ଅଗ୍ନେଃ ପ୍ରଭାଵାତ୍ ପରୁଷମ୍ ଆତ୍ରେଯୀଂ ସର୍ଵଦାଵଦତ୍ ଆତ୍ରେଯ୍ଯ୍ ଅପି ଚ ଶୁଶ୍ରୂଷାଂ କୁର୍ଵତୀ ସର୍ଵଦାଭଵତ୍
ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ, ପରୁଷ ସଦା ଆତ୍ରେୟୀଙ୍କୁ କଥା କହୁଥିଲେ। ଆତ୍ରେୟୀ ସଦା ସେବାରେ ଲାଗିଥିଲେ।
ତସ୍ଯାମ୍ ଆଙ୍ଗିରସା ଜାତା ମହାବଲପରାକ୍ରମାଃ ଅଙ୍ଗିରାଃ ପରୁଷଂ ଵାଦୀଦ୍ ଆତ୍ରେଯୀଂ ନିତ୍ଯମ୍ ଏଵ ଚ
ତାଙ୍କଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପ୍ରବଳ ଅଙ୍ଗିରସମାନେ ଜନ୍ମିଲେ। ଅଙ୍ଗିରାସ ସଦା ଆତ୍ରେୟୀଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହୁଥିଲେ।
ପୁତ୍ରାସ୍ ତ୍ଵ୍ ଆଙ୍ଗିରସା ନିତ୍ଯଂ ପିତରଂ ଶମଯନ୍ତି ତେ ସା କଦାଚିଦ୍ ଭର୍ତୃଵାକ୍ଯାଦ୍ ଉଦ୍ଵିଗ୍ନା ପରୁଷାକ୍ଷରାତ୍ କୃତାଞ୍ଜଲିପୁଟା ଦୀନା ପ୍ରାବ୍ରଵୀଚ୍ ଛ୍ଵଶୁରଂ ଗୁରୁମ୍
ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କ ପୁଅମାନେ ସଦା ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରୁଥିଲେ। ଏକଥର, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ କଠୋର କଥାରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଆତ୍ରେୟୀ ହାତ ଜୋଡି ଦୁଃଖିତ ମନେ ଶ୍ୱଶୁର ଗୁରୁଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅତ୍ରିଜାହଂ ହଵ୍ଯଵାହ ଭାର୍ଯା ତଵ ସୁତସ୍ଯ ଵୈ ଶୁଶ୍ରୂଷଣପରା ନିତ୍ଯଂ ପୁତ୍ରାଣାଂ ଭର୍ତୁର୍ ଏଵ ଚ
ସେ କହିଲେ, 'ହେ ଅଗ୍ନିଦେବ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ ଅତ୍ରିଙ୍କ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ, ସଦା ପୁଅମାନେ ଓ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସେବାରେ ଲାଗି ରହେ।'
ପତିର୍ ମାଂ ପରୁଷଂ ଵକ୍ତି ଵୃଥୈଵୋଦ୍ଵୀକ୍ଷତେ ରୁଷା ପ୍ରଶାଧି ମାଂ ସୁରଜ୍ଯେଷ୍ଠ ଭର୍ତାରଂ ମମ ଦୈଵତମ୍
'ମୋର ସ୍ୱାମୀ ମୋତେ କଠୋର କଥା କହନ୍ତି ଏବଂ କାରଣ ବିନା କ୍ରୋଧରେ ଦେଖନ୍ତି। ହେ ଦେବମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତୁ—ମୋ ସ୍ୱାମୀ ମୋର ଦେବତା।'
ଅଙ୍ଗାରେଭ୍ଯଃ ସମୁଦ୍ଭୂତୋ ଭର୍ତା ତେ ହ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗିରା ଋଷିଃ ଯଥା ଶାନ୍ତୋ ଭଵେଦ୍ ଭଦ୍ରେ ତଥା ନୀତିର୍ ଵିଧୀଯତାମ୍
'ତୁମ ସ୍ୱାମୀ ଅଙ୍ଗିରା ଋଷି ଅଙ୍ଗାର ଠାରୁ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି। ହେ ମୃଦୁଭାବା, ସେ ଶାନ୍ତ ହେବେ ବୋଲି ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଉ।'
ଆଗ୍ନେଯୋ ଽଗ୍ନିଂ ସମାଯାତୋ ତଵ ଭର୍ତା ଵରାନନେ ତଦା ତ୍ଵଂ ଜଲରୂପେଣ ପ୍ଲାଵଯେଥା ମଦାଜ୍ଞଯା
'ତୁମ ସ୍ୱାମୀ ଅଗ୍ନିରୁ ଜନ୍ମି ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ। ଏବେ, ମୋ ଆଦେଶରେ, ତୁମେ ଜଳର ଆକାର ଧରି ସେଠିକୁ ବେଢ଼ିଦିଅ।'
ସହେଯଂ ପରୁଷଂ ଵାକ୍ଯଂ ମା ଭର୍ତାଗ୍ନିଂ ସମାଵିଶେତ୍ ଭର୍ତରି ପ୍ରତିକୂଲାନାଂ ଯୋଷିତାଂ ଜୀଵନେନ କିମ୍
'ମୁଁ କଠୋର କଥା ସହିବି, କିନ୍ତୁ ମୋ ସ୍ୱାମୀ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ ନାହିଁ। ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ବିରୋଧ କରୁଥିବା ଜଣେ ନାରୀ ପାଇଁ ଜୀବନର କଣ ଅର୍ଥ?'
