୍ମଣସ୍ ତୁ ପ୍ରଧାନତ୍ଵମ୍ ଉଵାଚ ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକଃ କ୍ରିଯାରୂପଂ ଚ ତଜ୍ ଜ୍ଞାନଂ କ୍ରିଯା ସୈଵ ତଦ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ତେବେ ତ୍ରିପୁରାସୁରଙ୍କୁ ମାରିଥିବା ମହାଦେବ କହିଲେ — କର୍ମ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଜ୍ଞାନ କର୍ମର ରୂପ ନେଇଥାଏ, ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ମଧ୍ୟ କର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି କର୍ମଣା ସିଦ୍ଧିମ୍ ଆପ୍ନୁଯୁଃ କର୍ମୈଵ ଵିଶ୍ଵତୋଵ୍ଯାପି ତଦୃତେ ନାସ୍ତି କିଂଚନ
ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପାଉଥାନ୍ତି। କର୍ମ ହିଁ ସମସ୍ତ କିଛିରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ, କର୍ମ ବିନା କିଛି ନାହିଁ।
ଵିଦ୍ଯାଭ୍ଯାସୋ ଯଜ୍ଞକୃତିର୍ ଯୋଗାଭ୍ଯାସଃ ଶିଵାର୍ଚନମ୍ ସର୍ଵଂ କର୍ମୈଵ ନାକର୍ମୀ ପ୍ରାଣୀ କ୍ଵାପ୍ଯ୍ ଅତ୍ର ଵିଦ୍ଯତେ
ଜ୍ଞାନ ଅଭ୍ୟାସ, ଯଜ୍ଞ କରିବା, ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ, ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜିବା—ଏସବୁ କର୍ମ ହିଁ। ଏଠାରେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ କର୍ମ ବିନା ନାହିଁ।
କର୍ମୈଵ କାରଣଂ ତସ୍ମାଦ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଉନ୍ମତ୍ତଚେଷ୍ଟିତମ୍ ଋଷୀଣାଂ ଯତ୍ର ସଂଵାଦୋ ଯତ୍ର ଦେଵୋ ମହେଶ୍ଵରଃ
ତେଣୁ କର୍ମ ହିଁ କାରଣ, ଅନ୍ୟ କିଛି ମାନେ ଭ୍ରମିତ ଲୋକଙ୍କ କାମ। ଯେଉଁଠାରେ ଋଷିମାନେ ଆଲୋଚନା କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ମହେଶ୍ୱର ଥାନ୍ତି।
ଚକାର ନିର୍ଣଯଂ ସର୍ଵଂ କର୍ମଣାଵାପ୍ଯତେ ନୃଭିଃ ମାର୍କଣ୍ଡଂ ମୁଖ୍ଯତଃ କୃତ୍ଵା ତତୋ ମାର୍କଣ୍ଡମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ସେ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ—ମାନବମାନେ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ପାଆନ୍ତି, ବିଶେଷକରି ମାର୍କଣ୍ଡଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟ କରି। ଏହିଠାରୁ ଏହାକୁ 'ମାର୍କଣ୍ଡ' ବୋଲାଯାଏ।
ତୀର୍ଥମ୍ ଋଷିଗଣାକୀର୍ଣଂ ଗଙ୍ଗାଯା ଉତ୍ତରେ ତଟେ ପିତୄଣାଂ ପାଵନଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସ୍ମରଣାଦ୍ ଅପି ସର୍ଵଦା
ଏହା ହେଉଛି ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଋଷିମାନେ ଭରିଥିବା ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ପବିତ୍ର ଓ ଶୁଭ, କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର କରିଦିଏ।
ତତ୍ରାଷ୍ଟୌ ନଵତିସ୍ ତାତ ତୀର୍ଥାନ୍ଯ୍ ଆହ ଜଗନ୍ମଯଃ ଵେଦେନ ଚାପି ତତ୍ ପ୍ରୋକ୍ତମ୍ ଋଷଯୋ ମେନିରେ ଚ ତତ୍
ସେଠାରେ, ପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥ କହିଲେ—'ଏଠାରେ ଅଠାନବେ ତୀର୍ଥ ଅଛି'। ଏହି କଥା ବେଦରେ ମଧ୍ୟ ଲିଖାଅଛି, ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ମନେ କଲେ।
ଯାଯାତମ୍ ଅପରଂ ତୀର୍ଥଂ ଯତ୍ର କାଲଞ୍ଜରଃ ଶିଵଃ ସର୍ଵପାପପ୍ରଶମନଂ ତଦ୍ଵୃତ୍ତମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ମଯା
ଏବେ ଆଉ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ଯାଅ, ଯେଉଁଠାରେ କାଳଞ୍ଜର ନାମରେ ଶିବ ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରନ୍ତି। ଏହାର କଥା ମୁଁ କହିବି।
ଯଯାତିର୍ ନାହୁଷୋ ରାଜା ସାକ୍ଷାଦ୍ ଇନ୍ଦ୍ର ଇଵାପରଃ ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯାଦ୍ଵଯଂ ଚାସୀତ୍ କୁଲଲକ୍ଷଣଭୂଷିତମ୍
ନାହୁଷଙ୍କ ପୁଅ ଯୟାତି, ଏକ ମହାନ ରାଜା, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତାଙ୍କର ଦୁଇଜଣ ରାଣୀ ଥିଲେ, ଦୁହେଁ ଉତ୍ତମ କୁଳର ଲକ୍ଷଣରେ ଶୋଭିତ।
ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ତୁ ଦେଵଯାନୀତି ନାମ୍ନା ଶୁକ୍ରସୁତା ଶୁଭା ଶର୍ମିଷ୍ଠେତି ଦ୍ଵିତୀଯା ସା ସୁତା ସ୍ଯାଦ୍ ଵୃଷପର୍ଵଣଃ
ଝିଅ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଥିଲେ ଦେବୟାନୀ, ଶୁକ୍ରଙ୍କ ଝିଅ, ଶୁଭ ଓ ମଧୁର ଶରୀର। ଦ୍ୱିତୀୟ ଥିଲେ ଶର୍ମିଷ୍ଠା, ବୃଷପର୍ବାଙ୍କ ଝିଅ।
ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯ୍ ଅପି ମହାପ୍ରାଜ୍ଞା ଦେଵଯାନୀ ସୁମଧ୍ଯମା ଯଯାତେର୍ ଅଭଵଦ୍ ଭାର୍ଯା ସା ତୁ ଶୁକ୍ରପ୍ରସାଦତଃ
ଦେବୟାନୀ, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁଳର ଜ୍ଞାନବାନ ଓ ମଧୁର ଦେହୀ, ଶୁକ୍ରଙ୍କ କୃପାରେ ଯୟାତିଙ୍କ ରାଣୀ ହେଲେ।