ଇଚ୍ଛେଯଂ ଶାନ୍ତିଵାକ୍ଯାନି ଭର୍ତାରଂ ଲଭତେ ତଥା
'ମୁଁ ଶାନ୍ତିର କଥା ଆଶା କରେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ମୋ ସ୍ୱାମୀକୁ ପୁଣି ପାଇପାରିବି।'
ଅଗ୍ନିସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅପ୍ସୁ ଶରୀରେଷୁ ସ୍ଥାଵରେ ଜଙ୍ଗମେ ତଥା ତଵ ଭର୍ତୁର୍ ଅହଂ ଧାମ ନିତ୍ଯଂ ଚ ଜନକୋ ମତଃ
ଅଗ୍ନି ଜଳ, ଶରୀର, ଜଡ଼ ଓ ଚଳିତ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଅଛନ୍ତି। ମୁଁ ସଦା ତୁମ ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ଆଧାର ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ଯୋ ଽହଂ ସୋ ଽହମ୍ ଇତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ନ ଚିନ୍ତାଂ କର୍ତୁମ୍ ଅର୍ହସି କିଂ ଚାପୋ ମାତରୋ ଦେଵ୍ଯୋ ହ୍ଯ୍ ଅଗ୍ନିଃ ଶ୍ଵଶୁର ଇତ୍ଯ୍ ଅପି ଇତି ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵିନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ମା ଵିଷଣ୍ଣା ଭଵ ସ୍ନୁଷେ
ମୁଁ ଯେଉଁଠି ଅଛି, ସେଉଁଠି ମୁଁ ଅଛି—ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖି, ତୁମେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଜଳ, ମାଆ, ଦେବୀମାନେ, ଅଗ୍ନି, କିମ୍ବା ଶ୍ୱଶୁର—ଏମିତି ବିଚାର କର। ଏହା ସବୁ ଭାବି, ମନ ଭଙ୍ଗ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ବୋଉ।
ଆପୋ ଜନନ୍ଯ ଇତି ଯଦ୍ ବଭାଷେ ଅଗ୍ନେର୍ ଅହଂ ତଵ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଭାର୍ଯା କଥଂ ଭୂତ୍ଵା ଜନନୀ ଚାପି ଭାର୍ଯା ଵିରୁଦ୍ଧମ୍ ଏତଜ୍ ଜଲରୂପେଣ ନାଥ
ତୁମେ କହିଥିଲ, 'ଜଳ ମୋର ମାଆ' ଏବଂ 'ମୁଁ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅର ଜଣେ ବୋଉ'। ଏହିପରି, ମାଆ କେମିତି ବୋଉ ହେବେ? ଏହା ତ ଏକ ବିରୋଧାଭାସ, ପ୍ରଭୁ, କାରଣ ଜଳର ରୂପ ନେଇଛ।
ଆଦୌ ତୁ ପତ୍ନୀ ଭରଣାତ୍ ତୁ ଭାର୍ଯା ଜନେସ୍ ତୁ ଜାଯା ସ୍ଵଗୁଣୈଃ କଲତ୍ରମ୍ ଇତ୍ଯାଦିରୂପାଣି ବିଭର୍ଷି ଭଦ୍ରେ କୁରୁଷ୍ଵ ଵାକ୍ଯଂ ମଦୁଦୀରିତଂ ଯତ୍
ଆରମ୍ଭରେ ଜଣେ ଜଣେ ପତ୍ନୀ, ପରେ ସେ ଭାର ସହିଲେ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ସନ୍ତାନ ଦେଲେ ଜାୟା, ନିଜ ଗୁଣରେ କଳତ୍ରମ୍। ଏଭଳି ଅନେକ ଭୂମିକା ତୁମେ ଧାରଣ କର, ଭାଗ୍ୟବତୀ। ମୋ କଥା ମାନ।
ଯୋ ଽସ୍ଯାଂ ପ୍ରଜାତଃ ସ ତୁ ପୁତ୍ର ଏଵ ସା ତସ୍ଯ ମାତୈଵ ନ ସଂଶଯୋ ଽତ୍ର ତସ୍ମାଦ୍ ଵଦନ୍ତି ଶ୍ରୁତିତତ୍ତ୍ଵଵିଜ୍ଞାଃ ସା ନୈଵ ଯୋଷିତ୍ ତନଯେ ଽଭିଜାତେ
ଯେଉଁଠାରୁ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମିଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ପୁଅ ହୁଏ, ଏବଂ ସେ ତାଙ୍କର ମାଆ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଶାସ୍ତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣୁଥିବା ଲୋକ କହନ୍ତି—ସନ୍ତାନ ହେଲେ, ସେ ବୋଉ ରହିନଥାଏ।
ଶ୍ଵଶୁରସ୍ଯ ତୁ ତଦ୍ ଵାକ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵାତ୍ରେଯୀ ତଦୈଵ ତତ୍ ଆଗ୍ନେଯଂ ରୂପମ୍ ଆପନ୍ନମ୍ ଅମ୍ଭସାପ୍ଲାଵଯତ୍ ପତିମ୍
ଶ୍ୱଶୁରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଅତ୍ରେୟୀ ସେହି ସମୟରେ ଅଗ୍ନିର ରୂପ ନେଲେ ଏବଂ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କଲେ।
ଉଭୌ ତୌ ଦଂପତୀ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସଂଗତୌ ଗାଙ୍ଗଵାରିଣା ଶାନ୍ତରୂପଧରୌ ଚୋଭୌ ଦଂପତୀ ସଂବଭୂଵତୁଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେଇ ସ୍ୱାମୀ-ସ୍ତ୍ରୀ ଦୁହେଁ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଶାନ୍ତ ଗଙ୍ଗା ଜଳର ରୂପ ଧାରଣ କଲେ ଏବଂ ଦୁହେଁ ମିଶି ଦମ୍ପତି ହେଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ଯୁକ୍ତୋ ଯଥା ଵିଷ୍ଣୁର୍ ଉମଯା ଶଂକରୋ ଯଥା ରୋହିଣ୍ଯା ଚ ଯଥା ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ ତଥାଭୂନ୍ ମିଥୁନଂ ତଦା
ଯେପରି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହ ବିଷ୍ଣୁ, ଉମା ସହ ଶିବ, ରୋହିଣୀ ସହ ଚନ୍ଦ୍ର—ସେପରି ସେଇ ଦମ୍ପତି ସେ ସମୟରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ।
ଭର୍ତାରଂ ପ୍ଲାଵଯନ୍ତୀ ସା ଦଧାରାମ୍ବୁମଯଂ ଵପୁଃ ପରୁଷ୍ଣୀ ଚେତି ଵିଖ୍ଯାତା ଗଙ୍ଗଯା ସଂଗତା ନଦୀ
ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଜଳରେ ବିଡ଼ାଇ, ଜଳର ଦେହ ଧାରଣ କଲେ। ଗଙ୍ଗା ସହ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ସେ ପରୁଷ୍ଣୀ ନଦୀ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।
ଗୋଶତାର୍ପଣଜଂ ପୁଣ୍ଯଂ ପରୁଷ୍ଣୀସ୍ନାନତୋ ଭଵେତ୍ ତତ୍ର ଚାଙ୍ଗିରସାଶ୍ ଚକ୍ରୁର୍ ଯଜ୍ଞାଂଶ୍ ଚ ବହୁଦକ୍ଷିଣାନ୍
ଶତ ଗାଈ ଦାନର ଯେତେ ପୁଣ୍ୟ, ପରୁଷ୍ଣୀରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସେତେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ସେଠାରେ ଅଙ୍ଗିରସ ଋଷିମାନେ ବହୁ ଦାନସହିତ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ।
ତତ୍ର ତ୍ରୀଣି ସହସ୍ରାଣି ତୀର୍ଥାନ୍ଯ୍ ଆହୁଃ ପୁରାଣଗାଃ ଉଭଯୋସ୍ ତୀରଯୋସ୍ ତାତ ପୃଥଗ୍ ଯାଗଫଲଂ ଵିଦୁଃ
ପୁରାଣ ଗ୍ରନ୍ଥମାନେ କହନ୍ତି, ସେଠାରେ ତିନି ହଜାର ତୀର୍ଥ ଅଛି। ଦୁଇ ପାରେ, ପ୍ରିୟ, ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଅଛି।
ତେଷୁ ସ୍ନାନଂ ଚ ଦାନଂ ଚ ଵାଜପେଯାଧିକଂ ମତମ୍ ଵିଶେଷତସ୍ ତୁ ଗଙ୍ଗାଯାଃ ପରୁଷ୍ଣ୍ଯା ସହ ସଂଗମେ
ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରିବା, ଭାଜପେୟ ଯଜ୍ଞଠାରୁ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟ ମନାଯାଏ, ବିଶେଷକରି ଗଙ୍ଗା ଓ ପରୁଷ୍ଣୀ ମିଳନ ସ୍ଥଳରେ।
ସ୍ନାନଦାନାଦିଭିଃ ପୁଣ୍ଯଂ ଯତ୍ ତଦ୍ ଵକ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯତେ
ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯେତେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ତାହା କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ମାର୍କଣ୍ଡେଯଂ ନାମ ତୀର୍ଥଂ ସର୍ଵପାପଵିମୋଚନମ୍ ସର୍ଵକ୍ରତୁଫଲଂ ପୁଣ୍ଯମ୍ ଅଘୌଘଵିନିଵାରଣମ୍
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ନାମକ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ଅନେକ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଅପସାରଣ କରେ।
ତସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁ ନାରଦ ଯତ୍ନତଃ ମାର୍କଣ୍ଡେଯୋ ଭରଦ୍ଵାଜୋ ଵସିଷ୍ଠୋ ଽତ୍ରିଶ୍ ଚ ଗୌତମଃ
ତାହାର ମହିମା କହିବି, ନାରଦ, ଆଗ୍ରହରେ ଶୁଣ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଭୃଗୁ, ବସିଷ୍ଠ, ଅତ୍ରି ଓ ଗୌତମ—
ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଶ୍ ଚ ଜାବାଲିର୍ ମୁନଯୋ ଽନ୍ଯେ ଽପି ନାରଦ ଏତେ ଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରଣେତାରୋ ଵେଦଵେଦାଙ୍ଗପାରଗାଃ
ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଜାବାଲି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଋଷିମାନେ, ହେ ନାରଦ—ଏମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ରଚୟିତା, ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ପୁରାଣନ୍ଯାଯମୀମାଂସାକଥାସୁ ପରିନିଷ୍ଠିତାଃ ମିଥଃ ସମୂଚୁର୍ ଵିଦ୍ଵାଂସୋ ମୁକ୍ତିଂ ପ୍ରତି ଯଥାମତି
ପୁରାଣ, ନ୍ୟାୟ, ମୀମାଂସା ଓ କଥାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦକ୍ଷ, ସେମାନେ ପରସ୍ପରେ ଆଲୋଚନା କରି, ମୁକ୍ତି ବିଷୟରେ ନିଜ ମତ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ।
କେଚିଜ୍ ଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରଶଂସନ୍ତି କେଚିତ୍ କର୍ମ ତଥୋଭଯମ୍ ଏଵଂ ଵିଵଦମାନାସ୍ ତେ ମାମ୍ ଊଚୁର୍ ଉଭଯଂ ମତମ୍
କେହି ଜ୍ଞାନକୁ, କେହି କର୍ମକୁ, ଆଉ କେହି ଉଭୟକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଏଭଳି ବିବାଦ କରୁଥିବାବେଳେ, ସେମାନେ ମୋ ମତ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଲେ।
ମଦୀଯଂ ତୁ ମତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଯଯୁଶ୍ ଚକ୍ରଗଦାଧରମ୍ ତସ୍ଯ ଚାପି ମତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଋଷଯସ୍ ତେ ମହୌଜସଃ
ମୋର ମତ ଜାଣି, ସେମାନେ ଚକ୍ର ଓ ଗଦାଧାରୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ତାଙ୍କର ମତ ମଧ୍ୟ ଜାଣି, ସେ ମହାବଳୀ ଋଷିମାନେ ତାହାଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ।
ପୁନର୍ ଵିଵଦମାନାସ୍ ତେ ଶଂକରଂ ପ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଉଦ୍ଯତାଃ ଗଙ୍ଗାଯାଂ ଚ ଭଵଂ ପୂଜ୍ଯ ତମ୍ ଏଵାର୍ଥଂ ଶଶଂସିରେ
ପୁନି ସେମାନେ ଆଉଥରେ ତର୍କ କରି, ଶିବଙ୍କୁ ପଚାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଭବଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ସେଇ ଦୁଃଖର କଥା ତାଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ।
କର୍ମଣସ୍ ତୁ ପ୍ରଧାନତ୍ଵମ୍ ଉଵାଚ ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକଃ କ୍ରିଯାରୂପଂ ଚ ତଜ୍ ଜ୍ଞାନଂ କ୍ରିଯା ସୈଵ ତଦ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ତେବେ ତ୍ରିପୁରାସୁରଙ୍କୁ ମାରିଥିବା ମହାଦେବ କହିଲେ — କର୍ମ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଜ୍ଞାନ କର୍ମର ରୂପ ନେଇଥାଏ, ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ମଧ୍ୟ କର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।